Ten artykuł dotyczy pojazdu poruszającego się po torach. Zapoznaj się również z: inne znaczenia.

Zobacz hasło pociąg w Wikisłowniku

Elektryczny zespół trakcyjny (TGV Sud-Est)

Szynobus SA105-001 w barwach województwa wielkopolskiego

Pociąg – w transporcie kolejowym zespół sprzęgniętych ze sobą pojazdów kolejowych (w odpowiedniej konfiguracji mogą to być wagon, człony zestawu trakcyjnego, zespół trakcyjny, wagon silnikowy albo sama lokomotywa) połączonych z co najmniej jedną czynną lokomotywą albo mających samodzielny napęd, osygnalizowany zgodnie z przepisami, odpowiednio wyposażony (obsługa, materiały eksploatacyjne), przygotowany do drogi albo będący w drodze.

Podstawowym przeznaczeniem pociągu jest zaspakajanie potrzeb przewozowych polegających na przemieszczaniu osób i towarów.

W transporcie samochodowym pociągiem drogowym określa się zespół samochodowy składający się z ciągnika (siodłowego albo innego) i kilku do kilkunastu naczep lub przyczep.

 Osobny artykuł: pociąg drogowy.

Przejazd pociągu (w transporcie kolejowym) może zostać zrealizowany wyłącznie na podstawie rozkładu jazdy przygotowanego przez jednostkę zarządzającą organizacją ruchu kolejowego. W Polsce są to wyznaczone jednostki Polskich Linii Kolejowych. Rozkład jazdy konstruowany jest na uprzednie zamówienie operatora kolejowego – uprawnionego do prowadzenia przewozów, z uwzględnieniem cech technicznych taboru włączonego w skład pociągu, cech technicznych linii kolejowej, po której będzie odbywał się przejazd pociągu i możliwych do zrealizowania oczekiwań operatora pociągu. Rozkład jazdy pociągu zawiera plan przejazdu, określa maksymalną dozwoloną dla danego pociągu prędkość, charakterystykę hamulca i oznaczony jest unikalnym numerem, który służy do rozpoznawania danego pociągu przez pracowników uczestniczących w prowadzeniu ruchu kolejowego.

Część pociągów otrzymuje nazwę, która ma charakter marketingowy i czyni go bardziej rozpoznawalnym dla podróżnych. Jednym z bardziej znanych przykładów nazw pociągów jest Orient Express. Nazwy pociągów pochodzą od nazw geograficznych (Vindobona (relacji Wiedeń – Hamburg – Wiedeń), Odra, Beskidy), od lokalnych nacji mieszkańców (Kaszub, Opolanin, Kujawiak, Przemyślanin), noszą imiona sławnych ludzi (Kopernik, Augustyn Kordecki, Cegielski), nazywane są tak, jak zawody (Górnik, Hutnik), ich patronami stają się postacie mityczne (Neptun, Posejdon, Hefajstos), od nazw szczytów (Kamieńczyk, Rachowiec, Szczeliniec Wielki), a nawet od tańców (Polonez). Liczne z nazw używane są od wielu lat i stały się wizytówką pociągów.

Ruch pociągów prowadzony jest na podstawie przepisów ustawy o transporcie kolejowym i rozporządzenia Ministra Infrastruktury w sprawie ogólnych warunków prowadzenia ruchu kolejowego i sygnalizacji, których implementacją wewnętrzną na liniach Polskich Linii Kolejowych jest Instrukcja o prowadzeniu ruchu pociągów Ir-1.

Pociąg jest obsługiwany przez wykwalifikowanych i uprawnionych do tego pracowników. Jest to drużyna pociągowa, w skład której może wchodzić:

Pracą drużyny pociągowej zarządza kierownik pociągu, a jeśli nie ma go w składzie – maszynista. Drużyna pociągowa może składać się też z samej tylko drużyny trakcyjnej (ma zastosowanie w przypadku pociągów towarowych, w niektórych przypadkach może mieć zastosowanie w pociągach pasażerskich, np. w pociągach Warszawskiej Kolei Dojazdowej).

Historia

Pierwsze pociągi znajdowały zastosowanie w zakładach przemysłowych bądź kopalniach i napędzane były siłą mięśni zwierząt pociągowych lub ludzi. Pierwszy na świecie pociąg w regularnej komunikacji kolejowej odbył swój przejazd na linii Stockton – Darlington w Anglii 27 września 1825 przewożąc 600 pasażerów na tej liczącej 15 km trasie.

Na obecnych terenach polskich pierwszy przejazd pociągu pasażerskiego odbył się na trasie Wrocław Główny – Oława w dniu 22 maja 1842. O godzinie 6.00 w trasę wyruszył pociąg składający się z lokomotywy parowej i ośmiu wagonów i zabrał 102 pasażerów. Przejazd trwał 42 minuty w jedną stronę i 43 minuty z powrotem. Pierwszego dnia wykonano cztery kursy.

W 1895 uruchomiono pierwszą linię kolejową zasilaną elektrycznie, po której mogły się poruszać pociągi elektryczne. W Europie pierwsze elektryczne pociągi pojawiły się w roku 1902 we włoskich Alpach. Na starym kontynencie napęd elektryczny stał się w XX wieku podstawą transportu kolejowego. Na innych kontynentach ze względu na duże odległości i niską częstotliwość ruchu przewagę uzyskały pociągi poruszane za pomocą trakcji spalinowej.

W 1941 roku, amerykańska spółka "Union Pacific Railroad" wyprodukowała największą lokomotywę świata. Był to "Big Boy" (Duży Chłopiec), liczący aż czterdzieści metrów długości, sześć metrów wysokości i aż sześćset ton wagi. Był on przeznaczony do ciągnięcia olbrzymich składów towarowych, liczących niekiedy aż sto wagonów, przez Góry Skaliste w USA. Na zboczu Shermann Hill, najtrudniejszym odcinku trasy w Górach Skalistych lokomotywie tej pomagał zwykle inny parowóz tego typu. Do dziś zachowało się siedem z dwudziestu pięciu kolosów. Niestety żaden nie jest sprawny. Największą zachowującą sprawność użytkową lokomotywą, jest "Chellenger" (Młodszy brat Big Boya) krótszy od niego o 4 metry. Obecnie ciągnie pociągi pasażerskie po liniach pospiesznych w USA.

W Japonii po II wojnie światowej powszechne w użytku stały się pociągi elektryczne. W 1964 również w Japonii uruchomiono pierwszą szybką kolej. W 1981 we Francji uruchomiono pociągi TGV. W latach 80. XX wieku w Europie oraz w Japonii rozpoczęto eksperymenty z koleją magnetyczną.

Pociąg lewitujący na poduszce magnetycznej (Szanghaj)

Pierwsza z linii, po której kursują pociągi kolei magnetycznej została uruchomiona w 1984 w Birmingham (odcinek 600 m, zamknięty w 1995, ale pełne zastosowanie komercyjne miało miejsce w 2003 w Szanghaju.

Japoński szybki pociąg Shinkansen