Pociąg pancerny - Polski Serwis Naukowy

Pociąg pancerny – pociąg złożony z opancerzonego parowozu i kilku wagonów pancernych uzbrojonych w działa i broń maszynową, a czasami także z drezyn pancernych lub bojowych wagonów motorowych.

Pociągi pancerne z reguły składały się z lokomotywy i wagonów osłoniętych w całości pancerzem stalowym grubości kilku do kilkudziesięciu mm. W zależności od możliwości wyposażenia, niektóre pociągi pancerne, zwłaszcza improwizowane, nie były chronione pancerzem, lecz dostępnymi materiałami takimi jak beton lub worki z piaskiem, lub były jedynie częściowo opancerzone.

Straż Ochrony Kolei (SOK) – umundurowana i uzbrojona formacja działająca na podstawie ustawy o transporcie kolejowym (Dz. U. z 2003 r. Nr 86, poz. 789).

Działko przeciwlotnicze - popularne określenie automatycznych armat przeciwlotniczych o kalibrze od 20 mm do 37 mm (sporadycznie 40 mm), służących do zwalczania śmigłowców i nisko lecących samolotów a także słabo opancerzonych celów naziemnych i nawodnych oraz do zwalczania piechoty przeciwnika.

Po raz pierwszy pomysł budowy pociągów pancernych pojawił się w 1826 roku we Francji, w 1846 zastosowano w Austrii, pierwszą częściowo opancerzoną platformę kolejową z działem. W 1862 roku w USA powstał pierwszy pociąg pancerny "Merrimac".

Jednak na większą skalę pociągi pancerne zostały użyte dopiero w czasie wojny austriacko-włoskiej 1866 i wojny francusko-pruskiej (1870-1871). Opancerzonych w sposób prowizoryczny pociągów używali Brytyjczycy podczas drugiej wojny burskiej. Dojrzałe konstrukcje pociągów pancernych, pokrytych w całości stalowym pancerzem i uzbrojonych w obrotowe wieże artyleryjskie, pojawiły się dopiero podczas I wojny światowej. Używane były głównie przez Austro-Węgry, Niemcy i Rosję na froncie wschodnim. Na wielką skalę pociągów pancernych, w dużej mierze improwizowanych, używały wszystkie strony podczas wojny domowej w Rosji, czemu sprzyjała słabo rozwinięta sieć dróg na tamtych terenach. Podczas II wojny światowej pociągów pancernych bojowo używała Polska, Niemcy i ZSRR. Oprócz zadań bojowych, pełniły także patrolowe i policyjne.

Broń maszynowa - rodzaj automatycznej broni palnej, w której w czasie wystrzału siła odrzutu broni lub ciśnienie gazów prochowych jest użyta do przygotowania następnego wystrzału łącznie ze zwolnieniem kurka, a więc ładowanie i odpalanie wykonuje sam mechanizm, tak że z broni tej można prowadzić ogień ciągły. Do broni maszynowej należą:

Polskie Siły Zbrojne – zorganizowane formacje wojskowe, utworzone jesienią 1939 poza granicami Polski, na podstawie międzysojuszniczych umów podpisanych przez Wielką Brytanię i Francję. Polskimi Siłami Zbrojnymi dowodził Naczelny Wódz.

Polskie pociągi pancerne w większości wywodzą się ze składów z okresu I wojny światowej, zmodernizowanych w okresie międzywojennym. Kilkanaście pociągów pancernych brało udział w kampanii wrześniowej. Pociągi pancerne były też wykorzystywane przez Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie i we wczesnym okresie powojennym (przez Służbę Ochrony Kolei).

Wojna francusko-pruska 1870-1871 (19 lipca 1870 – 10 maja 1871) – konflikt zbrojny między Francją i Prusami. Bezpośrednią przyczyną była próba osadzenia przez Bismarcka na tronie Hiszpanii pruskiego księcia. Był to książę Leopold von Hohenzollern-Sigmaringen. Natomiast wewnętrznie była wynikiem toczącej się rywalizacji Francji i Prus o dominację w Europie. Wojnę zakończono podpisaniem traktatu pokojowego 10 maja 1871 roku we Frankfurcie.

Obowiązujący do dziś system oznaczania parowozów normalnotorowych oraz tendrów na PKP został wprowadzony rozporządzeniem Ministra Kolei Żelaznych (MKŻ) z dnia 31 listopada 1922 r. Rzeczywiście jednak wszedł on do stosowania w latach 1923-1924, choć niektóre źródła podają lata 1923-1926.

Wagony używane zwykle w pociągach pancernych:

artyleryjskie – opancerzone i uzbrojone w działa oraz karabiny maszynowe

piechoty (w Polsce nazywane wagonami szturmowymi) – opancerzone, uzbrojone w karabiny maszynowe i służące do przewożenia piechoty

karabinów maszynowych – opancerzone i uzbrojone w karabiny maszynowe

przeciwlotnicze – uzbrojone w działka przeciwlotnicze

dowodzenia – podobne do wagonów piechoty, lecz wyposażone w stanowisko dowodzenia pociągu

przeciwpancerne – odmiana wagonów artyleryjskich, wyposażone w działo przeciwpancerne (zwykle w wieży czołgowej)

platformy – nieopancerzone, służące do różnych celów: ochrony przed wykolejeniem, przewożenia materiałów saperskich i do naprawy toru, przewożenia motocykli i pojazdów w tym czołgów.

Pociąg pancerny Danuta z 1939 r.
Kolejno od lewej: wagon artyleryjski, wagon szturmowy, parowóz pancerny, wagon artyleryjski.
Na zdjęciu brak platform kolejowych i drezyn

Zobacz też

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Pociąg pancerny

polskie pociągi pancerne

parowóz pancerny - Ti3

oznaczenia polskich parowozów i tendrów

Bibliografia

Mała Encyklopedia Wojskowa, tom II (K – P), Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1970, wyd. I

Pociągi Pancerne Wojska Polskiego 1918-1939, Adam Jacek Ostrówka, Wydawnictwo Adam Marszałek ISBN 978-83-7441-730-3

Armored Trains, Steven Zaloga, Tony Bryan, link na Google książki: [1]

Pociągi pancerne III Rzeszy [2]

Budowa pociągów poancernych [3]