Podmiot - językoznawstwo - Polski Serwis Naukowy

Podmiot - część zdania, która w zdaniu w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem, obiekt podlegający procesowi wyrażonemu orzeczeniem lub znajdujący się w stanie wyrażonym orzeczeniem.

Przykłady:

Kot pije mleko – kot jest podmiotem i oznacza wykonawcę czynności;

Kot rośnie – kot jest podmiotem i oznacza obiekt podlegający procesowi wzrostu;

Kot leży – kot jest podmiotem i oznacza obiekt znajdujący się w stanie spoczynku.

W zdaniach w stronie biernej podmiot oznacza obiekt, wobec którego czynność jest wykonywana.

Rzeczownik – samodzielna składniowo i semantycznie odmienna część mowy nazywająca rzeczy, obiekty, miejsca, osoby, rośliny, zwierzęta, zjawiska, pojęcia abstrakcyjne. Rzeczownik w języku polskim prymarnie pełni funkcję podmiotu w zdaniu, sekundarnie dopełnienia, okolicznika, przydawki lub orzecznika. Może odmieniać się przez liczby i przypadki, występuje w rodzajach. Odmianę rzeczowników przez przypadki określa się mianem deklinacji. Istnieje także grupa rzeczownikow całkowicie nieodmiennych (np. atelier, kiwi, bikini, taxi, kakadu, kamikadze itp.). Rzeczownik tworzy związki składniowe i semantyczne z rzeczownikami (zaimkami rzeczownymi), przymiotnikami (zaimkami przymiotnymi), liczebnikami (zaimkami liczebnymi) i czasownikami lub (rzadko) przysłówkami (zaimkami przysłówkowymi).

Dopełnienie jest to część zdania oznaczająca pasywny przedmiot czynności wyrażonej orzeczeniem zdania w stronie czynnej. Odpowiada na pytania przypadków zależnych czyli wszystkich z wyjątkiem mianownika i wołacza: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym?

Przykład:

Mleko zostało wypite przez kota – mleko jest podmiotem, kot oznacza wykonawcę czynności.

W większości języków podmiot w typowym zdaniu występuje przed dopełnieniem. W takich językach jak angielski, niemiecki, czy chiński szyk wyrazów wskazuje, co jest podmiotem (w wymienionych językach podmiot stoi przed orzeczeniem):

Okolicznik – część zdania, która pełni funkcję określającą czasownik. Uzupełnia czasownik o dodatkowe elementy, bez których wypowiedź jednak byłaby kompletna. Pozostaje on ze swoim członem nadrzędnym w związku przynależności.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

The cat drinks milk – the cat to podmiot

Die Katze trinkt Milch – die Katze to podmiot

Język polski

W języku polskim może być wyrażany przez frazę rzeczownikową w mianowniku, może też być pomijany. W starszych opracowaniach podaje się przykłady zdań typu: "Ale" jest spójnikiem, mające dowodzić, jakoby podmiotem zdania mogła być praktycznie każda część mowy. Stwierdzenie to jest jednak błędne, ponieważ mamy tu do czynienia z użyciem metajęzykowym: wyraz "ale" nie występuje w powyższym zdaniu jako sam spójnik, tylko jako nazwa spójnika "ale" i jako taki jest rzeczownikiem.

Dopełniacz (łac. genetivus) - forma używana w relacjach przynależności, jak np. w wyrażeniu kot Ali. W języku polskim ma o wiele szersze zastosowanie - używany jest zamiast biernika przy czasownikach w formie przeczącej, przy wielu innych, np. udzielić wywiadu, oraz zastępuje nieistniejący już ablativus na zasadzie tzw. synkretyzmu przypadków, przejąwszy przy tym również podległość czasownikom rządzącym pierwotnie ablatiwem (np. używać czegoś).

Spójnik — wyraz łączący dwa zdania, równoważniki zdań lub wyrażenia w jedno zdanie złożone lub wyrażenie złożone. W języku polskim spójniki wyróżniane są zwykle jako osobna, nieodmienna część mowy. Przeważnie występują na granicy pomiędzy wypowiedziami składowymi, choć niektóre spójniki mogą być używane wewnątrz drugiej z nich. W funkcji spójników mogą także występować dwu- lub kilkuwyrazowe połączenia zawierające inne części mowy (są to tzw. spójniki zestawione).

Podmiot gramatyczny

Podmiot gramatyczny jest wyrażony rzeczownikiem lub zaimkiem w mianowniku. Jest najczęstszym podmiotem w zdaniu.

Przykład:

"Janek uzbierał mnóstwo jagód" - podmiotem gramatycznym jest "Janek".

"Trzewik jest w szafie" - podmiotem gramatycznym jest "trzewik".

"Burak jest w ziemi" - podmiotem gramatycznym jest "burak".

Zdanie dzieli się na części zdania według funkcji, jaką pełnią w nim wyrazy lub związki wyrazowe. Funkcje te ustala się dokonując analizy składniowej czyli rozbioru logicznego.

Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.

"Płaszcz jest na wieszaku" - podmiotem gramatycznym jest "płaszcz".

Podmiot domyślny

Podmiot domyślny wynika z kontekstu i wskazywany jest przez końcówkę fleksyjną orzeczenia. W zdaniu: (ona) Zrobiła bańkę mydlaną, dlatego szczerze się (ona) zaśmiała - w końcówce czasownika zaznacza się wyraźnie trzecia osoba i ta osoba jest wykładnikiem podmiotu domyślnego. W przypadku zdań; (ty) Zrobiłeś nieśmiały krok do przodu. (ja) Popatrzyłam i (ja) skinęłam głową - druga i pierwsza osoba świadczą już o podmiocie konotowanym. Możemy jedynie domyślać się na podstawie orzeczenia (czasownika) o którą osobę chodzi. np. "Pojechał do sklepu" - podmiotem domyślnym jest "on".

Zenon Ludwik Klemensiewicz (ur. 2 listopada 1891 w Tarnowie, zm. 2 kwietnia 1969 w Zawoi-Podpolicach koło Suchej Beskidzkiej), językoznawca polski, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk.

Przydawka (czasami zwana również atrybutem) to część zdania określająca , zaimek rzeczowny. Może być wyrażona przymiotnikiem (np. ładny kwiatek), zaimkiem przymiotnym (np. mój kwiatek), imiesłowem przymiotnikowym czynnym (np. rosnący kwiatek), imiesłowem przymiotnikowym biernym (np. podlany kwiatek), liczebnikiem (np. podlałem już trzeci kwiatek), wyrażeniem przyimkowym (np. sweter z wełny). Przydawka odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? który? która? które? czyj? czyja? czyje? ile? czego? z czego?

Podmiot logiczny (w dopełniaczu lub rzadziej w celowniku)

Podmiot logiczny, (w dopełniaczu) czyli podmiot wyrażony rzeczownikiem (lub inną częścią mowy) w dopełniaczu, występuje przy orzeczeniu wyrażającym:

informację o braku, nadmiarze, przybywaniu lub ubywaniu, np.

Zabrakło nam mleka.

Tej wiosny przybyło wiele kwiatów w ogrodzie. (podmiot pogrubiony)

istnienie podmiotu ograniczonego do domniemanej części, np.

Tu jest jedzenia na dwa lata. (podmiot pogrubiony)

zaprzeczone istnienie, np.

Nie ma kota.

Nie było brata. (podmiot pogrubiony)

Podmiot szeregowy

Podmiot szeregowy to podmiot składający się z kilku członków (wyrazów) równorzędnie połączonych, przede wszystkim spójnikami: i, ni, lecz, oraz, lub, a.

Przykład: Wrona, wróbel i szpak siedzą na drucie. (podmiot pogrubiony)

Podmiot towarzyszący

Podmiot towarzyszący to podmiot, który jest wyrażony wyrazem w mianowniku oraz wyrażeniem przyimkowym, najczęściej z "z" i z narzędnikiem:

Przykład: Ojciec z córką wyszli na spacer (podmiot pogrubiony).

Oba człony podmiotu towarzyszącego są funkcjonalnie współrzędne i mogą zostać zastąpione szeregiem łącznym: ojciec i córka. Charakterystyczne jest tu także to, że orzeczenie jest uzgodnione z obydwoma członami podmiotu i występuje w liczbie mnogiej. Niemniej forma wyrażenia przyimkowego wskazuje, że mówiący uważa drugi składnik podmiotu za mniej ważny, drugorzędny, "towarzyszący". Fakt ten może zostać podkreślony orzeczeniem w liczbie pojedynczej.

Przykład: Matka z dziećmi wysprzątała cały dom. (podmiot pogrubiony)

Dawniej jedynie ta ostatnia forma była poprawna. Użycie liczby mnogiej zostało przeniesione do polszczyzny z języka rosyjskiego.

Podmiot zbiorowy

Występuje rzeczownik w liczbie pojedynczej, ale zawiera w sobie zbiór osób, rzeczy, np. Cała klasa pojechała na wycieczkę (klasa jest podmiotem zbiorowym).

Bibliografia

Zenon Klemensiewicz, Zarys składni polskiej, Warszawa 1963.

Zobacz też

Zobacz hasło podmiot w Wikisłowniku