Podskarbi wielki koronny - Polski Serwis Naukowy

Podskarbi wielki koronny (łac. supremus thesaurarius, supremus rei monetariae magister) – urząd centralny w I Rzeczypospolitej, sprawujący pieczę nad skarbem i mennicą państwową. Jego prerogatywy zbliżone były do uprawnień dzisiejszego ministra skarbu, finansów i szefa banku centralnego.

Ministrowie w Rzeczypospolitej Obojga Narodów – grupa najwyższych urzędników w państwie. Kierowali kluczowymi dziedzinami zarządu państwem. Istniały osobne urzędy dla Korony i Wielkiego Księstwa jednak o identycznych kompetencjach w ramach każdego z państw (Korona i Litwa były prawnie dwoma osobnymi krajami).

Kustosz koronny (łac. custos Regni) – urzędnik powołany do strzeżenia skarbca I Rzeczypospolitej, tzn. insygniów królewskich i najważniejszych dokumentów państwowych.

Historia urzędu

Wyłonił się z istniejącego już w XIII wieku skarbnego (łac. thesaurarius). Wtedy też pojawili się podskarbi (łac. subthesaurarius) i skarbny nadworny (łac. thesaurarius curiae). Urząd podskarbiego wielkiego powołał Kazimierz III Wielki, podnosząc do tej godności podskarbiego krakowskiego. Od 1504 podskarbi wchodził jako minister do senatu. Zygmunt II August powołał podskarbiego wielkiego litewskiego.

Królewszczyzna (Królewszczyzny, Dobra królewskie) – ziemie należące do , istniały m.in. w Austro-Węgrzech, Wielkiej Brytanii, Polsce Piastów.

Skarb - jedna z podstawowych kategorii stanowisk archeologicznych: globalne znalezisko, zespół cennych w danym okresie przedmiotów (np. monet, ozdób), fragmentów surowca (bryłek minerałów, metali) czy narzędzi (broń) ukryty w ziemi lub zdeponowany w wodzie w celach kultowych (jako ofiara) lub jako forma przechowywania majątku, zwykle w czasach zagrożenia najazdami.

Zakres działalności

Statut Aleksandra Jagiellończyka z 1504 określał zakres działania tego urzędu.

Podskarbi miał strzec klejnotów koronnych, w tym koron królewskich (w XVII wieku zastąpił go w tym kustosz koronny).

Miał zarządzać skarbem publicznym, jego wydatkami i przychodami. W 1590 sejm rozdzielił skarb publiczny na skarb królewski (który oddano pieczy podskarbiego nadwornego koronnego) i skarb państwowy pod kontrolą podskarbiego wielkiego.

Kontrolował też finanse publiczne i emitował monetę jako zwierzchnik mennic państwowych.

Do 1717 wypłacał też żołd wojsku, po tym roku kontrolował ściąganie podatków, z których opłacana była armia. Od 1578 sejmy wybierały delegatów, którzy razem z podskarbim decydowali o wydawaniu środków państwowych. Od 1613 kontrolę nad skarbem przejął Trybunał Skarbowy Radomski.

Podskarbi administrował nieobsadzonymi królewszczyznami, przekazując ich dochody do skarbu centralnego. W czasie bezkrólewia opiekował się dobrami stołowymi króla.

Ze swojej działalności musiał każdorazowo rozliczać się przed sejmem.

Nadużycia

Jako urzędnik centralny podskarbi był praktycznie bezkarny. Jego działalność skarbowa była często okazją do licznych nadużyć i fałszerstw. Stąd często zdarzało się, iż podskarbiowie podawali fałszywe dane, by ukryć korupcję i malwersacje. Formalnie podskarbi nie pobierał pensji od Rzeczypospolitej, musiał opłacać pisarzy skarbowych z własnej kiesy. Później jednak żądał rekompensaty za poniesione wydatki i tu zaczynały się malwersacje. Nagminne było wystawianie fałszywych kwitów. Sławny był przypadek podskarbiego wielkiego koronnego Bogusława Leszczyńskiego, który aby uzyskać absolutorium od sejmu przekupił wszystkich posłów w izbie, a usłyszawszy sprzeciw jednego zapytał: "A który to tam taki syn, com mu nie dał?". Starano się później ukrócić te praktyki, oddając podskarbim dzierżawę ceł jako podstawę ich uposażenia. Stało się to jednak jeszcze jedną okazją dla tych urzędników na wydobycie z Rzeczypospolitej nielegalnych dochodów.

Ekonomia, dobra stołowe - część dóbr królewskich (królewszczyzn) wydzielonych w latach 1589-1590 przeznaczonych wyłącznie na zaspokojenie potrzeb króla i skarbu nadwornego w przeciwieństwie do pozostałych dóbr królewskich, oddawanych jako uposażenie starostom.

Zygmunt II August (lit. Žygimantas Augustas, białorus. Жыгімонт Аўгуст), (ur. 1 sierpnia 1520 w Krakowie – zm. 7 lipca 1572 w Knyszynie) – od 1543 wielki książę litewski, od 1548 król Polski, od 1569 władca zjednoczonego państwa – Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Zobacz też

Urzędy centralne

Urzędy senatorskie