Kobieta zapinająca podwiązkę na obrazie Édouarda Maneta, 1878

Podwiązka – część bielizny w postaci opaski lub zapinanej tasiemki mocowanej wokół uda lub pod kolanem, służąca do podtrzymania pończochy, dawniej element stroju zarówno damskiego, jak i męskiego, obecnie noszona niemal wyłącznie przez kobiety. Podwiązki mogą być wykonywane z różnych materiałów, np. ze skóry, grubszej tkaniny, wstążki, choć obecnie najczęściej jest to elastyczna taśma. Dekorowane są często np. koronką, haftem, aplikacją czy ozdobnymi sprzączkami. Wynalazek tworzyw elastycznych i ich zastosowanie w produkcji pończoch i rajstop sprawiły, że podwiązki utraciły w znacznej mierze swe znaczenie funkcjonalne i obecnie noszone są głównie ze względów związanych z modą, estetyką czy seksapilem.

Historia

Sir Walter Raleigh z synem sportretowany w białych podwiązkach, 1602

Podwiązki pojawiły się wraz z pierwszymi pończochami, do których podtrzymywania służyły, a używane były zarówno przez mężczyzn jak i kobiety już we wczesnym średniowieczu. W 1959 roku otwarto w opactwie Saint-Denis kryptę grobową zmarłej na przełomie VI i VII wieku królowej Franków Arnegundy, odkrywając między innymi doskonale zachowane części jej stroju. Arnegunda używała podwiązek w postaci skórzanych rzemyków parokrotnie skrzyżowanych pod kolanem i na łydkach, a umocowanych srebrną zapinką. Z upływem lat rzemienne podwiązki ustępowały miejsca delikatniejszym taśmom z tkaniny, a nawet wstążkom, niejednokrotnie – w zamożniejszych kręgach – z jedwabiu.

Toaleta, mal. François Boucher, 1742

Podwiązki damskie należały do intymnych części garderoby. Dowodzi tego między innymi legenda związana z ustanowieniem około 1348 roku Orderu Podwiązki, najwyższego cywilnego i wojskowego odznaczenia Wielkiej Brytanii. W czasie balu dworskiego, na którym obecny był król Anglii Edward III, jedna z dam (najczęściej wymienia się Joannę hrabinę Salisbury) zgubiła ku uciesze zebranych podwiązkę. Oburzony śmiechem i złośliwymi komentarzami dworaków król pochylił się, podniósł podwiązkę i założył ją na własną nogę z uwagą Honi soit qui mal y pense ("Hańba temu, kto źle o tym myśli"). Na pamiątkę zaś tego wydarzenia ustanowił rycerski order. Królewskie słowa do dziś widnieją jako dewiza w herbie orderu, umieszczone na ciemnoniebieskiej podwiązce ze sprzączką.

Podwiązki bywały bogato zdobione. Na przykład Walentyna Mediolańska, po śmierci swego męża Ludwika Orleańskiego z rąk zabójców w 1407 roku, zleciła ozdobienie swych żałobnych podwiązek haftowanymi złotem łzami. W okresie odrodzenia do dekoracji podwiązek zaczęto używać koronek. W zależności od panującej mody podwiązki bywały zawiązywane na kokardę lub spinane sprzączkami albo klamerkami, a pod koniec panowania Ludwika XIV zapinano je często na pętelkę. Same sprzączki i klamerki nieraz bogato zdobiono szlachetnymi kamieniami.

W elżbietańskiej Anglii kolorowe podwiązki podtrzymujące nogawice noszone bywały przez mężczyzn w widocznym miejscu. Chwalono się nimi, ale i wyśmiewano, gdy ktoś nosił je w sposób niezgodny z aktualnym kanonem mody. Krzyżowane pod i nad kolanem męskie podwiązki wymienione zostały w Wieczorze Trzech Króli Szekspira jako przedmiot żartów. Kilka scen innej sztuki Szekspira, Wesołych kumoszek z Windsoru, rozgrywa się w Gospodzie pod Podwiązką (The Garter Inn), której stałym bywalcem jest Falstaff.

Damskie podwiązki pojawiały się jako częsty motyw w lekkiej i frywolnej sztuce okresu rokoka. Obraz Toaleta François Bouchera przedstawia młodą kobietę zakładającą podwiązkę podczas porannej toalety. Intymne relacje międzyludzkie z elementem erotycznej intrygi stanowią temat obrazu Jeana-François de Troy Podwiązka, ukazującego kobietę zdejmującą tę część garderoby, aby ją podarować adoratorowi.

Kobieta w gorsecie zapinająca podwiązki na pończosze, 1904

Piersiówka noszona za podwiązką, 1926

Podwiązki mocowane wokół uda czy pod kolanem były dość niewygodne w użyciu, rozwiązywały się lub zsuwały przy gwałtowniejszym ruchu, albo zbyt mocno uciskały naczynia krwionośne, utrudniając krążenie. Starano się tym problemom zaradzić. Pod koniec XVIII wieku w celu zwiększenia elastyczności podwiązek zastosowano wszywane w taśmę małe metalowe sprężynki. Po 1811 roku pojawiły się podwiązki wyrabiane z trykotu o specjalnym ściągaczowym ściegu, a w połowie XIX wieku zaczęto do ich wyrobu używać taśmy gumowej. Pod koniec XIX wieku w modzie damskiej pojawił się przodek współczesnego pasa do pończoch: podwiązki z elastycznej taśmy zakończonej żabkami zaczęto przyszywać do gorsetu, a później do półgorsetu. Nowy wynalazek, mimo iż znacznie wygodniejszy od podwiązek w formie opaski, tych ostatnich nie wyparł jednak do końca.

W latach 20. XX wieku, choć największą popularnością cieszył się już pas do pończoch, moda na okrągłe podwiązki wróciła, szczególnie wśród młodych kobiet, niechętnych półgorsetowi z żabkami. Podwiązki z taśmy elastycznej noszono wtedy zwykle nad kolanami i maskowano, rolując od góry brzeg pończochy. Pojawiły się wtedy również czysto dekoracyjne podwiązki, często z bogatym koronkowym bądź atłasowym obszyciem i w komplecie np. z halką i majteczkami. Nakładało się je na pończochy tuż nad kolanami i kokieteryjnie ukazywało np. podczas popularnych wtedy dynamicznych tańców takich jak charleston czy shimmy. W Stanach Zjednoczonych okresu prohibicji zdarzało się noszenie przez kobiety ukrytej za podwiązką flaszeczki z alkoholem. W filmie Pół żartem, pół serio, którego akcja rozgrywa się właśnie wtedy, postaci granej przez Marilyn Monroe w scenie próby orkiestry wypada zza podwiązki piersiówka z burbonem.