Pojazd zaprzęgowy - Polski Serwis Naukowy

Wóz konny o drewnianych kołach stosowany na wsi na budowie

Transport kłody przy użyciu pojazdu zaprzęgowego; powożący idzie pieszo obok

Fura ciągnięta przez krowy

Pojazd zaprzęgowy zwany też zaprzęgiem – środek transportu, pojazd poruszający się na kołach (dwóch lub czterech) lub płozach (sanie) przy wykorzystywaniu siły zwierzęcia pociągowego (najczęściej konia), rzadziej człowieka (riksza). Zaprzęgiem, wykorzystującym siłę zwierzęcia kieruje przeważnie siedząc na tzw. koźle powożący (woźnica, dorożkarz).

Pabianice – miasto i gmina w województwie łódzkim, w powiecie pabianickim. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa łódzkiego. Są drugim co do liczby mieszkańców miastem aglomeracji łódzkiej. Pabianice należą do Związku Miast Polskich. Pod względem liczby ludności są trzecim (po Łodzi i Piotrkowie Trybunalskim) miastem w województwie łódzkim a 59. w Polsce. Pod względem wielkości powierzchni miasto znajduje się na 9. pozycji w województwie łódzkim a 150. w Polsce.

Paleolit (starsza epoka kamienia, zob. paleo, lit) - jedna z epok prahistorii, najstarszy i najdłuższy etap w dziejach rozwoju społeczności ludzkiej, zwany też jako starsza epoka kamienia. Rozpoczyna się z chwilą pojawienia form przedludzkich zdolnych do wytwarzania prymitywnych narzędzi (otoczaki, pięściaki i rozłupce). Termin paleolit wprowadził w roku 1865 angielski uczony John Lubbock [1].

Główne części składowe pojazdu to podwozie z kołami lub płozami stanowiące ostoje pojazdu oraz nadwozie.

Podział pojazdów zaprzęgowych

reprezentacyjne (karoca, lando)

wyjazdowe (kareta, wolant)

podróżne (dyliżans, dormeza)

komunikacji miejskiej (dorożka, omnibus)

spacerowe (kabriolet, faeton)

sportowe (rydwan, brek, gig, sulki)

gospodarskie (bryka, linijka, wóz gospodarski - furmanka)

wojskowe (rydwan, taczanka)

kultowe (rydwan, karawan pogrzebowy)

specjalne (wóz pogotowia ratunkowego, wozy myśliwskie, strażackie)

Historia

Odkrycia archeologiczne wskazują, że już w epoce kamienia łupanego ludzie tworzyli i stosowali rozmaite wynalazki, celem ułatwienia transportu i przewozu ciężkich rzeczy. W ok. 6000 r. p.n.e. powszechnie stosowaną praktyką było toczenie transportowanego przedmiotu na drewnianych walcach we włóku.

Kareta - bogato zdobiony czterokołowy pojazd konny w kształcie pudła. Rozpowszechnił się wśród polskich warstw wyższych w XVII wieku. Początkowo pudło zawieszane było na rzemiennych pasach, podobnie jak w kolebkach. W XVIII wieku do użytku weszły resory. Duże karety nazywano landarami od niemieckiego miasta Landau słynącego z wyrobu pojazdów konnych.

Wizawa, wyzawa (z fr. vis-à-vis) to kareta na podwoziu berliny, mieszcząca dwie osoby siedzące naprzeciwko siebie. Modna od XVIII do XX wieku, także jako powóz czteroosobowy w dwoma budami i bez drzwiczek.

ok. 3000 rok p.n.e. – w Mezopotamii, w mieście Ur włók ten przekształcił się w ciężki wóz na dwóch pełnych kołach, ciągnionym za pośrednictwem dyszla i jarzma.

ok. 2000 rok p.n.e. – zastosowano (m.in. na Krecie) koło o dzwonach z desek i czterech szprychach.

ok. 1700 rok p.n.e. – w Azji Mniejszej pojawiły się pojazdy zaprzęgowe o nadwoziu skrzyniowym otwartym ku tyłowi z kołami o 4 szprychach.

ok. 1500 rok p.n.e. – w Egipcie pojawił się dwu-kołowy wóz bojowy z platformą.

ok. 1000 rok p.n.e. – na terenie Skandynawii połączono dwa pojazdy dwu-kołowe w jeden cztero-kołowy

W starożytnej Grecji i Rzymie używano dwu i cztero-kołowych pojazdów.

Fiakr, fiakier, dorożka (fr. fiacre) – lekki 1- lub 2-konny pojazd służący do wynajmu w celach zarobkowych. Pojazd wyposażony był w składany dach nad tylną (pasażerską) częścią. Przednie siedzenie (kozioł) przeznaczone dla powożącego (fiakra) było zwykle odkryte. Nazwa fiakr pochodzi od gospody pod św. Fiakriuszem w Paryżu. W gospodzie tej, w latach 40. XVII wieku, znajdowało się biuro wynajmu powozów. Nazwa fiakier odnosi się również do powożącego tym pojazdem.

Kreta (gr. Κρήτη od słowa krateia – silna, łac. Creta, tur. Kirid, wen. Candia) – grecka wyspa położona na Morzu Śródziemnym. Jest ona największą grecką wyspą, i piątą co do wielkości wyspą śródziemnomorską. Linia brzegowa ma długość ok. 1040 km. Największym miastem jest Heraklion (Iraklion).

III wiek n.e. – w Tracji zastosowano zawieszenie nadwozia

X wiek – w Europie wprowadzono chomąto. Produkcja koczów o pudle zawieszonym na podwoziu rozporowym zapoczątkowała rozwój nowożytnych pojazdów zaprzęgowych.

XVI wiek – zastosowano po raz pierwszy szyby w oknach.

II połowa XVIII wieku – wprowadzono zawieszenie na resorach piórowych

1790 rok – w Anglii skonstruowano faeton, który dał początek lekkim pojazdom ze składaną budą.

W Polsce oryginalnymi konstrukcjami były bryczka, brożek, kolebka, kolasa i linijka. Pierwszy polski cech powoźników powstał w 1556 roku w Pabianicach. Na XVIII wiek przypada poważny rozwój manufaktur przewoźniczych. W 1784 roku powstała w Warszawie spółka fiakrów, a w 1845 roku Piotr Steinkeller założył spółkę do eksploatacji omnibusów własnej produkcji. W końcu XIX wieku w samej Warszawie było około dziesięciu fabryk pojazdów zaprzęgowych słynących z doskonałych wyrobów.

Tracja (gr. Θρᾴκη, Thraki, łac. Thracia, bułg. Тракия, Trakija, tur. Trakya). Historycznie: starożytna kraina położona między dolnym Dunajem, Morzem Czarnym, Morzem Egejskim i rzeką Strymon (Struma). Obecnie region geograficzny na pograniczu Bułgarii (Tracja Północna), Grecji (Tracja Zachodnia) i Turcji (Tracja Wschodnia).

Sanie – pojazd zaprzęgowy na płozach, służący do poruszania się po śniegu lub lodzie. Sanie są zazwyczaj ciągnięte przez konie lub ciągniki mechaniczne. Małe sanie używane do zabawy lub sportów zimowych to sanki.

W XX wieku pojazdy zaprzęgowe zostały niemal całkowicie wyparte przez pojazdy mechaniczne.

Przykłady pojazdów zaprzęgowych

biedka - brek - brożek - bryczka - bryka - dorożka - dyliżans - ekwipaż - faeton - fura (furmanka) - kabriolet - kareta - kariolka - karoca - karykiel - kałamaszka - kocz - kolasa - kolebka - landara - lando - linijka - najtyczanka - omnibus - powóz - soliterka - taczanka - tarantas - wasąg - wizawa - wolant - wóz (fura) -

Najtyczanka, nejtyczanka (od niem. Neu-Titschein, obecnie Nový Jičín) to rodzaj czterokołowego, pojazdu konnego, często resorowanego, z nadwoziem wyplatanym, niekiedy z budą, używanego na Kresach Wschodnich w XIX wieku i na początku XX wieku.

Dorożka to lekki pojazd konny. Pojawiła się w połowie XIX wieku, używana była jako środek transportu miejskiego. Obecnie używana jako atrakcja turystyczna.

Zobacz też

silnik żywy

pojazd kołowy

transport i podróże w I Rzeczypospolitej

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Pojazd zaprzęgowy

Źródła

Encyklopedia Powszechna PWN, 4 tomy, 1973-1976