Pojezierze Kaszubskie (Pojezierze Kartuskie kaszb. Pòjezerzé Kaszëbsczé, niem. Kaschubische Seenplatte) (314.51) – mezoregion fizycznogeograficzny należący do makroregionu Pojezierze Wschodniopomorskie, najwyżej położone ze wszystkich pojezierzy pomorskich. Prawie wszystkie jeziora leżą na wysokości od 149 do 216 m n.p.m. Mezoregion jest zamieszkany w dużej mierze przez Kaszubów, stąd nazwa. Ze względu jednak na to, że Kaszubi zamieszkują również sąsiednie mezoregiony używana jest alternatywna nazwa pojezierze Kartuskie.

Granice

Pojezierze Kaszubskie na tle powiatów, na których się znajduje

Pojezierze Kaszubskie według podziału Kondrackiego ma powierzchnie około 3000 km Mezoregion graniczy od północy z Pradoliną Redy i Łeby, która oddziela Pojezierze od Wysoczyzny Żarnowieckiej oraz na północnym zachodzie Wysoczyzna Damnicka. Od wschodu (na terenie Gdańska i Gdyni) graniczy z Pobrzeżem Kaszubskim. Dalej Graniczy z Żuławami Wiślanymi. Od południowego wschodu graniczy z Pojezierzem Starogardzkim, od południowego zachodu graniczy z Borami Tucholskimi. Granicę od zachodu zamyka Wysoczyzna Polanowska.

Pojezierze Kaszubskie leży na terenie powiatów: Gdańsk, Gdynia, powiat bytowski, powiat gdański, powiat kartuski, powiat kościerski, powiat lęborski, powiat słupski, powiat starogardzki, powiat tczewski, powiat wejherowski.

Granice północne i wschodnie są bardzo czytelne, przez co w każdym z obowiązujących wcześniej podziałów fizycznogeograficznych Polski są identyczne. Pozostałe, czyli granica zachodnia, południowa i w najnowszym podziale J. Kondrackiego południowo-zachodnia, nie są tak jednoznacznie, przez co w wielu starszych opracowaniach można znaleźć różne określenie tych granic, najczęściej zawierających w swoich granicach Pojezierze Starogardzkie, część Pojezierza Bytowskiego, Bory Tucholskie (nazwy według obowiązującego podziału Kondrackiego). Dodatkowo nawet w różnych pracach Kondrackiego granice są określone w różny sposób. Obecnie granice te są umowne określone na terenie przejściowym pomiędzy jednymi formami terenu a innymi. Granica pomiędzy Pojezierzem Kaszubskim a Pojezierzem Starogardzkim jest jeszcze bardziej nie jasna i w dużej mierze do określenia tej granicy nie przyczyniła się sama geografia fizyczna a kulturowa granica pomiędzy Kaszubami a Kociewiem. Jednakże same centra tych mezoregionów wykazują już różnice wymuszające podział na dwie odrębne jednostki.

Geologia

Pojezierze Kaszubskie jest pokryte osadami czwartorzędowymi pochodzenia lodowcowego. Osady te mają zmienną miąższość wynoszącą w przybliżeniu 100-200 metrów. W odwiertach widać niehomogeniczność podłoża w którym znajdują się różne piętra strukturalne, będące pozostałością po kilku zlodowaceniach. Pod osadami czwartorzędowymi znajdują się osady trzeciorzędowe pochodzenia morskiego. Pod nim znajduje się prekambryjskie podłoże skalne zbudowane głównie z granitów, diorytów i granodiorytów. Jeśli chodzi o surowce mineralne to na terenie mezoregionu występują głównie wykorzystywane w budownictwie: glina zwałowa, piaski, żwiry, głazy narzutowe, ił warwowy. W mniejszych ilościach wydobywa się również kredę łąkową oraz torfy. Występują również pokłady soli potasowej, anhydrytu, gipsu, cechszytu a nawet dość cennego w gospodarce węgla brunatnego, który jednak występuje w zbyt niewielkich złożach by jego wydobycie było opłacalne. Wszystkie te materiały występują w sąsiednich mezoregionach z wyjątkiem Żuław, mających zupełnie inne pochodzenie.

Na terenie mezoregionu przeważają gleby słabe głównie bielicowe i pseudobielicowe, we wschodniej części występują gleby brunatne, jednakże są w większości przemyte co powoduje, że nie są tak żyzne jak normalne gleby brunatne. Dodatkowo miejscami występują gleby szarobrunatne. Dominującą klasą gleb jest klasa IVa i IV b rzadko występują gleby klasy III i V. Dodatkowo gleby są różnorodne na niewielkim terenie co powoduje, że na jednym polu mogą zdarzyć się fragmenty gleb klasy III i V a nawet najsłabszej VI. Powoduje to wielkie problemy w gospodarowaniu i administracji rolnej na tech ziemiach, gdyż często nie można zaznaczyć działek z różnymi klasami gleb na mapach w dużej skali (1:5000).

Rzeźba terenu

Widok z Wieżycy

Jezioro Kłodno

Rzeźba terenu Pojezierza Kaszubskiego jest silnie pofałdowana szczególnie w okolicach Kartuz. Relief jest znacznie silniejszy niż w pozostałych mezoregionach województwa, miejscami zbliżony do reliefu typowo górskiego, w którym są znaczne deniwelacje terenu. Miejscami (Wzgórza Szymbarskie) wysokości względne sięgają nawet 80 metrów. Różnica pomiędzy najwyższym a najniższym punktem wynosi około 160 m.

Rzeźba terenu została ukształtowana przez szereg różnych czynników, spośród których decydującą rolę odegrał lądolód skandynawski oraz wody fluwioglacjalne. Z tego względu rzeźba jest określana jako glacjalna. Kolejnym czynnikiem mającym wpływ na rzeźbę jest późniejsza działalność erozyjno – akumulacyjna rzek.

Wysoczyzny morenowe dominują w krajobrazie mezoregionu. Układ moren tworzy elipsy współśrodkowe. Dłuższa oś tych elips pokrywa się mniej więcej z osią NEE-SWW. Jednakże nie jest to bezwzględna reguła, gdyż np. leżące w centrum tych elips Wzgórza Szymbarskie są zorientowane inaczej E-W. Natomiast leżące na północnym zachodzie moreny cewickie, moreny siemirowickie, moreny mydlnickie, a zwłaszcza moreny rozłazińskie są zorientowane zupełnie inaczej.

Układ jezior rynnowych oraz sieć rzeczna ma układ zbliżony do promienistego, odzwierciedlający układ rozcięć kopułowatej budowy terenu, z dominującym jednak kierunkiem NNE-SWW. Rynny jezior rynnowych na Pojezierzu Kaszubskim osiągają przeciętnie głębokość 20–40 m i szerokość od 200 do 1500 m (średnio około 600 m). Długość pojedynczych rynien waha się od 1 km do 24 km. Nachylenie stoków sięga miejscami do 40°. Pojedyncze rynny często łączą się w systemy rzeczne np. jeziora raduńskie. Podobny układ ma, leżące według podziału Kondrackiego w Borach Tucholskich, Jezioro Wdzydze z tego względu włączone przez niektórych badaczy np. Augustowskiego do Pojezierza Kaszubskiego.