Polihistor - Polski Serwis Naukowy

Autoportret Leonarda da Vinci – jednego z najsłynniejszych polihistorów.

Polihistor lub polimat – człowiek, który posiada rozległą wiedzę z wielu różnych dziedzin, encyklopedysta. Termin polyhistor pojawia się po raz pierwszy w wersji łacińskiej u Swetoniusza. Wywodzi się z greckiego złożenia πολυίστωρ oznaczającego człowieka "wiele wiedzącego" względnie "bardzo uczonego". Poszczególne człony terminu oznaczają: πολυ (poly) – " wiele" i ίστωρ (hístōr) – "wiedzący, uczony, sędzia". Od terminu "polihistor" zostało utworzone pojęcie "polihistoria" oznaczające zbiór wiadomości z różnych dziedzin.

Gaius Plinius Secundus zwany Starszym (Maior) (ur. 23r n.e. w Comum Novum, dzisiaj Como we Włoszech, zm. 25 sierpnia 79 n.e. w Estabii, dzisiaj Castellammare di Stabia) – historyk i pisarz rzymski.

Thomas Jefferson (ur. 13 kwietnia 1743 w Shadwell w stanie Wirginia, zm. 4 lipca 1826 w Charlottesville) – amerykański prawnik, działacz niepodległościowy, archeolog, architekt, trzeci prezydent USA (1801-1809), założyciel stanowego uniwersytetu University of Virginia. Pochodził z zamożnej rodziny o wysokim statusie społecznym.

Pokrewnym terminowi "polihistor" jest określenie "Człowiek renesansu". Według słów Leona Battisty Albertiego, jest to "człowiek, który potrafi dokonać wszystkiego, na co przyjdzie mu ochota". Synonimem tego terminu może być również słowo „omnibus”.

Polihistorzy w poszczególnych epokach

Starożytność

W starożytnej Europie pierwszymi polihistorami byli Grecy. Później, wraz z podbojami Aleksandra Macedońskiego, powstały nowe ośrodki naukowe poza Grecją. Podbój wschodniej części basenu Morza Śródziemnego przez Rzymian sprawił, że osiągnięcia naukowe Greków przeniknęły do Italii. W I połowie I wieku p.n.e. działał w Rzymie grecki jeniec Aleksander, ze względu na rozległość swych zainteresowań, nazwany "Polihistorem".

Leonardo da Vinci, właściwie Leonardo di ser Piero da Vinci ?/i (ur. 15 kwietnia 1452 r. w Anchiano niedaleko Vinci we Włoszech, zm. 2 maja 1519 r. w Clos Lucé we Francji) – włoski renesansowy malarz, architekt, filozof, muzyk, poeta, odkrywca, matematyk, mechanik, anatom, wynalazca, geolog.

Hymn Indii Jana Gana Mana został skomponowany przez Rabindranatha Tagore’a. Po raz pierwszy pieśń Jana Gana Mana zaśpiewano w trakcie Indyjskiego Kongresu Narodowego 27 grudnia 1911 roku. Pierwsza zwrotka została wybrana na hymn narodowy przez Zgromadzenie Narodowe 24 stycznia 1950 roku.

Arystoteles (384–322 p.n.e.) – filozof, zajmujący się również przyrodoznawstwem, estetyką, historią ustrojów politycznych, ekonomiką, polityką, poetyką, logiką formalną

Demetriusz z Faleronu (350–283 p.n.e.) – historyk, filozof i gramatyk

Eratostenes z Kyreny (276–194 p.n.e.) – filolog, geograf, historyk i literat

Demetrios ze Skepsis (III w.) – wszechstronny uczony, m.in. geograf i historyk

Apollodor z Aten (180–109 p.n.e.) – filolog, geograf, chronograf i mitograf

Agatarchides z Knidos (II w.) – gramatyk, historyk i geograf

Pliniusz Starszy (23–79) – autor prac retorycznych, z zakresu wojskowości, historii, astronomii, fizyki, geografii, antropologii, zoologii, botaniki, medycyny i mineralogii

Średniowiecze

W średniowieczu działalność polihistorów wiązała się z kilkoma ośrodkami naukowymi – państwami gockimi w okresie ich świetności, Italią i Półwyspem Iberyjskim, Wyspami Brytyjskimi, Bizancjum i państwami arabskimi.

Św. Beda, zwany Czcigodnym lub Wspaniałym (, zm. 25 maja 735) – anglosaski mnich, związany z klasztorami w Wearmouth i Jarrow (Northumbria), wszechstronny uczony. Ogłoszony świętym w 1935 roku.

Św. Albert Wielki, Albert z Kolonii, Albert z Lauingen, łac. Albertus Magnus (ur. 1193/1205? w Lauingen (Szwabia), zm. 15 listopada 1280 w Kolonii) – doktor Kościoła (znany jako doctor universalis lub doctor expertus), filozof scholastyczny, teolog, dominikanin. Znany także z obszernej wiedzy przyrodniczej, przypisuje mu się także zajmowanie się alchemią.

Kasjodor (490–575) – literat, historyk i encyklopedysta, autor Institutiones

Izydor z Sewilli (ok. 560–636) – teolog, historyk, gramatyk i encyklopedysta, autor 20. tomowego kompendium ówczesnej wiedzy Etymologii.

Beda Czcigodny (673–735) – autor dzieł teologicznych, gramatycznych, przyrodniczych, geograficznych i historycznych

Alkuin (ok. 730–804) – teolog, pedagoga, filozof i psycholog

Al Kindi (ok. 800 – ok. 879) – filozof, teolog, matematyk i lekarz, autor prac z zakresu chemii, muzyki, medycyny, astronomii

Focjusz (827–893) – pisarz poruszający zagadnienia związane z teologią, hagiografią, poezją, filologią, leksykografią, matematyką, przyrodoznawstwem, geografią i prawem kanonicznym

Al Farabi (870–950) – filozof, teolog, lekarz i uczony

Awicenna (980–1037) – filozof, teolog, lekarz i wszechstronny uczony

Michał Psellos (1018–1079) – filozof, autor prac z zakresu przyrody, medycyny, fizyki, matematyki, astronomii, teologii, prawa, gramatyki i historii

Eustacjusz z Tesaloniki (ok. 1125 – 1193/1198) – teolog, hagiograf i filolog

Hildegarda z Bingen (1098–1179) – mistyczka, kompozytorka, poetka, autorka traktatów teologicznych, medycznych i filozoficznych

Awerroes (1126–1198) – filozof, prawnik, lekarz i matematyk

Mojżesz Majmonides (1135–1204) – teolog, filozof i lekarz

Albert Wielki (1193–1280) – filozof, teolog i przyrodnik

Roger Bacon (1214 – ok. 1292) – filozof, teolog, fizyk i matematyk

Czasy nowożytne

XV wiek we Włoszech przyniósł nowy typ polihistora, łączącego znajomość nauk matematycznych i technicznych z biegłością w zakresie sztuk plastycznych. Wówczas też narodziło się pojęcie "Człowieka renesansu", oznaczające uczonego o wszechstronnej wiedzy i wielu talentach.

Demetriusz z Faleronu a. Demetrios z Faleronu (ur. ok. 350, zm. 283 p.n.e.) – filozof, polityk, pisarz i retor grecki, uczeń Arystotelesa i Teofrasta z Eresos.

Eustacjusz z Tesaloniki (zw. także Eustathios Kataphloros, w polskojęzycznych opracowaniach również jako Eustathios i Eustatios, ur. ok. 1125 - zm. 1193/8) - bizantyjski teolog, filolog, historyk, retor i epistolograf, od 1175 r. arcybiskup Tessaloniki.

Leon Battista Alberti (1404–1472) – malarz, poeta, filozof, kartograf, muzyk i architekt

Leonardo da Vinci (1452–1519) – malarz, architekt, filozof, muzyk, pisarz, odkrywca, matematyk, mechanik, anatom, wynalazca, geolog

Erazm z Rotterdamu (ok. 1469–1536) – filolog, filozof, literat, teolog i pedagog

Mikołaj Kopernik (1473–1543) – astronom, prawnik, matematyk, poeta, ekonomista i lekarz

Galileusz (1564–1642) – astronom, astrolog, fizyk i filozof

Blaise Pascal (1623–1662) – matematyk, fizyk i filozof

Gottfried Wilhelm Leibniz (1646–1716) – filozof, matematyk, prawnik, inżynier–mechanik, fizyk, historyk

Isaac Newton (1643–1727) – fizyk, matematyk, astronom, filozof, historyk

Thomas Jefferson (1743–1826) – archeolog, architekt, działacz niepodległościowy i trzeci prezydent USA (1801–1809)

Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) – poeta, dramaturg, prozaik, uczony, polityk

Thomas Young (1773–1829) – fizyk i lekarz fizjolog

William Whewell (1794–1866) – filozof, logik, historyk nauki i wszechstronny uczony

Czasy najnowsze

Współcześnie rzadko mówi się o polihistorach, ponieważ – w związku z szybkim rozwojem nauki – niewielu ludzi jest w stanie zdobyć rozległą wiedzę w różnych dziedzinach. Pojęcie to może być użyte do opisania kilku wybitnych laureatów Nagrody Nobla.

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Hildegarda z Bingen (ur. 16 września 1098 w Bermersheim vor der Höhe (?), zm. 17 września 1179 w Bingen) – frankońska anachoretka, wizjonerka, mistyczka, i uzdrowicielka. Reformatorka religijna, uznawana przez Kościół katolicki za świętą. Pierwsza kompozytorka, której biografia jest kompletna i dobrze udokumentowana.

Rabindranath Tagore (1861–1941) – poeta, prozaik, filozof, kompozytor, malarz i pedagog; autor hymnu Indii i Bangladeszu; laureat Nagrody Nobla z literatury (1913)

Fridtjof Nansen (1861–1930) – podróżnik, badacz polarny, oceanograf i biolog, później ambasador i działacz społeczny; laureat Pokojowej Nagrody Nobla (1922)

Bertrand Russell (1872–1970) – filozof, logik, matematyk, eseista i działacz społeczny, inicjator ruchu Pugwash; laureat Nagrody Nobla z literatury (1950)

Albert Schweitzer (1875–1965) – lekarz, teolog, filozof, organista, muzykolog, badacz życia i twórczości Jana Sebastiana Bacha; laureat Pokojowej Nagrody Nobla (1952)

Friedrich Hayek (1899–1992) – ekonomista i filozof polityki, wniósł też wkład w rozwój nauki prawa i kognitywistyki; laureat Nagrody Nobla z ekonomii (1974)

Herbert Simon (1916–2001) – ekonomista, socjolog, informatyk i psycholog; laureat Nagrody Turinga (1975) i Nagrody Nobla z ekonomii (1978)

Przypisy

Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych Władysława Kopalińskiego, hasło polihistor
Mały słownik języka polskiego. s. 595.
Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. s. 308 i 594. Słownik wyrazów obcych PWN. s. 740.
Słownik wyrazów obcych PWN. s. 740.
Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych Władysława Kopalińskiego, hasło omnibus
Mała encyklopedia kultury antycznej. s. 86.
Mała encyklopedia kultury antycznej. s. 182, 235, 61 i 18.
Mała encyklopedia kultury antycznej. s. 598.
Mała encyklopedia kultury antycznej. s. 368 i 350.
Nowa encyklopedia powszechna PWN. T. 1. s. 392 i 108.
Mała encyklopedia kultury antycznej. s. 165.
Nowa encyklopedia powszechna PWN. T. 2. s. 319.
Nowa encyklopedia powszechna PWN. T. 1. s. 295-296.
Nowa encyklopedia powszechna PWN. T. 2. s. 751.
Nowa encyklopedia powszechna PWN. T. 1. s. 295.
Nowa encyklopedia powszechna PWN. T. 1. s. 90 i 321.
Nowa encyklopedia powszechna PWN. T. 2. s. 260.

Bibliografia

Mała encyklopedia kultury antycznej. Z. Piszczek (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983. ISBN 83-01-03529-3.

Mały słownik języka polskiego. S. Skorupka (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1989. ISBN 83-01-08786-2.

Nowa encyklopedia powszechna PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995-1997. ISBN 83-01-11097-X.

Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. W. Kopaliński (red.). Warszawa: Wiedza Powszechna, 1968.

Słownik wyrazów obcych PWN. L. Wiśniakowska (oprac.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14197-4.