Polscy Socjaliści - Polski Serwis Naukowy

Polscy Socjaliści – organizacja konspiracyjna PPS działająca w okresie 1941-1943.

Organizacja została powołana na zjeździe 1 września 1941 r. organizacji konspiracyjnych "Barykada Wolności", "Gwardia" oraz luźnych grup lewicy z Łodzi i Lwowa. Na zjeździe wyłoniono Komitet Centralny w składzie - Adam Próchnik ps. Artur (przewodniczący), Stanisław Chudoba ps. Stefan {sekretarz), Edward Osóbka ps. Janusz (skarbnik), Leszek Raabe ps. Marek (wojsko), Henryk Wachowicz ps. Aleksander (sprawy organizacyjne), Piotr Gajewski ps. Piotruś (wydział zawodowy). Wyłoniono również Radę Polityczną w składzie: Zygmunt Szymanowski, Jan Cynarski-Krzesławski, Włodzimierz Kaczanowski, Stanisław Płoski, Wacław Schayer, Wincenty Markowski, Jadwiga Markowska, Jan Stefan Haneman. W przyjętej na Zjeździe "Deklaracji politycznej Polskich socjalistów" zapowiedziano, że Polscy Socjaliści będą dążyć do zjednoczenia ruchu socjalistycznego i porozumienia z ruchem ludowym oraz pracowniczym w celu utworzenia w przyszłości rządu ludowego. Polscy Socjaliści nie stanowili zatem odrębnej partii politycznej lecz uważali się za grupę PPS równorzędną z PPS-WRN. Pod patronatem przewodniczącego Rady Naczelnej PPS Zygmunta Żuławskiego toczono od 1941 r. rozmowy o połączeniu PS z PPS-WRN.

Zygmunt Żuławski (ur. 31 lipca 1880 w Młynnem, zm. 4 września 1949 w Krakowie) – polski polityk. Działacz socjalistyczny i związkowy. Poseł na Sejm II RP (Ustawodawczy oraz I, II i III kadencji), poseł do Krajowej Rady Narodowej, a także poseł na Sejm Ustawodawczy po II wojnie światowej.

Grupa "Płomienie" – grupa polskiej młodzieży socjalistycznej związanej z PPS działająca w latach 1940-1945 podczas okupacji niemieckiej, na terenie Warszawy. Grupa ideologicznie i personalnie wywodziła się z międzywojennego Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej oraz Organizacji Młodzieży Socjalistycznej „Spartakus", półlegalnej organizacji uczniów szkół średnich pod patronatem PPS. Nazwa pisma i grupy pochodzi nawiązywała do pisma wydawanego w latach trzydziestych przez ZNMS oraz do tytułu powieści Stanisława Brzozowskiego.

Organizacja popierała rząd gen. Sikorskiego, oraz jego politykę wobec ZSRR, nie zmieniając jednocześnie negatywnej oceny systemu komunistycznego.

Po ustąpieniu PPS-WRN z Politycznego Komitetu Porozumiewawczego, na miejsce przeznaczone dla PPS, z inicjatywy Zygmunta Żuławskiego oraz Józefa Grudzińskiego ze Stronnictwa Ludowego, we wrześniu 1941 r. wszedł przedstawiciel Polskich Socjalistów Adam Próchnik (po jego śmierci w okresie czerwiec 1942 - marzec 1943) reprezentantem był Wincenty Markowski). W skład Kierownictwa Walki Cywilnej wszedł Leszek Raabe, zaś oddziały bojowe zaczęły współpracę ze strukturami ZWZ.

Robotnicza Partia Polskich Socjalistów (RPPS) – polska partia polityczna lewicy socjalistycznej utworzona na II Zjeździe Polskich Socjalistów w dniu 11 kwietnia 1943 r. Do Komitetu Centralnego weszli: Piotr Gajewski (przewodniczący), Teofil Głowacki (sekretarz), Edward Osóbka (skarbnik), Stanisław Chudoba - redaktor "Robotnika", Jan Mulak - kierownik pionu wojskowego.

Adam Feliks Próchnik (ur. 21 sierpnia 1892 we Lwowie, zm. 22 maja 1942 w Warszawie) – działacz socjalistyczny i oświatowy, historyk, podporucznik rezerwy piechoty Wojska Polskiego, poseł na Sejm II kadencji. Domniemany syn naturalny Ignacego Daszyńskiego i Felicji z Nossigów.

Działania zjednoczeniowe Polskich Socjalistów z PPS WRN zostały przerwane 22 maja 1942 r. w związku ze śmiercią Adama Próchnika. Po śmierci Adama Próchnika w maju 1942 r. kierownictwo organizacji objął usunięty wcześniej z PPS-WRN Henryk Wachowicz. W tym czasie. w lipcu 1942 r. wskutek wejścia do organizacji agenta Gestapo, doszło do licznych aresztowań (aresztowano m.in. Henryka Wachowicza, Tadeusza Korala, mjr. Malinowskiego "Witalis" z ZWZ, Wiktora Strzeleckiego "Karol Buka" kuriera rządu w Londynie). Spowodowało to paraliż organizacji. Dodatkowym elementem było wypuszczenie na wolność przez Gestapo Henryka Wachowicza. Wokół tego zwolnienia i roli Wachowicza istnieją kontrowersje, które spowodowały również spadek zaufania do organizacji.

Major – stopień oficerski używany w armiach wielu krajów. W wojsku polskim jest to stopień niższy od podpułkownika, wyższy od kapitana. Major wchodzi w skład korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – w skład korpusu oficerów sztabowych. Odpowiednikiem majora w marynarce wojennej jest komandor podporucznik a w policji podinspektor Policji.

Polska Partia Socjalistyczna - Wolność, Równość, Niepodległość (PPS-WRN) - konspiracyjna forma działania PPS od października 1939 do maja 1944 pod nazwą Ruch Mas Pracujących Miast i Wsi lub Ruch Mas Pracujących Polski - Wolność Równość Niepodległość, od maja 1944 ponownie pod nazwą Polska Partia Socjalistyczna.

Na czele Polskich Socjalistów stanął Wincenty Markowski, w redakcji "Robotnika" Stanisława Chudobę zastąpił Władysław Jakubowski. Spory wewnątrz organizacji pomiędzy zwolennikami jedności PPS oraz zwolennikami wyodrębnienia się osobnej partii politycznej doprowadziły do silnych podziałów.

Socjalistyczna Organizacja Bojowa (SOB) – polska wojskowo-polityczna organizacja konspiracyjna o charakterze socjalistycznym, działająca od początku 1943 r. na obszarze centralnej i południowej Polski

Kazimierz Pużak, pseudonim Bazyli (ur. 26 sierpnia 1883 w Tarnopolu, zm. 30 kwietnia 1950 w Rawiczu) — polski działacz socjalistyczny ukraińskiego pochodzenia, poseł na Sejm Ustawodawczy oraz I, II i III kadencji w II RP. W okresie II wojny światowej organizator i sekretarz generalny PPS-WRN, komendant główny Gwardii Ludowej WRN. Przewodniczący podziemnego parlamentu Rady Jedności Narodowej. Aresztowany w 1945 przez NKWD i sądzony w procesie szesnastu. Aresztowany ponownie przez UB w 1947 i skazany w procesie na 10 lat. Zmarł w więzieniu w Rawiczu.

W marcu 1943 r. część organizacji wraz z przewodniczącym oraz oddziałami wojskowymi (Socjalistyczna Organizacja Bojowa i młodzieżowymi (grupa "Płomienie"). weszła w skład PPS-WRN, zaś Wincenty Markowski ustąpił miejsce w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym Kazimierzowi Pużakowi.

Henryk Wachowicz (ur. 1 października 1909 w Bolimowie, zm. 10 stycznia 1967 w Łodzi) – łódzki działacz socjalistyczny. W 1946 jedyny niekomunistyczny wiceminister Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, potem poseł na Sejm Ustawodawczy.

Stanisław Płoski, ps. Sławski, P. Stanisławski (ur. 4 stycznia 1889 w Briańsku, zm. 7 marca 1966 w Otwocku) – profesor historii, podporucznik rezerwy, oficer Komendy Głównej Armii Krajowej, członek PPS. Żonaty z Ewą Prauss, córką Ksawerego Praussa i Zofii Praussowej. Ojciec Zofii Romaszewskiej.

Pozostali członkowie Polskich Socjalistów przekształcili organizację w Robotniczą Partię Polskich Socjalistów.

Organizacja terenowa Polskich Socjalistów obejmowała: Warszawę, Warszawę-pomiejską, Łódź, Radom, Skarżysko, Końskie, Radomsko, Podlasie, Lubelskie, Zamojskie i zalążki w Krakowie.

Główne wydawnictwa: "Barykada Wolności" przekształcona w "Robotnika"(red. Stanisław Chudoba później Władysław Jakubowski), miesięcznik "Gwardia" (red. Leszek Raabe), "Na barykadzie", "Zagadnienia" (red. Włodzimierz Kaczanowski), "Płomienie" (red. Karol Lipiński, Jan Strzelecki),

Jadwiga Markowska (ur. 8 października 1880 (według innych informacji 16 września 1880) w Mohylewie - zm. 21 października 1962 w Warszawie) - polska działaczka socjalistyczna, członkini PPS, posłanka na Sejm od 1928 do 1929.

Leszek Raabe (ur. 1913 r., zm. 1943 r.) – polski działacz i publicysta socjalistyczny, założyciel i przywódca grupy konspiracyjnej Gwardia, członek Komitetu Centralnego podziemnej partii lewicy socjalistycznej Polscy Socjaliści oraz komendant Socjalistycznej Organizacji Bojowej, ps. "Marek".

Siłą zbrojną były Formacje Bojowo-Milicyjne Polskich Socjalistów a następnie Socjalistyczna Organizacja Bojowa.

Przypisy

↑ Jan Tomicki, Polska Partia Socjalistyczna 1892-1948, s. 418.
Według Jana Mulaka, Wachowicz był jak najzupełniej niewinny usiłując oszukać Gestapo, cyt. za: Jan Mulak, Dlaczego?, s. 75, natomiast Kazimierz Pużak jednoznacznie negatywnie ocenia rolę Wachowicza, cyt. za K.Pużak, Wspomnienia 1939-1945, Gdańsk 1989, s. 39. Podobnie Romuald Kaczmarek, który udowodnił, że Wachowicz rozpoznał i zadenuncjował Niemcom na Pawiaku sławnego działacza PPS-WRN, poszukiwanego przez Gestapo Antoniego Purtala, zatrzymanego przypadkowo jako Jan Bogon, o którym hitlerowcy niezbyt pewnie sądzili, że może jest Tomaszem Arciszewskim. Tym samym Wachowicz przesądził o wyroku śmierci dla Purtala. Cyt. za: Kaczmarek R., List w sprawie artykułu o Antonim Purtalu, "Przegląd Nauk Historycznych", R.5, 2006, nr 2(10), s. 317-318; Kaczmarek R., Zamach na Schultzego, Mówią Wieki, nr 2 (2008), s. 25.

Bibliografia

Czarnecki W. (pod red.), Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939-1945. Księga wspomnień, T. 2, Warszawa 1995, ISBN 83-85618-15-5.

Dunin-Wąsowicz K., Polski ruch socjalistyczny 1939-1945, Instytut historii PAN, Warszawa 1993, ISBN 83-900846-6-X.

Kaczmarek R., List w sprawie artykułu o Antonim Purtalu, "Przegląd Nauk Historycznych", R.5, 2006, nr 2(10).

Kaczmarek R., Zamach na Schultzego, Mówią Wieki, nr 2, 2008.

Mulak J., Dlaczego?, Warszawa 2006.

Pużak K., Wspomnienia 1939-1945, Gdańsk 1989.

Tomicki J., Polska Partia Socjalistyczna 1892 - 1948, Warszawa 1983, ISBN 83-05-11099-0.

Linki zewnętrzne

Wojenne drogi polskich socjalistów.