Polska Akademia Umiejętności (w skrócie PAU, do 1919 pod nazwą Akademia Umiejętności, w skrócie AU) - naczelna polska instytucja nauki mająca status towarzystwa naukowego ogólnego, korporacja uczonych skupiająca elitę kadry naukowej.

Historia

Powstała w 1872 roku, w wyniku przekształcenia Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Oficjalna inauguracja działalności Akademii Umiejętności rozpoczęła się 7 maja 1873.

Główną siedzibą Akademii Umiejętności (PAU od 1919 roku) był i jest jej własny gmach w Krakowie przy ul. Sławkowskiej 17.

PAU była podzielona na 4 wydziały:

1. Filologiczny
2. Historyczno-Filozoficzny
3. Matematyczno-Przyrodniczy
4. Lekarski (od 1930)

Ogółem do 1952 PAU miała 676 członków krajowych i 264 zagranicznych. PAU organizowała doroczne posiedzenia członków oraz posiedzenia wydziałów. Ciężar prac badawczych i wydawniczych spoczywał na komisjach i komitetach, w których pracowali także uczeni niemający uprawnień członkowskich PAU:

Działalność naukową i w zakresie upowszechniania wiedzy PAU finansowała po części z dotacji państwowych, a po części z darowizn. Poza licznymi okazjonalnymi darowiznami zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania PAU miały zapisy dużych nieruchomości rolno-leśnych: Pawła Tyszkowskiego w 1920 r. (6 778 ha), Władysława Józefa Fedorowicza w 1922 r. (1 492 ha) i arcyksięcia Karola Stefana Habsburga w 1924 r. (10 500 ha). Wśród tych ostatnich był m.in. doskonale prosperujący folwark w Lipowej koło Żywca (512,21 ha roli i 0,23 ha stawów rybnych) oraz wielkie gospodarstwo leśne w Zawoi, z którego w 1933 r. PAU wydzieliła obszar 642,22 ha na północnych stokach Babiej Góry, na których utworzony został "Rezerwat" - zaczątek dzisiejszego Babiogórskiego Parku Narodowego. Pomimo iż Akademia była stowarzyszeniem wyższej użyteczności publicznej, to z tytułu posiadanych majątków rolnych i leśnych płaciła podatki w pełnej wysokości.

Po II wojnie światowej niezależna od państwa instytucja naukowa była władzom wysoce niewygodna. W 1948 roku ogłosiły one zamiar powołania Polskiej Akademii Nauk, a wobec PAU zastosowano restrykcje: finansowe, cenzuralne, ograniczono jej kontakty z zagranicą, zablokowano wydawnictwa. Placówki badawcze, wydawnictwa, zbiory, pamiątki i majątek PAU zabrano i przekazano PAN.

W latach 1957-1958 uczeni podjęli próbę odtworzenia PAU, na co władze odpowiedziały powołaniem w Krakowie oddziału PAN. Odbudowę PAU umożliwiła dopiero zmiana ustroju w 1989. Odtworzyła ją grupa członków na podstawie dawnego statutu, z zachowaniem ciągłości organizacyjnej i odwołując się do tradycyjnych form działania.

Prezesi PAU

Kolejnymi prezesami PAU byli:

1. Józef Majer (1872–1890)
2. Stanisław Tarnowski (1890–1917)
3. Kazimierz Morawski (1917–1925)
4. Jan Michał Rozwadowski (1925–1929)
5. Kazimierz Kostanecki (1929–1934)
6. Stanisław Wróblewski (1934–1938)
7. Stanisław Kutrzeba (1939–1946)
8. Kazimierz Nitsch (1946–1957)
9. Adam Krzyżanowski (1957–1958)
10. Gerard Labuda (1989–1994)
11. Kazimierz Kowalski (1994–2001)
12. Andrzej Białas (od 2001)

Sekretarze generalni PAU

Kolejnymi sekretarzami generalnymi PAU byli:

1. Józef Szujski (1872–1883)
2. Stanisław Tarnowski (1883–1890)
3. Stanisław Smolka (1890–1903)
4. Bolesław Ulanowski (1903–1919)
5. Kazimierz Kostanecki (1919–1921)
6. Stanisław Wróblewski (1921–1926)
7. Stanisław Kutrzeba (1926–1939)
8. Tadeusz Kowalski (1939–1948)
9. Jan Konstanty Dąbrowski (1948–1957)
10. Adam Vetulani (1957–1958)
11. Józef Skąpski (1989–1994)
12. Jerzy Lesław Wyrozumski (od 1994)

Członkowie honorowi PAU

Członkami honorowymi PAU byli:

Członkami honorowymi PAU są: