Znak organizacji WRN stosowany we wszystkich wydawnictwach

Tomasz Arciszewski przewodniczący CKR

Kazimierz Pużak sekretarz generalny CKR

Polska Partia Socjalistyczna - Wolność, Równość, Niepodległość (PPS-WRN) - konspiracyjna forma działania PPS od października 1939 do maja 1944 pod nazwą Ruch Mas Pracujących Miast i Wsi lub Ruch Mas Pracujących Polski - Wolność Równość Niepodległość, od maja 1944 ponownie pod nazwą Polska Partia Socjalistyczna.

Historia

27 września 1939 po kapitulacji Warszawy, warszawski okręgowy komitet robotniczy PPS ogłosił fikcyjną uchwałę o zaprzestaniu działania PPS w Warszawie. W odezwie-apelu do ludności Warszawy wezwano do rozwagi, zachowania spokoju i opanowania odruchów rozpaczy i zemsty. W odezwie zamieszczono dodatkowo komunikat o treści:

Decyzja ta została przyjęta do wiadomości 2 października 1939, przez obecnych w Warszawie członków Centralnego Komitetu Wykonawczego (Kazimierz Pużak, Zygmunt Zaremba, Mieczysław Niedziałkowski). Uchwała ta miała stworzyć sugestię o zaprzestaniu działalności aby ograniczyć spodziewane represje niemieckie. Jak wspominał Zygmunt Zaremba:

Jednocześnie upoważniono obecnego Tadeusza Szturm de Sztrema, do utrzymywania kontaktów z organizacją wojskową (SZP).

16 października podjęto decyzję o kontynuowaniu działań w zakonspirowanej, kadrowej formie. Początkowo organizacja skupiała od 100 do 200 dobranych ludzi. Odtworzono wówczas kierownictwo dawnego Prezydium CKW, jako "Centralne kierownictwo" w składzie: Tomasz Arciszewski, Kazimierz Pużak, Zygmunt Zaremba dokooptowując z organizacji warszawskiej Bolesława Dratwę (skarbnik) i Józefa Dzięgielewskiego.

Na konferencji 19 - 21 października 1939 w Helenowie pod Warszawą na spotkaniu działaczy z wszystkich okręgów, powołano struktury konspiracyjne. Organizacja ta na początku 1940 roku - na wniosek Pużaka - przyjęła kryptonim Wolność-Równość-Niepodległość. PPS-WRN reprezentowała kierownictwo przedwojennej PPS. Na konferencji przyjęto deklarację programową "Trzecia Republika", odczytano również list Camille Huysmansa sekretarza Socjalistycznej Międzynarodówki Robotniczej, który zalecał nastawienie się na co najmniej czteroletnią wojnę

Organizacja pomyślana była jako kadrowa, oparta była o struktury konspiracyjnych "piątek" odizolowanych od siebie. Łączących się po pięć tworzyły pięcioosobowy komitet tworząc reprezentację dzielnicy czy okręgu. Wyznaczony mąż zaufania centralnego kierownictwa łączył te komitety pomiędzy sobą a centralą W każdym komitecie obok przewodniczącego zastępcami byli: dowódca Gwardii Ludowej WRN i dowódca Milicji Robotniczej PPS-WRN. Na czele organizacji stało Centralne Kierownictwo Ruchu (CKR). Na każdym szczeblu funkcjonowały również grupy "dublerów" których zadaniem było zastępowanie aresztowanych. W maju 1940 organizacja liczyła ok. 2.500 "piątek" (czyli do 12 tys. osób).

Na terenie okupacji sowieckiej, nastąpiły liczne aresztowania działaczy OKR Lwów , Białystok, Wilno, Baranowicze m.in. w 1939 i 1940 NKWD aresztowało kierownictwo dotychczasowego OKR Lwów Bronisława Skalaka, Longina Chmielewskiego (zg. w więzieniu w marcu 1940), Artura Hausnera (zg. w więzieniu 17 września 1941), Franciszka Hoffmana (członek Centralnego Sądu partyjnego, zg. w 1940 ww więzieniu), Antoniego Wróbla. działały we Lwowie organizowany z innym formacjami "Rewolucyjny Związek Niepodległości i Wolności" (rozbity przez NKWD), oraz Organizacja Socjalistyczno-Niepodległościowa "Wolność", która od października 1939 r. do października 1941 r. działa samodzielnie, następnie w większości przystąpiła się WRN (grupą zjednoczeniową kierowali: Józef Stopnicki i Zbigniew Mitzner).

W maju 1940 odbyła się pierwsza konferencja WRN, która zaakceptowała skład kierownictwa oraz przyjęła oficjalną nazwę "Ruch Mas Pracujących", zaś w grudniu 1940 druga konferencja z udziałem przedstawicieli siedemnastu okręgów. Na konferencji tej postanowiono przystąpić do działań masowych, w tym celu powołano Wydział administracyjno-mobilizacyjny. We wrześniu 1941 odbyła się kolejna - trzecia - konferencja z udziałem 83 delegatów. Na konferencji tej zakomunikowano o wykluczeniu w marcu 1941 z partii grupy łódzkiej Henryka Wachowicza, za odmowę budowy jednolitej organizacji w Łodzi. Zdaniem Pużaka, "przyczyną rozdźwięku była różnica ideologiczna" wynikająca z dywersji komunistycznej.

W tym czasie, terenie okupacji niemieckiej funkcjonowało szereg drobnych grup skupionych wokół działaczy dawnego PPS - grupa "Barykada Wolności" (założona przez Stanisława Dubois), grupa skupiona wokół Norberta Barlickiego i Adama Kuryłowicza, żoliborska Adama Próchnika, organizacja "Gwardia" współdziałająca z Organizacją "Wolność", pozostawione poza PPS-WRN. Po licznych aresztowaniach w 1940 i początku 1941 (Barlicki, Kuryłowicz, Dubois), organizacje te wraz z grupą łódzką Henryka Wachowicza, stworzyły we wrześniu 1941 organizację Polscy Socjaliści, która następnie przejściowo zastąpiła PPS-WRN w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym. Organizacji patronował Zygmunt Żuławski, który był jednak promotorem jedności działania.

 Osobny artykuł: Polscy Socjaliści.

Śmierć przewodniczącego Polskich Socjalistów Adama Próchnika w przededniu połączenia organizacji, spowodował ideowy kryzys w organizacji Polscy Socjaliści na tle jedności PPS. Liczne aresztowania, w tym postawa aresztowanego przewodniczącego PS Henryka Wachowicza, spowodowała rozłam. W lipcu 1943 część organizacji jako "Grupa zjednoczeniowa członków byłych organizacji Polskich Socjalistów" wraz z Socjalistyczną Organizacją Bojową oraz grupą młodzieży "Płomienie" przyłączyła się do PPS-WRN (pozostali utworzyli w kwietniu 1943 w Robotniczą Partię Polskich Socjalistów). Według danych Andrzeja Czystowskiego, do WRN weszło 272 członków SOB i 165 członków Polskich socjalistów

5 czerwca 1943 partia odbyła konferencję, na której powołano Radę Ruchu Mas Pracujących Polski (według innych źródeł Radę Naczelną). Dokooptowano również do władz (Centralnego Kierownictwa Ruchu) członków CKW: Aleksego Bienia, Dorotę Kłuszyńską, Antoniego Szczerkowskiego, oraz dodatkowo Antoniego Zdanowskiego.

2 maja 1944 WRN powróciła do nazwy: "Polska Partia Socjalistyczna". Decyzja ta zapadła podobno na konferencji w czerwcu 1943 r. została jednak ogłoszona w czerwcu rok później. W wydanym oświadczeniu stwierdzono m.in.:

PPS WRN reprezentowana była na uchodźstwie przez Komitet Zagraniczny PPS, który w sprawach krajowych podlegał Centralnemu Kierownictwu Ruchu PPS-WRN,w kraju, posiadając swobodę w sprawach emigracyjnych. W sprawach rządu stanowisko było udzielane wspólnie. Adam Ciołkosz miał specjalny mandat do reprezentowania krajowej PPS.

Na konspiracyjnym posiedzeniu Rady Naczelnej PPS 15 marca 1945 r. uchwalono przystąpienie do codziennej działalności, powierzając CKW ustalenie szczegółów działań organizacyjnych. Ponadto przyjęto deklarację rzeczywistej przebudowy społecznej opartej o samorząd gminny i robotniczy. Uznano, że iż zapowiedziany uchwałami krymskimi Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej "musi się oprzeć na współudziale przedstawicieli wszystkich demokratycznych ugrupowań polskich, a w pierwszym rzędzie tych, które w ciągu z góra pięciu lat walki z okupacją stanowiły trzon Polski Podziemnej i rządu Rzeczypospolitej".

Od początku istnienia nowej władzy zapanowała jawna wrogość pomiędzy "lubelską" PPS a konspiracyjną PPS-WRN. Na posiedzeniu Rady Naczelnej w dniu 15 marca podjęto uchwałę potępiającą oszczerstwa rzucane przez osoby i prasę oficjalną na członków kierownictwa PPS, a w szczególności Pużaka i Zarembę. 27 marca 1945 Kazimierz Pużak został aresztowany przez NKWD wraz z piętnastoma innymi przywódcami Polskiego Państwa Podziemnego, wywieziony do Moskwy i tam sądzony w czerwcu 1945 w pokazowym procesie szesnastu, odbywającym się równolegle do konferencji mającej na celu ukonstytuowanie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej w wykonaniu postanowień konferencji jałtańskiej co do uznawanej powszechnie na arenie międzynarodowej reprezentacji państwa polskiego. W konferencji uczestniczył m.in. Stanisław Mikołajczyk i Zygmunt Żuławski.

W dniu 23 czerwca 1945 Zygmunt Zaremba jako pełnomocnik CKW PPS wydał okólnik "Do wszystkich członków PPS" wzywając do wyczekiwania stanowiska legalnych władz PPS i nie podejmowania żadnych kroków na własną rękę (co faktycznie oznaczało niewstępowanie do "lubelskiej" PPS).

Na posiedzeniu Rady Naczelnej PPS w dniu 5 lipca 1945, w której wzięło udział 24 członków rady wybranych na XXIV Kongresie) i które odbyło się po cofnięciu uznania międzynarodowego przez Wielką Brytanię i USA Rządowi RP na uchodźstwie i uznaniu przez zachodnich sojuszników RP wyników konferencji moskiewskiej w sprawie tworzenia TRJN w Polsce podjęto uchwałę uznającą Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej oraz uchwalono wysłanie delegacji do "Rządu w celu poinformowania go o stanowisku PPS i wyjaśnienia formalnej strony rozpoczęcia działalności organizacyjnej". Po nieudanej próbie łączenia struktur z "lubelską" PPS, część działaczy na czele z Zygmuntem Żuławskim próbowała utworzyć Polską Partię Socjalno-Demokratyczną. Wobec odmowy ze strony PPR zgody na rejestrację partii , niektórzy działacze wstąpili do "lubelskiej" (tzw. koncesjonowanej) PPS.

 Osobny artykuł: Polska Partia Socjalno-Demokratyczna (1945).

Niektórzy działacze PPS potajemnie wyemigrowali (m.in. Zygmunt Zaremba), podejmując działalność w PPS na emigracji. Cześć pozostałych w kraju działaczy podjęła działalność w ramach Krajowego Ośrodka WRN (przewodniczący Kazimierz Pużak, sekretarz - Tadeusz Szturm de Sztrem, organizacja - Józef Dzięgielewski, skarbnik Feliks Misiorowski, Aleksy Bień ośrodek śląsko-dąbrowski). Ośrodek miał na celu utrzymanie więzi ideowej członków PPS. W spotkaniach uczestniczyli również Władysław Wilczyński, Ludwik Cohn i Stefan Zbrożyna. W sierpniu 1946 wycofał się Aleksy Bień. Powstały również grupy w Krakowie, Częstochowie (Wiktor Krawczyk). Po pierwszych aresztowaniach w listopadzie 1946 na wniosek Kazimierza Pużaka zaprzestano dalszych kontaktów..

W maju i czerwcu 1947 funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa dokonali aresztowań w środowiskach byłej PPS-WRN. Cześć z nich stanęła przed sądem na pokazowym procesie w listopadzie 1948 skazano w nim: Kazimierza Pużaka (5 lat więzienia), Tadeusza Szturm de Sztrema (5 lat więzienia), Józefa Dzięgielewskiego (4,5 roku więzienia), Wiktora Krawczyka (4,5 roku więzienia), Ludwika Cohna (5 lat kara darowana na podstawie amnestii), Feliksa Misiorowskiego (5 lat kara darowana na podstawie amnestii).W 1946 r. na 6 lat więzienia skazano Antoniego Wąsika. W innym procesie na 6 lat więzienia został skazany Stefan Zbrożyna. W procesie Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Polski Podziemnej, na 15 lat więzienia skazany został Adam Obarski. W wyniku tortur zmarł tuż po opuszczeniu więzienia Antoni Zdanowski w grudniu 1948 r. Żona Antoniego Pajdaka - Janina aresztowania 3 listopada 1947, według oficjalnej wersji 24 listopada popełniła samobójstwo wyskakując z więziennego okna. Ponadto skazano m.in. Józefa Bielickiego ps. Bronek, Edmunda Błaszczyka, Wiesławę Pajdakównę, Kazimierza Rysiewicza ps. Kajetan, Stanisława Sobolewskiego ps. Krystian, Władysława Wilczyńskiego ps. Gnat, Mariana Bombę z Krakowa, Jadwigę Staweno, Aleksandrę Misiorowską

PPS-WRN w ramach Polskiego Państwa Podziemnego

Już po kapitulacji Warszawy we wrześniu 1939 Mieczysław Niedziałkowski i Zygmunt Zaremba uczestniczyli w spotkaniu z gen. Tokarzewskim-Karaszewiczem na temat tworzenia przy Służbie Zwycięstwu Polski Głównej Rady Politycznej W powołanym w lutym 1940 Politycznym Komitecie Porozumiewawczym w miejsce aresztowanego Niedziałkowskiego, zajął Kazimierz Pużak ps. Bazyli (kierujący jednocześnie pracami PKP), zaś partia otrzymała kryptonim "Koło". PPS-WRN od początku przystąpiło do współpracy wojskowej z Związkiem Walki Zbrojnej, i jako jedyne spośród stronnictw politycznych doprowadziło do pełnego scalenia swych oddziałów wojskowych ze strukturami Armii Krajowej. W sprawach politycznych partia natomiast zarzucała rządowi RP na uchodźstwie, narzucanie strukturom krajowym, organizacji działań, traktowania rady jako ciała doradczego bez jakichkolwiek uprawnień oraz brak zaufania do narzuconego Delegata Rządu na Kraj Cyryla Ratajskiego jako działacza prawicowego. Początkowo PPS-WRN ściśle współpracowało ze Stronnictwem Ludowym, jednak SL wycofało się ze współpracy wskutek nacisków wicepremiera Stanisława Kota zwalczającego sanacyjne - jego zdaniem - wpływy w Związku Walki Zbrojnej (co objęło wspierającą go PPS-WRN). Dodatkowym elementem był fakt zajęcia w sierpniu 1941, przez PPS-WRN częściowo negatywnego stanowisko odnośnie podpisanego gen. Sikorskiego "układu Sikorski-Majski" w zakresie jednoznacznej gwarancji trwałości granic.

10 września 1941 PPS-WRN opuściła skład Politycznego Komitetu Porozumiewawczego wskazując jako przyczyny:

Ponadto, jako najważniejszy warunek dalszej współpracy wskazano:

W miejsce opuszczone w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym, na wniosek Delegata Rządu oraz SL zajął przedstawiciel grupy Polscy Socjaliści Adam Próchnik. Spowodowało to spory z przedstawicielami wojska. gen. Stefan Rowecki "Grot" komendant główny ZWZ odmówił uczestnictwa w PKP uznając Polskich Socjalistów za grupę "komunizującą" i odmawiającą współpracy wojskowej.

Z uwagi na przyjęcie Deklaracji programowej Rządu 24 lutego 1942 określającej program demokratycznych reform, uregulowanie zasad współpracy z krajem ustały w większości przyczyny powrotu PPS-WRN do struktur politycznych państwa podziemnego. We wrześniu 1942 Komitet ds. Krajowych Rządu RP nakazał wprowadzić do PKP przedstawiciela PPS-WRN. Uchwała ta nie została jednak wykonana, wskutek oporów Delegata Rządu Jana Piekałkiewicza. W marcu 1943, ponownie do Delegata Rządu w tej sprawie zwrócił się minister do spraw krajowych Stanisław Mikołajczyk. Sprawa zbiegła się z rozłamem w organizacji Polscy Socjaliści. Przedstawiciel PS Wincenty Markowski przeszedł z większością organizacji do PPS-WRN i ustąpił miejsca w PKP Kazimierzowi Pużakowi. Od 15 sierpnia 1943 Kazimierz Pużak reprezentował PPS w Krajowej Reprezentacji Politycznej, która wypracowała wspólną deklaracje porozumienia politycznego, w którym przeważały koncepcje programowe socjalistów i ludowców.

Po powołaniu w styczniu 1944, Rady Jedności Narodowej, w jej skład z ramienia PPS-WRN weszli: Tomasz Arciszewski (po jego wyjeździe za granicę Wacław Tułodziecki, Zygmunt Zaremba i Kazimierz Pużak. Pużak został jednogłośnie wybrany przewodniczącym Rady. Z inicjatywy PPS, Rada przyjęła 15 marca 1944, deklaracje programową "O co walczy naród polski?".

Przedstawiciele PPS-WRN uczestniczyli do końca w pracach Polskiego państwa podziemnego. Zygmunt Zaremba jako członek Komisji Głównej Rady Jedności Narodowej, był współtwórcą dokumentu "Testament Polski Walczącej" przyjętego 1 lipca 1945.

czytaj dalej: [2], [3]