Polska Partia Socjalistyczna Zaboru Pruskiego

Polska Partia Socjalistyczna zaboru pruskiego (niem. Polnische Sozialistische Partei in Preußen) - partia robotnicza, która powstała z połączenia polskich organizacji socjalistycznych działających w Niemczech. Została założona w 1893 r. jako odrębna organizacja partyjna,jednak do 1913 była powiązana finansowo oraz w kwestiach wyborczych z Socjaldemokratyczną Partią Niemiec (SPD)).

Estera Golde-Stróżecka (ps. Etka, Irena) (ur. 1 sierpnia 1872 r. w Płocku, zm. 2 września 1938 r. w Paryżu) – polska i francuska działaczka polityczna i socjalistyczna, oraz lekarka i komunistka.

Górny Śląsk (, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien, czes. Horní Slezsko, łac. Silesia Superior) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.

Współpracowała z Polską Partią Socjalistyczną, Związkiem Zagranicznym Socjalistów Polskich, i Polską Partią Socjalno-Demokratyczną (PPSD). Dążyła do powstania niepodległego państwa polskiego o ustroju demokratycznym. W 1919 r. weszła w skład zjednoczonej Polskiej Partii Socjalistycznej.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego, do 1897 Galicyjska Partia Socjaldemokratyczna, zwana też Socjaldemokratyczną Partią Galicji. Legalna partia socjalistyczna, utworzona w 1892 we Lwowie. Formalnie stanowiła krajową organizację Socjaldemokratycznej Partii Austrii, choć w rzeczywistości powiązania z nią były luźne.

Historia

Partia została założona 10 września 1893 r. na Zjeździe w Berlinie (I Zjazd). W zjeździe uczestniczyli przedstawiciele: Berlina, Poznania, Krotoszyna, Gniezna, Zabrza, Królewskiej Huty, Wrocławia, Bremy, Ostrowa, Hamburg]a, Wilhelmsburga i Rixdorfu. Za jednostkę organizacyjną uznawano wiece,które wybierały mężów zaufania. Tam gdzie było to niemożliwe zarząd partii mianował mężów zaufania. Partią miał kierować zarząd wyłaniany przez doroczny zjazd delegatów. Do pierwszego zarządu wybrano: Augusta Berfusa (przewodniczący), Franciszka Morawskiego (sekretarz), Stefana Thiela (skarbnik), Stanisława Przybyszewskiego (zastępca sekretarza), Franciszka Merkowskiego (doradca). W istocie była to odrębna organizacja od Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD), choć związana z nią wieloma więzami (m.in kwestia finansowania "Gazety Robotniczej". Partia zaraz po założeniu, została zaatakowana przez Różę Luksemburg jako organizacja szowinistyczna.

Jena – miasto na prawach powiatu w środkowych Niemczech nad rzeką Soławą (niem. Saale), w kraju związkowym Turyngia (niem. Thüringen). Z populacją 103392 mieszkańców (31 grudnia 2008 r.) jest drugim co do wielkości miastem regionu (po stolicy Turyngii Erfurcie).

Józef Adamek (ur. 26 lutego 1875 w Ostrowie Wielkopolskim, zm. 17 stycznia 1947 w Chorzowie) – polski polityk, związkowiec, poseł na Sejm I kadencji w latach 1922–1927 oraz poseł na Sejm Śląski w latach 1922–1923 i 1930–1935.

Na III Zjeździe w Berlinie w czerwcu 1897 r. jednogłośnie przyjęto do programu rezolucję londyńskiego kongresu Międzynarodówki o prawie narodów do samostanowienia. W tym czasie partia kierował coraz wyraźniej swoje działania na Górny Śląsk, skąd w wyborach w 1898 r. kandydował Franciszek Morawski, który uzyskał 9.829 (w tym samym okręgu kandydat niemiecki w 1893 uzyskał 646 głosów). Z powodu tego sukcesu, PPS zaboru pruskiego weszła w ostry spór z dr Winterem z SPD, który usiłował organizować działania partii niemieckiej na terenie polskim.

Marcin Kasprzak ps. Maciej, Teofil (ur. 2 listopada 1860 we wsi Czołowo, zm. 8 września 1905 w Warszawie) - drukarz, dekarz, działacz ruchu robotniczego. Członek kolejno SPD, II Proletariatu, PPS zaboru pruskiego, SDKPiL.

Róża Luksemburg, właściwie Rozalia Luxenburg, ps. Róża Kruszyńska, Maciej Rózga, Spartakus (ur. 5 marca 1871 w Zamościu, zm. 15 stycznia 1919 w Berlinie) – działaczka i ideolog polskiego i niemieckiego ruchu robotniczego.

Na V Zjeździe w kwietniu 1900 r. Róża Luksemburg usiłowała spowodować wydanie uchwały rozwiązanie partii poprzez delegatów poznańskich. Jednak wycofała się z tej propozycji i zaproponowała przyjęcie uchwały przewidującej "odłożenie frazesów narodowościowych" i poparcie niemieckiego ruchu robotniczego. Zjazd nie przyjął tej propozycji, polecił natomiast poczynienie starań o przeniesienie "Gazety Robotniczej" na Górny Śląsk do środowisk polskich.

Leon Wasilewski (ur. 24 sierpnia 1870 w Petersburgu, zm. 10 grudnia 1936 w Warszawie) - działacz PPS, bliski współpracownik Piłsudskiego, architekt polskiej polityki wschodniej u progu niepodległości, ojciec Wandy.

Stanisław Feliks Przybyszewski (ur. 7 maja 1868 w Łojewie pod Inowrocławiem, zm. 23 listopada 1927 w Jarontach pod Inowrocławiem) – polski pisarz, poeta, dramaturg, nowelista okresu Młodej Polski, skandalista, przedstawiciel cyganerii krakowskiej i nurtu polskiego dekadentyzmu.

W lutym 1900 r. ciężar działań partyjnych przeniósł się do Katowic gdzie wraz z gazeta przenieśli się: Franciszek Morawski oraz Jerzy Haase oraz Estera Golde-Stróżecka. W 1902 r. policja aresztowała pięciu redaktorów "Gazety Robotniczej" (m.in. Morawskiego,Golde i Hasse). Zastąpili ich jednak Franciszek Trąbalski a później Józef Biniszkiewicz. Pomimo działań policyjnych przeciwko polskim socjalistom, siedzący w więzieniu Morawski otrzymał w wyborach w czerwcu 1903 r. 10.041 głosów.

Brema (niem. Bremen) – miasto w północnych Niemczech, położone nad rzeką Wezerą w odległości ok. 60 km od jej ujścia do Morza Północnego. Brema jest stolicą najmniejszego z krajów związkowych Niemiec – "Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Brema" (Freie Hansestadt Bremen), na które składa się miasto Brema i leżące około 60 km na północ Bremerhaven.

Poznań (, niem. Posen, jidysz פּױזן Pojzn, ros. - Познань) – jedno z najstarszych i największych polskich miast, położone nad rzekami Wartą i Cybiną, na Pojezierzu Wielkopolskim. Stolica Wielkopolski i województwa wielkopolskiego. W obrębie miasta znajduje się duży węzeł drogowy i kolejowy oraz międzynarodowy port lotniczy Ławica. Piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce i szóste pod względem powierzchni.

Wobec dużego kryzysu partii, SPD zażądała ponownego przyjęcia do partii oraz przekazanie "Gazety Robotniczej" w ręce Róży Luksemburg i Marcina Kasprzaka. Zażądano ponadto zawarcia umowy, w której PPS przyjmuje wyłącznie "Program Erfurcki", bez dodatkowych elementów dotyczących niepodległości Polski. Organizacja PPS odrzuciła te warunki, zaś w czasie debaty na zjeździe SPD w 1903 r. w Dreźnie uznano samodzielność organizacji PPS zaboru pruskiego.

Druga Międzynarodówka była międzynarodowym stowarzyszeniem partii i organizacji socjalistycznych. Organizacja powstała 14 lipca 1889 roku w Paryżu. Została założona przez partie socjaldemokratyczne z Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec i Belgii. Kontynuowała pracę rozwiązanej Pierwszej Międzynarodówki, z której wykluczono zwolenników silnego ruchu anarchosyndykalistycznego.

Program Erfurcki był dokumentem przyjętym przez Socjaldemokratyczną Partię Niemiec w czasie kongresu SPD w Erfurcie, który miał miejsce w dniach 14-20 października 1891 roku. W pracach nad jego utworzeniem główne role odegrali m.in. August Bebel i Karl Kautsky. Program Erfurcki był kontynuacją wcześniejszego Programu Gotajskiego z 1875 roku.

W 1905 r. powstrzymano próbę "zjednoczenia" z SPD, zaś na VIII Zjeździe w kwietniu 1905 r. w Katowicach podtrzymano tendencje separatystyczne. Spowodowało to odejście z partii przewodniczącego Augusta Berfusa, zaś kierownictwo objął Franciszek Morawski. Jednak osłabienie lokalnego polskiego ruchu socjalistycznego spowodowanie wsparciem PPS w zaborze rosyjskim, powrót części działaczy do zaboru rosyjskiego (Hasse, Golde-Strózecka), oraz śmierć Morawskiego spowodowały potrzebę zbliżenia z partią niemiecką. W 1906 r. doszło do ugody pomiędzy PPS a SPD uzależniającą partię od SPD przy zachowaniu własnej nazwy, struktury oraz władz. W 1907 kierownictwo partii objął Józef Adamek.

Socjaldemokratyczna Partia Niemiec, (niem. SPD – Sozialdemokratische Partei Deutschlands) – najstarsza niemiecka partia polityczna wśród obecnie istniejących oraz jedna z najstarszych i największych partii politycznych na świecie, obchodziła w 2003 r. swoją 140. rocznicę powstania. Z liczbą ponad 500 000 członków stanowi najliczniejszą partię współczesnych Niemiec. Założona w 1863 r., do 1891 pod nazwą Socjalistyczna Partia Robotnicza (SAP). Założenia i program polityczny oparte są na ideałach socjaldemokratycznych i neoliberalnych (szczególnie za rządów kanclerza Gerharda Schrödera). Członkowie partii, którzy nie ukończyli 35. roku życia skupiają się w organizacji Jusos (Jungsozialisten in der SPD).

Gniezno (łac. Gnesna, niem. Gnesen, czes. Hnězdno) – miasto w województwie wielkopolskim, siedziba władz powiatu gnieźnieńskiego. Leży na Pojezierzu Gnieźnieńskim wśród jezior Jelonek, Świętokrzyskie i Winiary, na terenie dawnego jeziora plioceńskiego[2]. Pierwsza stolica Polski [3][4][1], siedziba arcybiskupów gnieźnieńskich, siedziba pierwszej metropolii kościelnej, ośrodek akademicki; od 19 grudnia 2009 siedziba kurii prymasowskiej[5]. Miasto wznosi się na siedmiu pagórkach: Lechowym, św. Piotra, św. Wawrzyńca, św. Michała, Panieńskim, Krzyżackim i Żnińskim[6].

Partia działała głównie na Górnym Śląsku i wśród robotników polskich w Niemczech. W 1910 liczyła ok. 2 tys. członków, czego blisko 1500 na Górnym Śląsku. Od 1910 r. kierowanie partią objął Józef Biniszkiewicz.

W 1913 r. na zjeździe SPD w Jenie, zniesiono warunki porozumienia z 1906 r. i wyrażono oczekiwanie, iż polscy socjaliści przyłącza się do SPD. Wobec takiej postawy XV Zjazd w grudniu 1913 r. w Oświęcimiu, uchwalił zupełną odrębność Polskiej Partii Socjalistycznej oraz ruchu zawodowego. Postanowiono w miejsce "Gazety Robotniczej" założyć "Dziennik Robotniczy" oraz utworzyć własną centralę związkową "Centralny Związek Zawodowy Polski". W czasie I wojny światowej partia praktycznie zawiesiła swoją działalność.

Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich, organizacja socjalistyczna założona na zjeździe założycielskim w w dzielnicy Montrouge Paryżu 17 - 23 listopada 1892 roku. Datę tę przyjmuje się symbolicznie za datę powstania Polskiej Partii Socjalistycznej. Związek prowadził działalność wydawniczą, wspierającą działalność krajową oraz reprezentował PPS na forum międzynarodowym. W 1900 r. Związek przekształcił się w organizację zagraniczną PPS, kierowaną przez Komitet Zagraniczny PPS, podporządkowany władzom PPS w kraju.

Zabrze (niem. Hindenburg od 1915 do 1945, śl. Zobrze) – miasto na prawach powiatu w województwie śląskim. Członek Górnośląskiego Związku Metropolitalnego.

W 1918 r. partia zaczęła ponownie aktywną działalność. W skład Komitetu Wykonawczego wchodzili: Józef Biniszkiewicz (przewodniczący), Wiktor Rumpfelt (sekretarz) i Antoni Czajor (członek). Pomiędzy 1918 a 1919 r. organizacja na Górnym Śląsku zwiększyła się z z 1.675 do 4.702 członków.. W lutym 1919 r. odbudowano organizację w Wielkopolsce.

Ignacy Ewaryst Daszyński (ur. 26 października 1866 w Zbarażu, zm. 31 października 1936 w Bystrej Śląskiej koło Bielska) – polski polityk socjalistyczny, premier rządu lubelskiego w 1918, publicysta, współzałożyciel PPSD (Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej), później PPS, w 1929 jeden z założycieli Centrolewu. W czasie przewrotu majowego w 1926 poparł Józefa Piłsudskiego, później jednak przeszedł do opozycji. Marszałek Sejmu w latach 1928–1930.

Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.

21 kwietnia 1919 na XVI Zjeździe PPS zaboru pruskiego w Załężu, podjęto decyzję o połączeniu się z Polską Partią Socjalistyczną. W przyjętej rezolucji partia potwierdziła, iż stoi na stanowisku budowy państwowości polskiej oraz zaprowadzenia takiego ustroju społeczno-politycznego, który będzie odpowiadał interesom klasy robotniczej

Oświęcim (niem. Auschwitz, jid. Oshpitizin, rom. Auszwica) – miasto i gmina, siedziba powiatu oświęcimskiego w województwie małopolskim, w powiecie oświęcimskim. W mieście znajduje się również siedziba władz gminy wiejskiej Oświęcim.

Wielkopolska (łac. Polonia Maior) – kraina historyczna w środkowej i zachodniej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim i Nizinie Południowowielkopolskiej, w dorzeczu środkowej i dolnej Warty; obejmuje Kaliskie i Poznańskie; Krajna i Pałuki są częścią historycznej ziemi kaliskej.

Na Kongresie Zjednoczeniowym (XVI Zjazd PPS) 27-28 kwietnia 1919 r. ustalono, iż w ramach wspólnej 34-osobowej Rady Naczelnej PPS, 6 przedstawicieli będzie reprezentować zabór pruski (4 z Górnego Śląska i 2 z Wielkopolski); W istocie do rady weszli: Czesław Porankiewicz (od września 1919 r.) oraz Stanisław Wierbiński (do października 1919 r.) obaj reprezentujący Wielkopolskę. Przedstawiciele Górnego Śląska nie zostali wyłonieni. PPS zaboru pruskiego we wspólnej Radzie Naczelnej reprezentował Józef Biniszkiewicz jako współprzewodniczący rady wraz Bronisławem Ziemięckim i Ignacym Daszyńskim.

Józef Biniszkiewicz (ur. 9 marca 1875 w Czempinie w Wielkopolsce, zm. 1940 w Auschwitz-Birkenau) – śląski polityk, poseł i wicemarszałek Sejmu Śląskiego (1922–1929), poseł na Sejm I kadencji w II RP (1922–1927).

Chorzów (niem. Königshütte, od 1922 do 1934 r. Królewska Huta) – miasto w Polsce położone na Górnym Śląsku, w województwie śląskim, w centrum Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP), lokalny ośrodek gospodarczy oraz kulturalny. Jest miastem na prawach powiatu.

Przypisy

Władysław Zieliński, Geneza i powstanie PPS zaboru pruskiego, Katowice 1979, s.183
Kazimierz Więch, Polska Partia Socjalistyczna 1918-1921, Warszawa 1978, s.366
Kazimierz Więch, op. cit. s.96

Bibliografia

Wasilewski L., Zarys dziejów Polskiej Partii Socjalistycznej w zwiazku z historią socjalizmu w trzech zaborach i na emigracji, Warszawa 1925;

Władysław Zieliński, Geneza i powstanie PPS zaboru pruskiego, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1979