Polska okresu wolnej elekcji – okres historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów trwający od 1573 do 1795 r.

Lista królów elekcyjnych panujących w Polsce

Między Jagiellonami a Wazami

Po bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta w roku 1572 szlachta stanęła przed trudnym wyborem. Dziedziczny za Piastów tron polski stał się elekcyjny już po śmierci Ludwika Węgierskiego, kiedy to królem obrano Jadwigę. Na sejmie konwokacyjnym w podwarszawskiej wsi Kamion (6-28 stycznia 1573) ustalono, że na czas bezkrólewia (interregnum) władzę sprawował będzie prymas (w 1572 Jakub Uchański), tytułowany interrexem. Wyposażono go w prawo zwoływania zjazdów oraz mianowania i koronowania króla. Wybór władcy miał się dokonać przez powszechne głosowanie szlachty, czyli w wyniku elekcji viritim, o co szczególnie zabiegał Jan Zamoyski. Kandydat do tronu przed ogłoszeniem musiał zaprzysiąc poszanowanie przywilejów i wolności szlacheckich (artykuły henrykowskie).

Wygaśnięcie męskiej linii Jagiellonów spowodowało, że o koronę polską ubiegać się zaczęli: brat króla Francji Henryk de Valois, car moskiewski Iwan Groźny, syn cesarza Maksymiliana Habsburga, Ernest oraz Stefan Batory, książę siedmiogrodzki. Zwyciężył Henryk Walezy, zaprzysiągł podstawowe zobowiązania władcy i objął rządy w kraju. Szlachta narzuciła mu dodatkowe warunki, tzw. pacta conventa, czyli zobowiązania, jakie musi wypełnić w czasie panowania. Henryk złożył obietnice, prawdopodobnie nierealne, np.: wybudowanie własnym kosztem floty polskiej. Po czterech miesiącach panowania Henryk uciekł z kraju na wieść o śmierci brata, króla Francji.

Kolejnym władcą została wybrana Anna Jagiellonka – siostra Zygmunta II Augusta i ostatnia z rodu Jagiellonów, a jej mężem i faktycznym władcą został Stefan Batory. Część magnaterii nie uznała tego wyboru i ogłosiła królem cesarza Maksymiliana II, jednak cesarz wkrótce zmarł. Rządy księcia Siedmiogrodu miały przynieść poprawę stosunków z Turcją. Batory przez całe życie prowadził rządy silnej ręki (słynna sprawa ścięcia za zdradę Samuela Zborowskiego). Władca nie zgadzał się, by ktokolwiek stał nad nim: „...człowiekiem wolnym urodziłem się (...) zanim do tej ziemi przybyłem. (...) Wy sami mi włożyliście mi koronę na głowę. Jestem więc waszym rzeczywistym, a nie malowanym monarchą i nie ścierpię, żeby kto nade mną panował. (...) tak strzeżcie wolności waszej, aby się w swawolę nie przerodziła”. Panowanie władcy wypełniły wojny z Rosją (oblężenie Pskowa, w których odzyskał Inflanty). Polityka zagraniczna króla opierała się na podbiciu kraju carów i wspólnymi siłami Rzeczypospolitej i Rosji wyzwoleniu Węgier z panowania tureckiego. Władca zreformował armię, tworząc piechotę wybraniecką liczącą 3 tysiące żołnierzy. Po śmierci Iwana Groźnego władca próbował wykorzystać sytuację do podboju Rosji, jednak planom tym sprzeciwił się Sejm.