Polski Rejon Narodowy im. Feliksa Dzierżyńskiego

ówczesna wersja godła Białoruskiej SRR z polskojęzycznym napisem Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!

Polski Rejon Narodowy im. Feliksa Dzierżyńskiego (używana jest też nieścisła nazwa Polski Obwód Narodowy im. Feliksa Dzierżyńskiego), potocznie Dzierżowszczyzna lub Dzierżyńszczyzna, biał. Польскі Аўтаномны Раён імя Дзяржынскага oraz (z rosyjskiego) Polrajon (skrót od Polskij Rajon) — autonomiczna polska jednostka administracyjna utworzona w ZSRR, w obwodzie mińskim Białoruskiej SRR w 1932 r.

Wołyń (ukr. Волинь) – kraina historyczna w dorzeczu górnego Bugu oraz dopływów Dniepru: Prypeci, Styru, Horynia i Słuczy, obecnie część Ukrainy - obwody wołyński i rówieński, zachodnia część żytomierskiego oraz północne części tarnopolskiego i chmielnickiego.

Rewolucja październikowa – przejęcie przez partię bolszewików władzy w Rosji rozpoczęte w Piotrogrodzie w nocy z 7 na 8 listopada 1917 roku (według obowiązującego wtedy w Rosji kalendarza juliańskiego był to 24 i 25 października – stąd nazwa).

Geneza autonomicznych polskich jednostek administracyjnych.

Po rewolucji październikowej w rosyjskiej polityce wewnętrznej pojawiła się zasada tzw. korienizacji, polegająca na przyznawaniu uprawnień nierosyjskim narodom zamieszkującym kraj. Zasada ta legła u podstaw powstania wielu autonomicznych jednostek administracyjnych, w tym polskich: Polskiego Rejonu Narodowego im. Feliksa Dzierżyńskiego a wcześniej, (22 marca 1925 r.) także Polskiego Rejonu Narodowego im. Juliana Marchlewskiego. Drugim powodem powołania polskich autonomii był fakt, iż radzieckie władze nigdy nie zrezygnowały z zamiarów opanowania Polski i ustanowienia w niej Republiki Radzieckiej. Marchlewszczyzna i Dzierżowszczyzna w zamierzeniu miały być zalążkami takiej republiki, z której odbywałby się eksport rewolucji do kraju.

Ortografia (z gr. ορθο- ortho- = "poprawny" i γραφος -grafos = "piszący") inaczej pisownia – zbiór zasad i norm regulujących sposób zapisu słów danego języka za pomocą liter alfabetu lub innych symboli. W skład zasad ortograficznych wchodzą również zasady dot. interpunkcji, natomiast typografia jest osobnym zagadnieniem.

Białoruś, Republika Białorusi (również często niepoprawnie Republika Białoruś) (biał. Беларусь ?/i, Рэспубліка Беларусь ?/i, Biełaruś, Respublika Biełaruś ros. Беларусь, Республика Беларусь) – państwo w Europie Wschodniej. Graniczy z Polską (na zachodzie), Litwą, Łotwą (na północy), Rosją (na wschodzie) i Ukrainą (na południu). Nie posiada dostępu do morza.

Feliks Dzierżyński - patron Rejonu

Dzierżyńsk - stolica Rejonu (widok współczesny)

Pierwsze pomysły utworzenia autonomii dla zamieszkujących Rosję Radziecką Polaków pojawiły się jeszcze w czasie wojny polsko-bolszewickiej, dotyczyły one jednak jedynie poszczególnych wiosek. Zamiar objęcia autonomią większego terytorium zamieszkanego przez Polaków powstał dopiero w 1925 r.; wkrótce potem na Wołyniu, w Ukraińskiej SRR powstała Marchlewszczyzna. Kolejną polską jednostkę administracyjną - Polski Rejon Narodowy im. Feliksa Dzierżyńskiego utworzono 15 marca 1932 r. w obwodzie mińskim, w Białoruskiej SRR, w pobliżu ówczesnej polskiej granicy. Inicjatorami utworzenia kolejnego polskiego rejonu autonomicznego byli polscy komuniści przebywający w ZSRR m.in. Feliks Kon i były poseł na Sejm Ustawodawczy - Tomasz Dąbal.

Polacy – zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, poza granicami Polski tworzący zbiorowości polonijne.

U jest dwudziestą pierwszą literą alfabetu łacińskiego, dwudziestą siódmą literą alfabetu polskiego. Oznacza zwykle w danym języku samogłoskę tylną wysoką, np. [u] lub [ʊ], a w języku francuskim [y].

Stolicą Rejonu zostało miasto Kojdanów (białoruskie Койданаў - "Kojdanau", ros. Койданово - "Kojdanowo" lub Койданава - "Kojdanowa"), które w związku z utworzeniem autonomii przemianowano na Dzierżyńsk.

Nazwa Rejonu

Polski Rejon Narodowy im. Feliksa Dzierżyńskiego otrzymał nazwę na cześć Feliksa Dzierżyńskiego (1877–1926) - polskiego i radzieckiego rewolucjonisty, przeciwnika pełnej niepodległości Polski, którą widział jako republikę związkową w składzie ZSRR, twórcy i organizatora Wszechrosyjskiej Komisji Nadzwyczajnej do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (tzw. CzeKa).

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego (KPZR, ros. Коммунистическая партия Советского Союза - КПСС) - ostatnia nazwa założonej w 1898 r. partii komunistycznej, rządzącej w Rosji i ZSRR od 1917 do 1991 roku (1898-1912 SDPRR, Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji; 1912-1918 SDPRR(b), Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików); 1918-1925 RPK(b), Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików); 1925-1952 WKP(b), Wszechzwiązkowa Partia Komunistyczna (bolszewików)). Centralną instancją partii był Komitet Centralny (KC), największą zaś realną władzę posiadało jego Biuro Polityczne. Generalny sekretarz KC był przywódcą całej partii. W okresie istnienia ZSRR partia miała też swoje republikańskie platformy w każdej z republik radzieckich z wyjątkiem (do 1990 r.) Rosji. Kontrolowała też większość innych partii komunistycznych na świecie, zarówno formalnie poprzez organizacje międzynarodowe (np. Komintern, Kominform), jak i nieformalnie w wyniku faktycznego zwierzchnictwa ZSRR nad częścią z państw oraz sponsorowanie i utrzymywanie kontaktów w pozostałych przez Wydział Zagraniczny i radziecki wywiad.

Funkcjonowanie autonomii

Autonomia kulturowo-językowa Polaków zamieszkujących Dzierżyńszczyznę nie była fikcją. Na terenie Rejonu działały polskie szkoły, czytelnie, ukazywały się polskojęzyczne czasopisma i publikacje książkowe.

Jednym z języków urzędowych na terenie Rejonu był język polski. Gramatykę, a zwłaszcza ortografię oczyszczono jednak z "burżuazyjnych naleciałości" wprowadzając zasadę - "Jak się mówi, tak się pisze" - czyli zapis fonetyczny - pozbawiony np. rozróżnień rz/ż, ch/h czy ó/u.

Józef Stalin ( (ur. ) – formalnie pełnił obieralne, kadencyjne funkcje sekretarza generalnego KPZR i jej poprzedniczek oraz premiera ZSRR, a faktycznie był dożywotnim dyktatorem Związku Radzieckiego, posiadającym nieograniczoną władzę.

GUŁag, Gułag (niekiedy dopuszczana jest forma GUŁAG) - system obozów pracy przymusowej (łagrów) w ZSRR, którego więźniami byli zarówno przestępcy kryminalni, jak i osoby uznawane za społecznie niepożądane lub politycznie podejrzane. Słowo jest akronimem nazwy instytucji zarządzającej tym systemem - ros. Главное Управление Исправительно—Трудовых Лагерей и колоний "Gławnoje Uprawlenije Isprawitielno-Trudowych Łagieriej i Kolonij" (Główny Zarząd Poprawczych Obozów Pracy). W rzeczywistości, w różnych okresach, instytucja ta nosiła różne nazwy. Jako synonim stosowane jest określenie łagry od ros. słowa obóz (лагерь, łagier).

Jednocześnie ludność poddawana była intensywnej propagandzie komunistycznej: wydawnictwa polskojęzyczne, jak też prasa były silnie przesiąknięte ideologią bolszewicką.

Dzierżowszczyzna nie zdobyła jednak takiego znaczenia jako centrum polskiej kultury na zachodnich terenach ZSRR jakie miała utworzona wcześniej Marchlewszczyzna, do której władze sprowadziły nawet z innych terenów Związku Radzieckiego polską inteligencję i komunistycznych emigrantów z kraju.

Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się! – fragment z Manifestu Komunistycznego Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, który stał się hasłem i zawołaniem komunistów w XX wieku. Wezwanie to było również hasłem wszystkich republik ZSRR, a także widniało – w tłumaczeniu na odpowiednie języki narodowe – pod lub nad winietami wszystkich tych gazet, które stanowiły oficjalne organy partii komunistycznych (nazywanych czasem "robotniczymi" lub podobnie) w różnych krajach.

Kazachstan, Republika Kazachstanu (kaz. Қазақстан, Қазақстан Республикасы, trl. Ķazaķstan, Ķazaķstan Respublikasy, trb. Kazakstan, Kazakstan Respublikasy; ros. Казахстан, Республика Казахстан trl. Kazahstan, Respublika Kazahstan, trb. Kazachstan, Riespublika Kazachstan) – państwo leżące częściowo w Europie (5,4% powierzchni – tereny na zachód od rzeki Emba) i częściowo w Azji, powstałe w 1991 w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. Graniczy z następującymi państwami: Chinami (1460 km granicy), Kirgistanem (980 km), Turkmenistanem (380 km), Uzbekistanem (2300 km) oraz Federacją Rosyjską (6467 km). Łączna długość granic Kazachstanu wynosi 12 187 km. Kazachstan ma również dostęp do największego jeziora świata – Morza Kaspijskiego na długości 2340 km.

Na początku lat 30., podobnie jak w całym Związku Radzieckim w Dzierżyńszczyźnie została przeprowadzona masowa akcja kolektywizacyjna. Spotkała się ona z dużym oporem ze strony ludności.

Tak jak w całym Związku Radzieckim na terenie Dzierżowszczyzny prowadzona była intensywna walka z przejawami religijności. Jeszcze przed powstaniem Obwodu kościoły i kaplice zostały pozbawione funkcji sakralnych, a księżą uwięzieni lub zabici. Mimo ateistycznej propagandy, zawartej także w programie nauki szkolnej, ludność w tajemnicy prowadziła praktyki religijne.

Gramatyka (z greki [τέχνη] γραμματική) – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem reguł, które rządzą generowaniem wyrazów i zdań języka. W zakres gramatyki wchodzą: fonologia, morfologia, składnia. Terminem tym określa się także sam zbiór reguł określających zasady tworzenia poprawnych wypowiedzi, zatem można powiedzieć, że każdy język ma własną gramatykę.

Godło Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej zawierało typowe elementy zawarte w godłach republik radzieckich: w centralnym miejscu umieszczony był sierp i młot - symbol sojuszu robotniczo chłopskiego oraz najważniejszy element godła Związku Radzieckiego, a także wschodzące słońce - mające wyrażać świt, początek nowej ery w życiu kraju. Tarcza słoneczna umieszczona była nad fragmentem globu ziemskiego. Całość otoczona była przez wieniec złożony z kłosów pszenicy i kwiatów koniczyny oraz lnu. Umieszczenie zboża w godle podkreślało znaczenie rolnictwa dla kraju oraz symbolizowało dobrobyt, a także nawiązywało graficznie do godła ZSRR. U góry, u zbiegu obu wieńców umieszczono czerwoną pięcioramienną gwiazdę - oznaczającą zwycięstwo komunizmu w pięciu częściach świata. Wieńce przepasane były czerwonymi wstęgami, na których umieszczone było wezwanie do jedności proletariatu: Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się! w języku białoruskim: Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся! i rosyjskim: Пролетарии всех стран, соединяйтесь!. U dołu znajdowała się skrócona nazwa kraju: БССР.

Likwidacja Dzierżyńszczyzny

Przyczyny podjęcia decyzji o likwidacji polskich autonomii nie są jasne. Być może zaważyły tutaj względy polityczne, wewnętrzna walka w łonie partii, która była także przyczyną czystek stalinowskich i masowych represji wobec wielu grup społecznych ZSRR. Być może powodem tego był opór przed kolektywizacją, który uzmysłowił decydentom, iż próba stworzenia modelowej, radzieckiej małej Polski i przeszczepienia jej na grunt Polski właściwej nie powiodła się. Niewykluczone także, że już wówczas Stalin miał inne plany co do przyszłości Polski i nie chciał mieć na terytorium Związku Radzieckiego zorganizowanych polskich jednostek autonomicznych.

rz – dwuznak występujący w języku polskim i kaszubskim, oznaczający (obecnie) tę samą głoskę, co ż. Jest pochodnym miękkiego r. Pojawia się najczęściej po spółgłoskach (b, p, g, k, ch, j, w, t, d) a także, gdy w różnych formach wyrazu pojawia się zamiennie z r (morski-morze).

Obwód miński (biał. Мíнская во́бласць, Minskaja wobłasć, Taraszkiewica: Менская вобласьць, Mienskaja wobłaść, ros. Минская область) – obwód Białorusi leżący w jej centralnej części kraju. Stolicą obwodu jest Mińsk.

Pierwsza została zlikwidowana Marchlewszczyzna (1935 r.), a wkrótce po niej, w 1938 r. - Dzierżowszczyzna. Akcja likwidacji polskich autonomii była częścią większej akcji polegającej na likwidacji polskich ośrodków oświatowych i kulturalnych oraz przesiedlaniu Polaków z całego terytorium Białoruskiej SRR i Ukraińskiej SRR na Syberię i do Kazachstanu.

Syberia (ros. Сибирь) – kraina geograficzna w północnej Azji, wchodząca w skład Rosji, położona między Uralem na zachodzie, Oceanem Arktycznym na północy, Oceanem Spokojnym na wschodzie, oraz stepami Kazachstanu i Mongolii na południu.

Kolektywizacja - (zwykle przymusowe) nadawanie formy zbiorowej, czyli kolektywnej, na przykład przekształcanie indywidualnych gospodarstw rolnych w przedsiębiorstwa rolnicze (zob. PGR, Kołchoz), warsztatów rzemieślniczych w spółdzielnie produkcyjne, itp.

W samej Dzierżyńszczyźnie zlikwidowano wszystkie polskie szkoły, czytelnie i inne ośrodki kulturalne.

Krótko po rozwiązaniu autonomii poddano represjom ludność Dzierżowszczyzny. Podobnie jak w całym Związku Radzieckim, w ramach czystek stalinowskich, rozstrzelano lub zesłano do łagrów wielu ludzi, także komunistów, w tym polskich, zarówno działających w polskich autonomiach, jak i poza nimi m.in. Tomasza Dąbala - rozstrzelanego w 1938 r.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Polski Rejon Narodowy im. Juliana Marchlewskiego, tzw. potocznie Marchlewszczyzna lub Polrajon (skrót od rosyjskiego Polskij Rajon) – autonomiczna polska jednostka administracyjna utworzona w ZSRR, w obwodzie wołyńskim Ukraińskiej SRR w 1925 r.

W ciągu kilku lat od rozwiązania autonomii tysiące Polaków zostało wysiedlonych do azjatyckiej części ZSRR (Kazachstan i Syberia).

Władze radzieckie starały się zlikwidować pozostałości po Dzierżowszczyźnie. Do końca istnienia ZSRR ani w tym kraju, ani w innych, sojuszniczych państwach demokracji ludowej (w tym Polsce) nie ukazywały się żadne publikacje ani opracowania naukowe dotyczące Dzierżowszczyzny i Marchlewszczyzny. W czasie dyktatury Józefa Stalina była to logiczna konsekwencja decyzji o likwidacji autonomii, natomiast po roku 1956 milczenie w sprawie Dzierżowszczyzny i Marchlewszczyzny prawdopodobnie miało na celu uniknięcie mnożenia niewygodnych pytań i komentarzy w stosunku do deklarujących poszanowanie mniejszości narodowych władz radzieckich, zwłaszcza iż i tak kompromitowała je podobna polityka zastosowana w latach 40. wobec m.in. Kałmuków czy Tatarów Krymskich.

Język białoruski (беларуская мова, biełaruskaja mowa) – należy do grupy języków wschodniosłowiańskich. Liczba osób posługujących się tym językiem wynosi około 9 milionów.

H jest ósmą literą alfabetu łacińskiego, jedenastą literą alfabetu polskiego. Oznacza w języku polskim głoskę /x/, a w innych językach również /h/ lub /ɦ/. Często jest też niema.

Tereny Dzierżowszczyzny dziś

Tereny dawnej Dzierżyńszczyzny, mimo przymusowych wysiedleń prowadzonych na wielką skalę w latach 30., w latach 1945 - 1947, oraz po roku 1956, nadal zamieszkane są w dużej mierze przez Polaków, jakkolwiek wielu z nich nie mówi już po polsku. Mieszkańcy tych obszarów, w wyniku kryzysu gospodarczego wywołanego upadkiem ZSRR i późniejszej polityki gospodarczej władz Białorusi znajdują się w trudnej sytuacji gospodarczej.

Burżuazja (z fr. bourgeoisie - mieszkańcy miast) – pierwotnie synonim mieszczaństwa, następnie ogółu przedsiębiorców i osób zamożnych. Od końca XV wieku jest to określenie górnych, zamożnych warstw mieszczaństwa. Burżuazji przypisuje się swoisty styl życia: model rodziny, upodobania, hierarchię wartości, itp.

Fonetyka (dawniej głosownia) - jeden z działów lingwistyki zajmujący się badaniem dźwięków mowy ludzkiej (zwanych głoskami) od strony ich artykulacji (tj. sposobu wytwarzania za pomocą narządów mowy; to tzw. fonetyka artykulacyjna), ich cech fizycznych (dokładniej: akustycznych - fonetyka akustyczna) ich odbierania (fonetyka audytywna), reakcji, jakie owe głoski wywołują w psychice człowieka (psychofonetyka).

Zobacz też

Polski Rejon Narodowy im. Juliana Marchlewskiego

Linki zewnętrzne

Historia Marchlewszczyzny i Dzierżowszczyzny

Literatura

M. Iwanow, Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, PWN