Polskie Stronnictwo Ludowe "Wyzwolenie" – chłopska lewicowa partia polityczna działająca w II Rzeczypospolitej, utworzona w 1915 r. (początkowo pod nazwą PSL w Królestwie Polskim). Ugrupowanie wydawało tytuł prasowy „Wyzwolenie”, od którego przyjęło nazwę w 1918 r. Program partii zakładał państwo ludowe, świeckie, z powszechną i darmową edukacją. PSL „Wyzwolenie” postulowało także przeprowadzenie radykalnej reformy rolnej. Od 1919 r. wchodziło w skład lewicy parlamentarnej, prowadziło współpracę z Polską Partią Socjalistyczną. Pierwszy prezydent RP, Gabriel Narutowicz został wysunięty na stanowisko głowy państwa przez PSL „Wyzwolenie”. W opozycji do rządu Chjeno-Piasta. Ugrupowanie poparło przewrót majowy w 1926 r. Początkowo udzielało poparcia sanacji, jednak w 1927 r. przeszło do opozycji względem obozu rządzącego. Od 1929 r. w Centrolewie. Część przywódców partii została osadzona w twierdzy brzeskiej i skazana w procesie brzeskim. W 1931 r., po połączeniu z PSL „Piast” i Stronnictwem Chłopskim utworzyło Stronnictwo Ludowe.

Lata 1915–1919

PSL „Wyzwolenie” powstało 5 grudnia 1915 r. w wyniku połączenia Narodowego Związku Chłopskiego, Związku Chłopskiego oraz ugrupowania „Zaranie”. Po wybuchu I wojny światowej ugrupowanie znalazło się w opozycji wobec zdominowanego przez narodową demokrację Komitetu Narodowego Polskiego, wspierając jednocześnie formowanie Legionów Polskich. Członkowie partii wstępowali również do Polskiej Organizacji Wojskowej. Początkowo Stronnictwo wydawało w Lublinie czasopismo „Polska Ludowa”, a od 1917 r. w Warszawie – „Wyzwolenie”.

Początkowo partia nosiła nazwę Polskie Stronnictwo Ludowe w Królestwie Polskim, ale dla odróżnienia od galicyjskiego PSL „Piast” 1 listopada 1918 r. przybrała nazwę PSL „Wyzwolenie”.

Pierwszy zjazd nowo powstałego ugrupowania miał miejsce 12 czerwca 1916 r. w Lublinie. W jego trakcie przyjęto program partii. Został on uzupełniony 1 listopada 1918 r., podczas drugiego zjazdu PSL „Wyzwolenie”.

 Osobny artykuł: Rząd Ignacego Daszyńskiego.

Przedstawiciele partii weszli w skład lewicowego Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej pod kierownictwem Ignacego Daszyńskiego. PSL „Wyzwolenie” otrzymało pięć tek ministerialnych: Juliusz Poniatowski (resort rolnictwa), Stanisław Thugutt (ministerstwo spraw wewnętrznych), Gabriel Dubiel (oświata), Błażej Stolarski, Tomasz Nocznicki (ministrowie bez teki).

 Osobny artykuł: Rząd Jędrzeja Moraczewskiego.

W skład gabinetu Jędrzeja Moraczewskiego weszło dwóch przedstawicieli PSL „Wyzwolenie” – Stanisław Thugutt (minister spraw wewnętrznych) i Tomasz Nocznicki (minister bez teki).

Lata 1919–1922

W trakcie wyborów do Sejmu Ustawodawczego, na listę PSL „Wyzwolenie” zagłosowało ok. 840 tys. wyborców. To umożliwiło partii wprowadzenie 57 posłów w skład izby. 9 października 1919 r. doszło do zjednoczenia sejmowych PSL „Wyzwolenie” i PSL „Piast”. Jednak już w marcu 1920 r. 24 posłów wystąpiło z tego drugiego klubu, na znak protestu wobec negocjacji Wincentego Witosa z prawicą parlamentarną i rezygnacji z forsowania radykalnej reformy rolnej. Nowy klub sejmowy PSL „Wyzwolenie”, godził się na reformę rolną, uchwaloną 10 VII 1919 r., ale domagał się ujednostajnienia warunków reformy w Poznańskiem i na kresach wschodnich z centrum kraju, porozumienia się z kurją rzymską co do wywłaszczenia ziem duchowieństwa, wreszcie przyśpieszenia wykonania reformy.

Lata 1922–1927

Posłowie i senatorowie klubu parlamentarnego PSL „Wyzwolenie” w Sejmie we wrześniu 1925 r. Widoczni m.in.: Juliusz Poniatowski, Zygmunt Nowicki, Saturnin Osiński, Jan Woźnicki i Jerzy Barański.

W wyniku wyborów z listopada 1922 r., PSL „Wyzwolenie” wprowadziło do parlamentu 48 posłów i 8 senatorów. Posłowie partii: Jan Adamowicz, Kazimierz Bagiński, Stanisław Ballin, Wincenty Baranowski, Jerzy Barański, Kazimierz Bartel, Adolf Bon, Ludwik Chomiński, Franciszek Chyb, Aleksy Ćwiakowski, Jan Duro, Alfred Fiderkiewicz, Antoni Hałko, Stanisław Hellman, Feliks Hołowacz, Tytus Jemielewski, Franciszek Kapeliński, Antoni Kordowski, Irena Kosmowska, Marian Zyndram-Kościałkowski, Antoni Langer, Jan Ledwoch, Wacław Łypacewicz, Maksymilian Malinowski, Sylwester Marzecki, Tadeusz Niedzielski, Tomasz Nocznicki, Stanisław Nowak, Zygmunt Nowicki, Włodzimierz Piotrowski, Juliusz Poniatowski, Józef Putek, Eustachy Rudziński, Józef Sanojca, Tadeusz Józef Seib, Eugeniusz Śmiarowski, Jan Smoła, Błażej Stolarski, Jan Szafranek, Włodzimierz Szakun, Antoni Szapiel, Jan Tabor, Stefan Tatarczak, Stanisław Thugutt, Andrzej Waleron, Sylwester Wojewódzki, Stanisław Wrona-Merski, Jan Zalewski. Prezesem klubu parlamentarnego został Stanisław Thugutt, wiceprezesami Józef Putek i Eustachy Rudziński, a sekretarzami Kazimierz Bagiński i Sylwester Wojewódzki. Juliusz Poniatowski został wicemarszałkiem izby z ramienia PSL „Wyzwolenie”.

Senatorowie: Stanisław Gaszyński, Wacław Januszewski, Stanisław Kalinowski, Aleksandra Karnicka, Zygmunt Nowicki, Saturnin Osiński, Jan Woźnicki, Piotr Zubowicz.

Podczas wyborów pierwszego prezydenta Polski przez Zgromadzenie Narodowe, poseł Stanisław Thugutt zgłosił w imieniu klubu kandydaturę Gabriela Narutowicza. Została ona poparta przez ugrupowania lewicy i centrum. Po zabójstwie Narutowicza, PSL „Wyzwolenie” potępiło zbrodnię.

Po zawarciu przez PSL „Piast” porozumienia z ugrupowaniami prawicowymi (nazywanym paktem lanckorońskim), 26 maja 1923 r. z partii odeszło 14 posłów (m.in. Antoni Anusz, Aleksander Bogusławski, Jan Dąbski, Bogusław Miedziński i Karol Polakiewicz) oraz 3 senatorów (m.in. Bolesław Wysłouch). Większość z nich utworzyło w czerwcu 1923 r. klub „Jedności Ludowej”. 1 września 1923 r. połączył się on z klubem parlamentarnym „Wyzwolenia”. Secesjoniści z PSL „Piast” pisali:

27 października 1923 r. oba stronnictwa połączyły się, tworząc Związek Polskich Stronnictw Ludowych, który przyjął stary program PSL „Wyzwolenie”.

Stronnictwo nie posiadało zwartej struktury organizacyjnej, a ponadto łączyło grupy osób o dość zróżnicowanych poglądach. Z tego względu w 1924 r. doszło do kilku secesji i rozłamów w partii. W czerwcu i listopadzie tego roku z ugrupowania odeszli Stanisław Ballin, Włodzimierz Szakun, Sylwester Wojewódzki, Adolf Bon, Antoni Szapiel, Feliks Hołowacz. Utworzyli oni Niezależną Partię Chłopską. Gdy w gabinecie Władysława Grabskiego tekę ministra spraw zagranicznych miał objąć Stanisław Thugutt, jego partia wyraziła sprzeciw wobec tego posunięcia, argumentując, iż w takim przypadku musiałaby zaprzestać sporu z prawicą i PSL „Piast” (popierającymi rząd). Wobec takiego stanowiska własnego ugrupowania, Thugutt odszedł z PSL „Wyzwolenie” i został wicepremierem oraz ministrem bez teki w rządzie Grabskiego.

W marcu 1925 r., podczas Kongresu Związku Polskich Stronnictw Ludowych, podjęto rezolucje o konieczności oddzielenia Kościoła od państwa oraz wywłaszczeniu bez odszkodowania. Postulowano także powrót Józefa Piłsudskiego o wojska i potępiono politykę Witosa w sprawie reformy rolnej. Świadczyło to o radykalizowaniu się partii. 25 marca 1925 r. klub parlamentarny stronnictwa stwierdził, iż nie jest w stanie, w ówczesnym układzie sił w Sejmie, przeprowadzić programowych postulatów oddzielenia Kościoła od Państwa i wykonania reformy rolnej bez odszkodowania. W wyniku tego do Niezależnej Partii Chłopskiej przeszedł Alfred Fiderkiewicz. Z partii odszedł także Aleksy Ćwiakowski. Swój sprzeciw wobec postulatu przeprowadzenia reformy rolnej bez odszkodowania wyrazili natomiast parlamentarzyści: Bolesław Wysłouch, Stanisław Gaszyński, Gustaw Dobrucki, Bronisław Krzyżanowski (senatorowie) oraz Kazimierz Bartel, Jerzy Barański, Ludwik Chomiński, Marian Zyndram-Kościałkowski i Eugeniusz Śmiarowski (posłowie). Utworzyli oni centrolewicowy Klub Pracy. Wobec tego wydarzenia, Prezydium Zarządu Głównego PSL „Wyzwolenie” zażądało, aby secesjoniści złożyli mandaty parlamentarne. Rozłamowcy odpowiedzieli, iż o tej sprawie powinien rozstrzygnąć sąd. Na to jednak nie zgodziło się kierownictwo PSL „Wyzwolenie”. Secesjoniści z Klubu Pracy pozostali członkami parlamentu.

W grudniu 1925 r. w Niezależnej Partii Chłopskiej znaleźli się po odejściu z PSL „Wyzwolenie” posłowie Władysław Kowalski, Tajanowicz i Lubieniecki. W tym samym czasie z PSL „Piast” odeszło 10 posłów (z Brylem i Plutą na czele) – tzw. Brylowcy. Utworzyli oni Klub Związku Chłopskiego, a następnie zwrócili się do klubu parlamentarnego „Wyzwolenia” z propozycją połączenia. Zarząd Związku Polskich Stronnictw Ludowych stwierdził jednak, że zgodnie z postanowieniami ostatniego zjazdu, posunięcie takie nie jest możliwe. W zamian za to proponowano stworzenie bloku stronnictw chłopskich reprezentowanych w parlamencie. Takiemu stanowisku przeciwstawił się Jan Dąbski, stojący na czele grupy 10 posłów, dawnych secesjonistów z PSL „Piast”, propagując połączenie na łamach „Gazety Ludowej”. 3 stycznia 1926 r. zarząd główny PSL „Wyzwolenie” zadecydował o usunięciu Dąbskiego z szeregów stronnictwa (za niesubordnację i niszczenie Stronnictwa celem zaspokojenia ambicyj osobistych), a jego zwolenników oddano pod sąd partyjny. Ostatecznie z PSL „Wyzwolenie” odeszło 17 posłów – m.in. Dąbski, Polakiewicz i Andrzej Waleron. Grypa ta połączyła się z Brylowcami, tworząc Stronnictwo Chłopskie. Wkrótce potem z PSL „Wyzwolenie” wystąpiło trzech kolejnych posłów: Adamowicz, Dubrownik i Bronisław Wędziagolski. Powołali oni Kresowe Stronnictwo Chłopskie. Po odejściu posła Tatarczaka, stronnictwu przywrócono nazwę PSL „Wyzwolenie”.

21 i 22 marca 1926 r. w Warszawie miał miejsce kongres ugrupowania, w którym wzięło udział 800 delegatów. Podjęto rezolucje skierowane przeciwko spodziewanym próbom zniszczenia demokratycznego ustroju. Przewidywano, iż będą one podejmowane

Powtórnie wezwano Piłsudskiego do powrotu do armii, jak również opowiedziano się przeciwko ratyfikacji traktatu z Locarno, a za protokołem genewskim. Na początku maja 1926 r. PSL „Wyzwolenie” stało się częścią bloku stronnictw lewicy (znalazły się w niej także Klub Pracy, Stronnictwo Chłopskie i Polska Partia Socjalistyczna). Gdy powstał trzeci rząd Wincentego Witosa, ugrupowanie znalazło się w opozycji wobec tego gabinetu. 5 maja klub przyjął uchwałę, w której stwierdzał:

 Osobny artykuł: Przewrót majowy.

W trakcie przewrotu majowego klub poselski PSL „Wyzwolenie” potępił rząd Witosa i opowiedział się za Piłsudskim. Domagał się rozwiązania Sejmu i Senatu oraz utworzenia radykalnego rządu lewicowego, który byłby w stanie podjąć się przeprowadzenia reformy rolnej. 23 maja Rada Naczelna ugrupowania, obradująca w Warszawie, przyjęła uchwałę, w której stwierdzała, że:

Od 1927 r. partia znalazła się w opozycji wobec kolejnych rządów, ze względu na nieprzestrzeganie zasad demokratycznych przez sanację.

czytaj dalej: [2], [3]