Polskie przekłady Biblii - Polski Serwis Naukowy

Karta z Psałterza floriańskiego (XIV wiek)

Karta z katolickiej Biblii Królowej Zofii (1455)

Strona dedykacyjna protestanckiej Biblii Brzeskiej (1563)

Strona tytułowa katolickiej Biblii Jakuba Wujka (1599)

Strona tytułowa protestanckiej Biblii Gdańskiej (1632)

Jedna ze stron współczesnego wydania protestanckiej Biblii Gdańskiej (1959)

Przekłady biblijne Czesława Miłosza (1977-1989)

Polskie przekłady Biblii, podobnie jak w innych krajach z kręgu chrześcijaństwa, były jedną z najważniejszych dziedzin piśmiennictwa.

Kazania świętokrzyskie – polskie średniowieczne kazania, pochodzące prawdopodobnie z końca XIII lub z XIV wieku, uznawane za najstarszy dokument prozatorski stworzony w języku polskim. Zostały one odnalezione przez Aleksandra Brücknera w 1890 roku w oprawie kodeksu, zawierającego Dzieje Apostolskie i Apokalipsę. Ich nazwa została utworzona przez badacza od prawdopodobnego miejsca ich pochodzenia (księga, w której się przechowały, była wcześniej własnością biblioteki klasztoru Benedyktynów na Łysej Górze w Górach Świętokrzyskich). Zabytek składa się z jednego całego kazania i fragmentów pięciu innych kazań.
Biblia Gdańska – przekład Biblii na język polski z roku 1632 dokonany wspólnie przez braci czeskich i kalwinistów. Jedno z najpopularniejszych polskich tłumaczeń protestanckich.

Historia

Biblia polska w średniowieczu

Polskie przekłady całej Biblii pojawiły się stosunkowo późno i do naszych czasów nie dochował się żaden z rękopisów tłumaczenia całości Biblii czy Nowego Testamentu. Ślady istnienia polskich przekładów znajduje się jednak już w XIII wieku - należy do nich m.in. przekaz o Psałterzu z 1280 roku, przetłumaczonym dla królowej Kingi, który jednak nie zachował się do naszych czasów. Tekst tego Psałterza przez dwa i pół wieku krążył w licznych odpisach, będąc stale dostosowywany do użytku praktycznego i poprawiany. Znanych jest kilka jego odpisów: Psałterz królowej Jadwigi zwany też Psałterzem floriańskim (z ok. 1395-1405); Psałterz puławski z 2 połowy XV wieku oraz Psałterz krakowski, zwany także Psałterzem Wietora z 1470 r., wydrukowany później dwukrotnie w Krakowie u Hieronima Wietora w r. 1532 i 1535. Fragmenty przetłumaczonych na język polski bądź sparafrazowanych psalmów odnajdujemy także w: Karcie Świdzińskiego; Modlitwach Wacława czy Wigiliach za umarłe ludzie.

Przekłady biblijne Józefa Kruszyńskiego powstawały w latach 30. XX. wieku i obejmowały tłumaczenie ksiąg Starego Testamentu z języka hebrajskiego i greckiego. Prace Kruszyńskiego należały do pierwszych katolickich przekładów z języków oryginalnych na język polski. Były to też najszersze dwudziestowieczne przekłady Starego Testamentu na polski aż do Komentarzy KUL i Biblii Tysiąclecia, które ukazały się w latach 60.
Nowy Testament (gr. Καινή Διαθήκη, Kainē Diathēkē) - druga, po Starym Testamencie, część Biblii chrześcijańskiej, powstała na przestrzeni 51-96 r. n.e.; stanowi zbiór 27 ksiąg, przedstawiających wydarzenia z życia Jezusa i wczesnego Kościoła oraz pouczenia skierowane do wspólnot chrześcijańskich, tradycyjnie datowanych na drugą połowę I wieku; niektórzy bibliści datują część ksiąg również na pierwszą połowę II wieku; główne źródło chrześcijańskiej doktryny i etyki. Niektóre wyznania używają jako nazwy Nowego Testamentu określenia Chrześcijańskie Pisma Greckie.

Zachowało się wiele fragmentów sugerujących, że przynajmniej Ewangelie musiały być tłumaczone na język polski, przynajmniej w XV w., co odkrył prof. Brückner. Tezę taką potwierdza tzw. Ewangeliarz ze zbiorów Biblioteki Ordynacji Zamoyskich w Warszawie; Ewangeliarz Jana Sandeckiego (zwanego także Maleckim) wydany drukiem prawdopodobnie w latach 1526-1527; Rozmyślania przemyskie z przełomu XV i XVI w, których rękopis zawiera niemal całą Ewangelię św. Mateusza, zestawioną z innymi Ewangeliami, przynosząc obszerną część przekładu Nowego Testamentu pochodzącego z okresu średniowiecza. Na wczesne tłumaczenie fragmentów Nowego Testamentu wskazują również m.in.: cytaty w Kazaniach świętokrzyskich i Kazaniach gnieźnieńskich oraz modlitwy (np. Ojcze nasz) w Modlitwach Wacława. Jan Janów wysunął tezę o istnieniu przynajmniej dwóch średniowiecznych tłumaczeń Ewangelii, z których żaden nie przetrwał do czasów obecnych. Jednak obecnie znamy tylko: urywek Ewangelii św. Łukasza (1,45-51) oraz fragment Ewangelii św. Mateusza (rozdz. 25) z ok. 1450 r. Dodać tutaj należy, że na ślady istnienia średniowiecznego przekładu Nowego Testamentu wskazuje również tzw. Nowy Testament Scharffenberga wydany dwukrotnie w Krakowskiej Oficynie Scharffenberga w 1556 i 1558 r., w którego tekście widać wpływy jeszcze średniowiecznego anonimowego tłumacza.

Biblia Poznańska należy do współczesnych przekładów Pisma Świętego na język polski. Inicjatorem jej powstania był w grudniu 1960 r. ks. prof. Aleksy Klawek, który stanął na czele zespołu redakcyjnego złożonego z biblistów związanych głównie z Uniwersytetem Jagiellońskim. Opracowaniem przekładu Starego Testamentu kierował ks. Michał Peter, zaś Nowego Testamentu – ks. Marian Wolniewicz. Pierwsze wydanie kompletnego przekładu ukazało się w 1975.
Księga Kapłańska [Kpł], Trzecia Księga Mojżeszowa [3 Mojż], (hebr. ויקרא (Wajikra) - "zawołał" - od pierwszych słów księgi, gr. Λευιτικόν Leuitikon z Septuaginty, w nawiązaniu do Lewitów) to trzecia księga Pisma Św. (przed nią jest Księga Wyjścia) i Pięcioksięgu, a tym samym Starego Testamentu.

Stanisław Sarnicki h. Ślepowron (1532-1595) powiada, że w Polsce, w dawnych czasach Biblia znajdowała się tylko w trzech miejscach: u króla, u arcybiskupa i w domu Ostrorogów. Jedyny znany obecnie rękopis prawdopodobnie całej Biblii pochodzący z II poł. XV w. nosi nazwę Biblii Królowej Zofii lub Biblii Szaroszpatackiej. Znane są ponadto inne fragmenty tłumaczeń Biblii na język polski, do których zaliczyć należy: fragment Księgi Rodzaju, Przekład Księgi Wyjścia i Księgi Kapłańskiej oraz tzw. Harmonię ewangeliczną.

Księga Hioba [Hi], Księga Joba [Job] – dydaktyczny poemat stanowiący jedną z ksiąg Biblii hebrajskiej. Umieszczana jest między księgą Estery a Psalmami.
Chrześcijaństwo, chrystianizm ( ludzi (1/3 ludności świata), biorąc pod uwagę wszystkie odłamy wchodzące w jej skład. Zgodnie z Dziejami Apostolskimi (11,26) "W Antiochii po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami" (gr. Χριστιανός).

Przekłady pełne

Pierwsze w historii przekłady całości Biblii (Starego i Nowego Testamentu) na język polski pojawiają się w okresie reformacji. Były to bezpośrednie przekłady z języków oryginalnych: hebrajskiego, aramejskiego i greckiego. Są to: kalwińska Biblia Brzeska (zwana też "Radziwiłłowską") z 1563 roku (jako pierwszy w historii przekład całości Biblii z języków oryginalnych), ariańska Biblia Nieświeska 1570-1572 oraz luterańska i kalwińska Biblia Gdańska (1632). Pierwsze pełne tłumaczenie z kręgów katolickich (oparte nie na oryginale, ale na łacińskim XV-wiecznym tłumaczeniu) to Biblia Leopolity zwana też Szarffenbergowską (1561).

Kościół (gr. ekklesia - "społeczność/zgromadzenie wywołanych" lub dosł. staropol. "zwołanie") - w teologii chrześcijańskiej - wspólnota wiernych założona przez Jezusa Chrystusa. Potocznie w tym znaczeniu jest to ogół wierzących w Chrystusa, określający się jako lud Boży, połączony wspólnotą wiary i sakramentów (głównie chrztu) (tudzież określone wyznanie chrześcijańskie lub chrześcijanie zamieszkujący określony teren). Zajmuje się nią gałąź teologii - eklezjologia.
Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Do niedawna w użyciu były najpopularniejsze przez wiele wieków katolicka Biblia ks. Wujka (całość wydana w 1599 r., Nowy Testament 1593, psalmy 1596) i protestancka Biblia Gdańska.

Na przełomie XIX i XX wieku powstał nowy przekład Tory i większości pozostałych ksiąg Starego Testamentu, wydany na podstawie języków oryginalnych przez Izaaka Cylkowa. Przed Cylkowem w 1891 r. w Wiedniu nakładem A. Reicharda ukazało się tłumaczenie Biblii Hebrajskiej pt. Pismo Święte wszystko Starego Przymierza żydowskie i polskie.

Rozmyślanie przemyskie (właśc. Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa) – polski średniowieczny utwór apokryficzny, datowany na połowę XV wieku, opisujący życie Jezusa, Marii i Józefa. Do dziś zachował się jedynie pochodzący z ok. 1500 roku anonimowy odpis oryginalnych Rozmyślań przemyskich. Liczy on 426 kart (852 strony), brakuje w nim początku, zakończenia i kilku kart środkowych utworu. Trudno określić dokładnie, ile spośród rozdziałów zaginęło. Nazwa tekstu pochodzi od greckokatolickiej kapituły w Przemyślu, gdzie przechowywana była kopia rękopisu pochodząca z początków XVI w.
Księga Psalmów [Ps], Psałterz, Psałterz Dawidowy (w średniowiecznej łacinie psalterium od gr. psalterion, z gr. psallo, śpiewać) - wchodzący w skład Biblii (Stary Testament) zbiór 150 utworów poetyckich w języku hebrajskim.

Przekłady współczesne

Katolickie przekłady Biblii dokonywane na podstawie języków oryginalnych zaczęły się pojawiać dopiero w drugiej połowie XX wieku. Pierwszym z nich była Biblia Tysiąclecia, tłumaczona pod kierunkiem benedyktynów z Tyńca, której pierwsze wydanie ukazało się w roku 1965.

W 1975 r. ukazał się nowy przekład Biblii, wydany przez Brytyjskie i Zagranicznej Towarzystwo Biblijne. Przekład ten znany jako Biblia warszawska, jest do dzisiaj najpopularniejszą wersją Biblii w kręgach ewangelickich i ewangelicznych.

Słowo Życia - protestancki przekład Nowego Testamentu, powstały w środowisku ewangelicznym, którego założeniem jest oddanie przesłania Jezusa Chrystusa we współczesnym, zrozumiałym języku. Nie jest to klasyczny przekład, gdyż z uwagi na daleko idący dynamizm, sami tłumacze uważają go za parafrazę tekstu. Wydany został w 1989 r. przez Instytut Wydawniczy „Agape”.
Ewangelikalizm, chrześcijaństwo ewangeliczne, chrześcijaństwo ewangelikalne – jest jednym z dwóch wielkich nurtów protestantyzmu (obecnie największym, obok ewangelicyzmu), charakteryzującym się specyficzną pobożnością (duchowością) i określonymi poglądami teologicznymi (oprócz pięciu zasad protestantyzmu przyjmuje także tzw. siedem punktów teologii ewangelikalnej). W większości protestantyzm ewangelikalny jest nurtem konserwatywnym i sprzeciwia się tendencjom liberalnego chrześcijaństwa, które przyjmują się wśród części protestantów ewangelickich. Powstał na gruncie purytanizmu, ortodoksji protestanckiej i pietyzmu. Niektóre jego elementy pobożnościowe w 2. połowie XX wieku przyjęły się także poza protestantyzmem. Wspólnoty ewangelikalne łączy wiara w osobistą relację z Jezusem Chrystusem, podkreślenie ostatecznego autorytetu Pisma Świętego w sprawach wiary i życia, również przede wszystkim szczególny typ duchowości, podkreślający konieczność świadomego osobistego nawrócenia (nowe narodzenie) do zbawienia człowieka. Ewangelikaliści uznają bezbłędność Biblii, którą nierzadko interpretują dosłownie. Ewangelikalizm jest zazwyczaj utożsamiany z ewangelizacją polegającą na wywołaniu u słuchacza żalu za grzechy oraz przekazaniu mu wiary w przebaczenie grzechów dzięki ofierze Jezusa Chrystusa na krzyżu.

Także w 1975 r. ukazało się pełne wydanie Biblii Poznańskiej.

W tłumaczeniu Biblii swoich sił próbowali też literaci, m.in. Artur Sandauer (przekład Księgi Rodzaju), Czesław Miłosz (m.in. Psalmy, Pieśń nad pieśniami, Księga Hioba) oraz Roman Brandstaetter (m.in. Księga Joba, Psalmy).

Obecnie trwają prace nad pierwszym w języku polskim, ekumenicznym przekładem Pisma Świętego: Biblią Ekumeniczną. Bierze w nich udział dwudziestu tłumaczy z siedmiu Kościołów, a konsultacje są prowadzone w sumie z jedenastoma Kościołami. W dniu 26 września 2001 r. (po sześcioletniej pracy) odbyła się uroczysta prezentacja całego Nowego Testamentu i Księgi Psalmów.

Święta Kinga, Kunegunda (ur. Ostrzyhom, 5 marca 1234, zm. 24 lipca 1292) – córka króla Węgier Beli IV i Marii Laskariny oraz siostra bł. Jolanty, święta Kościoła katolickiego
Nowy Testament w przekładzie Marcina Czechowica – to protestanckie tłumaczenie Nowego Testamentu, dokonane pod wpływem teologii braci polskich. Tłumacz był pastorem małego zboru w Lublinie. Przekład wydany został w Rakowie w 1577 r. Zarówno sposób rozwiązań translatorskich, jak i uwagi mają charakter ariański. Zauważalny jest także wpływ i styl Biblii Brzeskiej. Dzieło było wykorzystywane, zgodnie ze swym przeznaczeniem, przede wszystkim w zborach braci polskich.

W roku 2008 wydane zostało nowe tłumaczenie - Biblia Paulistów - przygotowane przez Towarzystwo Świętego Pawła.

Ciekawostkami są adaptacje Nowego Testamentu na gwary i regionalne lub środowiskowe odmiany języka:

śląską (Biblia Ślązoka)

góralską (Nowy Testament w przekładzie na gwarę górali Skalnego Podhala)

hip-hopową (Dobra Czytanka wg św. ziom'a Janka)

Rada Języka Polskiego poddaje tego typu adaptacje zdecydowanej krytyce. W wydanym komunikacie zwrócono uwagę na nieprawidłowe użycie określenia "przekład", które zgodnie z zaleceniami Soboru Watykańskiego II przysługuje tylko przekładom z języków oryginalnych. Według RJP takie adaptacje grożą "prywatyzacją" Biblii dla określonego środowiska, oraz godzą w jej sakralny i kulturotwórczy charakter.

Parafraza – swobodna przeróbka tekstu lub tłumaczenia, która rozwija i modyfikuje treść oryginału, zachowując jednak jego zasadniczy sens. Przeciwieństwo metafrazy – literalnego przekazu słowo w słowo.
Arcybiskup (gr. αρχή, arché - pierwszeństwo, gr. επίσκοπος, epískopos - nadzorca, biskup) – tytuł honorowy lub urząd nadawany biskupom ważniejszych diecezji (archidiecezja), a także jako wyróżnienie samej osoby biskupa ("ad personam").

W roku 2006 zostało ukończone przez rabina dr. Sachę Pecarica, pierwsze powojenne żydowskie tłumaczenie Tory na język polski. Wydało je w 5 tomach wydawnictwo Pardes Lauder.

Ocena przekładów

W 1999 Katolicka Agencja Informacyjna przeprowadziła wśród polskich biblistów ankietę, mającą ocenić polskie przekłady Biblii. W ramach ankiety respondenci wybrali przekłady:

najlepsze literacko: Biblia Jakuba Wujka oraz przekłady biblijne Romana Brandstaettera,

najprzydatniejszy w praktyce: Biblia Tysiąclecia,

najlepszy ogólnie: Biblia Poznańska.

Pełny ranking:

Nowy Testament i Psalmy w przekładzie Bolesława Goetze – protestancki przekład Nowego Testamentu powstały w okolicach 1860 roku przy współpracy kilku tłumaczy związanych z braćmi Plymuckimi oraz później dołączona Księgi Psalmów na język polski. Przekładu dokonano z języków oryginalnych w XIX w. W zakresie Nowego Testamentu korzystano z textus receptus, zgodnie z zaleceniami wydawcy. Przekład zawiera Comma Johanneum. Jest to przeklad wydawany wielokrotnie zarowno przez Trynitarne Towarzystwo Biblijne, jak i Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, czy w latach 1970-1980 przez Zjednoczony Kościół Ewangeliczny jako NT lub NT i Psalmy, zwany Nowym Przekladem Warszawskim, pełna nazwa przekładu to "Nowy Testament Pana Naszego Jezusa Chrystusa z Języka Greckiego na Nowo Przelozony z Tłomaczeniem Polskiem z Roku 1632 porownany". Dzieło wydane zostało po raz pierwszy przez Trynitarne Towarzystwo Biblijne w Londynie, około 1860 r. Od tego czasu ukazało się kilka wydań przekładu i kilka edycji przekładu. Nazwisko Bolesława Goetze wiąże się z ostatnią edycją tego przekładu wykonaną w połowie XX w. i wydaną wraz z jego przekładem Psalmów (przez ZKE) lub jako sam NT (przez Trynitarne Towarzystwo Biblijne).
Biblia Jakuba Wujka – przekład Biblii na język polski wykonany przez jezuitę, ks. Jakuba Wujka. Dokonano go na zlecenie władz zakonnych, po uzyskaniu odpowiedniej zgody papieża Grzegorza XIII. Jakub Wujek miał dać przekład:

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)