Pomnażanie - Polski Serwis Naukowy

Pomnażanie – wegetatywny podział komórek. Jedna z form wzrostu, obok rozmnażania bezpłciowego i rozmnażania płciowego. Pomnażanie to replikacja (u roślin plechowych) tego samego osobnika na drodze rozmnażania wegetatywnego. Termin wprowadzony został dla podkreślenia znaczenia rekombinacji genetycznej, zachodzących w procesach płciowych: istotą rozmnażania sensu stricto jest przede wszystkim wytworzenie odmiennych morfologicznie lub genetycznie osobników a nie wzrost biomasy. W dogodnych i stałych (stabilnych) warunkach najkorzystniejsze dla szybkiego wzrostu jest pomnażanie. W warunkach zaburzeń środowiska (nieciągłości czasowej lub przestrzennej) korzystniejsze jest rozmnażanie bezpłciowe i rozmnażanie płciowe.

Klony - zbiór komórek lub organizmów będących swoimi wiernymi kopiami genetycznymi (innymi słowy: mającymi identyczny genotyp). Klony komórek powstają przez podział mitotyczny lub podział prosty (bakterie) jednej komórki (zobacz szczep monokloniczny), a organizmu w wyniku rozmnażania bezpłciowego z jednego organizmu macierzystego.

Zarodnik, spora – w botanice jest to haploidalna komórka służąca do bezpłciowego rozmnażania protistów, roślin (mszaki, paprotniki) i grzybów. Zarodniki są zazwyczaj wytwarzane w zarodniach, gdzie dojrzewają do momentu wysypu (ew. wylania) – zazwyczaj przez pęknięcie ich ścian. Następnie są zwykle rozprzestrzeniane w środowisku lądowym przez wiatr bądź w środowisku wodnym przez wodę. Mogą też powstawać zewnętrznie (np. u niektórych grzybów konidia).

Termin po raz pierwszy wprowadzony przez prof. Ryszarda Bohra w odniesieniu do roślin plechowych, znalazł zastosowanie w kontekście ogólnobiologicznym.

Istotną cechą pomnażania wegetatywnego jest identyczność genetyczna osobników powstających na drodze pomnażania i tworzenia przez nie klonów, o różnej liczebności i różnym czasie trwania populacji tych klonów. W związku z tym pomnażanie wegetatywne nie ma lub ma znikome znaczenie w ewolucyjnym procesie gatunkotwórczym.

Pedogeneza, młodzieńczorództwo (łac. paedogenesis) − zdolność larw niektórych gatunków zwierząt, głównie owadów do rozrodu przez partenogenezę: partenogenetyczny rozwój jaj w osobnikach larwalnych (zobacz też: partenogeneza). Pedogeneza jest zjawiskiem zbliżonym do neotenii i traktowana bywa jako rodzaj partenogenezy. Pedogenetyczne owady są jajorodne, żyworodne lub jajożyworodne. Larwy powstałe w wyniku pedogenezy rozwijają się w ciele larwalnej matki aż do zupełnego wypełnienia jej wnętrza ciała. U owadów występują także pedogenetyczne poczwarki, na przykład u muchówek z rodzaju Tanytarsus (rodzina ochotkowate).

Poliembrionia, wielozarodkowość - zdolność do powstawania kilku lub większej liczby zarodków z jednej komórki jajowej, jest specyficznym typem rozmnażania bezpłciowego zwierząt i roślin.

U jednokomórkowych organizmów bez ściany komórkowej (w postaci monadowej, rizopodialnej lub kapsalnej) pomnażanie polega na prostym podziale schizotymicznym, najczęściej wzdłuż osi organizmu. W rezultacie powstają dwie komórki siostrzane, dwa schizotomity, identyczne z komórką wyjściową.

Schizogonia - typ bezpłciowego rozmnażania się niektórych pierwotniaków. Polega na wielokrotnym podziale jądra komórkowego, a dopiero później na podziale cytoplazmy. Jest przez to nazywana podziałem wielokrotnym. Taki sposób rozmnażania umożliwia powstanie w krótkim czasie dużej liczby osobników potomnych, co ma znaczenie w rozprzestrzenianiu się gatunku.

Rozmnażanie bezpłciowe, wegetatywne, agamiczne - typ rozmnażania organizmów, który nie jest związany z wytwarzaniem komórek generatywnych czyli gamet. Organizm potomny powstaje z części organizmu rodzicielskiego. U bakterii może dojść do prostego przewężenia i powstania dwóch komórek potomnych z jednej rodzicielskiej, organizm rozgwiazdy może zostać odtworzony tylko z jednego ramienia oderwanego od organizmu rodzicielskiego, rośliny mogą wytwarzać bulwy, cebule, rozłogi, porosty urwistki itd. (patrz typy rozmnażania bezpłciowego poniżej).

U organizmów ze ścianą komórkową (najczęściej w postaci kokkalnej) – bez zdolności schizotomii – proces przebiega na zasadzie schizogonii, która polega na wielokrotnym podziale jądra, a następnie cytoplazmy wewnątrz komórki wyjściowej.

Szczególnym przypadkiem schizogonii jest proces cytonomii, który wg Schussniga jest pochodnym od generatywnego procesu tworzenia zarodników w zarodniach, a w wegetatywnym przebiegu prowadzi do powstania najczęściej dwu organizmów siostrzanych.

Podział schizogoniczny prowadzi do powstania wielokomórkowych plech typu cenoblastycznego, a cytonomiczny do typu poliblastycznego.

Regeneracja – odtwarzanie przez rośliny i zwierzęta utraconych lub uszkodzonych części ciała, narządów, tkanek lub komórek. Powiązana jest z faktem, że każda komórka organizmu zawiera jednakowy materiał genetyczny, może więc teoretycznie dać początek każdej części ciała. W rzeczywistości regeneracja możliwa jest tylko u organizmów o mało wyspecjalizowanej budowie, np. u gąbek. U tych organizmów cały organizm może zostać odtworzony z fragmentu złożonego z kilku zaledwie komórek. Stawonogi mają zdolność do regeneracji odnóży. U kręgowców regeneracja zachodzi tylko wyjątkowo, np. jaszczurki po autotomii mają zdolność regeneracji ogona.

Zarodnia (sporangium mn. sporangia) - organ rozmnażania bezpłciowego roślin zarodnikowych i grzybów, wytwarzany głównie na sporoficie i tworzący komórki rozrodcze (zarodniki). U mchów nazywana jest puszką, ma różne kształty, wielkość najczęściej kilka milimetrów.

Ważnym sposobem pomnażania plech jednokomórkowych oraz zawsze wielokomórkowych jest fragmentacja plech i odtwarzanie z fragmentów nowych plech siostrzanych. Fragmentacja plechy może mieć miejsce na skutek przypadkowego rozerwania pod wpływem zewnętrznych, mechanicznych czynników, albo jest genetycznie uwarunkowanym procesem tworzenie wielo- ale częściej jednokomórkowych fragmentów specjalnie dla pomnożenia organizmu. Powstają one przez zewnętrzne odcinanie komórek typu konidiów, niesłusznie nazywanych zarodnikami.

Plechowce, dawniej rośliny niższe (Thallophyta) – grupa organizmów wielokomórkowych, których ciało zwane plechą (thallus) nie jest podzielone na tkanki oraz organy.

Ryszard Bohr (ur. 15 stycznia 1926 w Kołomyi, zm 19 grudnia 1987 w Toruniu) − polski biolog, specjalizujący się w hydrobiologii i ekologii oraz działacz polityczny.

Rodzaje pomnażania: schizotomia, schizogonia, cytotomia, fragmentacja (np. urwistki), poliembrionia, pedogeneza, regeneracja.

Bibliografia

Ryszard Bohr, Zarys filogenezy i taksonomii roślin plechowych. UMK w Toruniu, skrypty i teksty pomocnicze, Toruń 1984, 104 str.
Czachorowski S., Związek cykli życiowych z heterogennością środowiska i krajobrazu, w: T. Puszkar i L. Puszkar (red.) Współczesne kierunki ekologii – ekologia behawioralna, Wyd. UMCS, Lublin 1997, str.: 389-398.

Zobacz też

rozmnażanie bezpłciowe

rozmnażanie płciowe