Pomorska Brygada Kawalerii - Polski Serwis Naukowy

Pomorska Brygada Kawalerii (Pom. BK) – wielka jednostka kawalerii Wojska Polskiego II RP.

Okres międzywojenny

W kwietniu 1934 Dowództwo Brygady Kawalerii Toruń przeniesione zostało do garnizonu Bydgoszcz, w związku z czym brygada przemianowana została na Brygadę Kawalerii "Bydgoszcz".

1 kwietnia 1937 BK "Bydgoszcz" przemianowana została na Pomorską Brygadę Kawalerii.

16 Pułk Ułanów Wielkopolskich im. gen. dyw. Gustawa Orlicz-Dreszera (16 p.uł.) – oddział kawalerii Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego II RP, stacjonujący w garnizonie Bydgoszcz, w koszarach "Ułańskich" przy ul. Szubińskiej 1.

Krojanty (kaszb. Krojantë) – wieś w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim, w gminie Chojnice. Połączenie z centrum Chojnic umożliwiają autobusy komunikacji miejskiej (linia nr 4) oraz PKS. Stacja kolejowa PKP "Krojanty" na trasie linii kolejowej Chojnice-Starogard Gdański-Tczew znajduje się w odległości 1,5 kilometra na wschód.

Organizacja brygady

Dowództwo w Bydgoszczy

2 Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich w Starogardzie

16 Pułk Ułanów Wielkopolskich im. gen. dyw. Gustawa Orlicz-Dreszera w Bydgoszczy

18 Pułk Ułanów Pomorskich w Grudziądzu

8 Pułk Strzelców Konnych w Chełmnie

11 Dywizjon Artylerii Konnej w Bydgoszczy

10 Szwadron Pionierów w Bydgoszczy

8 Szwadron Łączności w Bydgoszczy

Obsada personalna dowództwa brygady w latach 1929–1939

Dowódcy:

Chojnice (kaszb. Chònice lub Chòjnice; niem. Konitz) – gmina miejska na Pomorzu, w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim. Chojnice są położone w południowej części Kaszub w Borach Tucholskich, przy drodze krajowej nr 22 z Gorzowa Wlkp..

Bory Tucholskie (kasz. Tëchòlsczé Bòrë, niem. Tucheler Heide) – jeden z największych kompleksów borów sosnowych w Polsce. Zajmuje ok. 3 tys. km sandru w dorzeczu Brdy i Wdy oraz Równiny Charzykowskiej. Od lasów tych wziął nazwę również mezoregion fizycznogeograficzny Bory Tucholskie znajdujący się we wschodniej części kompleksu oraz szereg powierzchniowych form ochrony przyrody park narodowy, rezerwat biosfery, obszar Natura 2000, a także leśny kompleks promocyjny. Bory Tucholskie dały również nazwy jednostkom różnych systemów podziału geobotanicznego, np. okręg Borów Tucholskich w systemie Szafera i Zarzyckiego lub dzielnica Borów Tucholskich w systemie Mroczkiewicza.

płk dypl. dr Roman Abraham (III 1929 - 1937)

gen. bryg. Stanisław Grzmot-Skotnicki (1937 - VIII 1939)

płk kaw. Adam Bogoria-Zakrzewski (VIII - IX 1939)

Zastępcy dowódcy:

płk kaw. Adam Bogoria-Zakrzewski (do VIII 1939)

Szefowie sztabu:

mjr dypl. Włodzimierz Kasperski

mjr dypl. Władysław Płonka (1932)

ppłk dypl. Kazimierz Maks (1939)

rtm. dypl. Szymon Kobiaszwili

Udział w wojnie obronnej 1939

Brygada walczyła w składzie Armii "Pomorze"

Pomorska Brygada Kawalerii pod dowództwem płk. Adama Zakrzewskiego wchodziła w skład Grupy Operacyjnej "Czersk" gen. bryg. Stanisława Grzmota-Skotnickiego w Armii "Pomorze". Otrzymała zadanie opóźniania ruchów nieprzyjaciela poprzez wiązanie go w walce i niszczenie w korytarzu ograniczonym północną granicą działania 15 DP i północną granicą działania armii. Wyznaczono szosy (w rejonie działania brygady): Sępolno – Koronowo, Chojnice – Tuchola – Chełmno, Więcbork – Bydgoszcz, Chojnice – Tczew i Kościerzyna – Tczew jako szlaki, wzdłuż których prowadzone miały być działania. Dowódcy brygady zostały podporządkowane bataliony ON w rejonie oraz batalion strzelecki z Chojnic

Bukowiec – wieś w Polsce położona na pograniczu Kociewia w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie świeckim, w gminie Bukowiec na trasie nieczynnej linii kolejowej Terespol Pomorski-Pruszcz-Złotów i w pobliżu drogi wojewódzkiej nr 240.

Tadeusz Komorowski, ps. Bór, Znicz, Lawina (ur. 1 czerwca 1895 w Chorobrowie, w pow. brzeżańskim, zm. 24 sierpnia 1966 w Buckley, w Anglii) – generał dywizji Wojska Polskiego, dowódca Armii Krajowej.

1 września część 18 Pułku Ułanów Pomorskich przeprowadziła pod Krojantami szarżę na odpoczywający około 800-osobowy oddział wojska z niemieckiej 2 Dywizji Piechoty (zmotoryzowanej) gen. por. Paula Badera. Niemcy ponieśli ciężkie straty, całkowitego rozbicia uniknęli jednak dzięki ogniowi broni maszynowej samochodów pancernych ubezpieczających ich postój z pobliskiego lasu. Podczas szarży poległ dowódca pułku płk Kazimierz Mastalerz, dowódca 1 szwadronu rtm. Eugeniusz Świeściak oraz 25 ułanów.

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Kwatermistrz (ang. Quartermaster) – oficer dowództwa (sztabu), który dowodzi w polu (w czasie wojny) z ramienia dowódcy (szefa sztabu) kwatermistrzostwem (tyłami), kieruje działalnością podległych mu szefów służb w zakresie zaopatrzenia i obsługi wojsk, organizuje dowóz i ewakuację, a na wyższych szczeblach - komunikację na obszarze tyłów oraz jest odpowiedzialny za organizację tyłów (etapów); w czasie pokoju kieruje gospodarką jednostki wojskowej będącej oddziałem gospodarczym (na wyższych szczeblach powierzonymi mu działami gospodarki) i prowadzi szkolenie podległych mu kadr. Aktualnie w Siłach Zbrojnych RP pojęcia kwatermistrz – kwatermistrzostwo, zastąpione zostały pojęciami: szef logistyki – logistyka. Funkcja kwatermistrza znana jest także w straży pożarnej, skautingu i harcerstwie.

2 września brygada otrzymała zadanie uderzenia na Koronowo bronione przez niemiecką 3 Dywizję Pancerną gen. por. Leo Geyra von Schweppenburga, mające odciążyć przebijającą się z "korytarza" 9 Dywizję Piechoty. Za cenę dużych strat w starciach pod Polednem, Luszkowem i Topolinkiem dotarła do głównych sił armii. 16 Pułk Ułanów Wielkopolskich po dramatycznej walce pod Bukowcem został całkowicie rozbity. 18 Pułk Ułanów Pomorskich został rozbity podczas przebijania się ku Wiśle. Pozostałe oddziały, które zdołały wyrwać się z Borów Tucholskich, utworzyły improwizowany oddział i weszły 5 września w skład Grupy Operacyjnej gen. bryg. Juliusza Drapelli. Resztki brygady 9 września brały udział wraz z Podolską Brygadą Kawalerii w bitwie nad Bzurą. Następnie przebiła się do Puszczy Kampinoskiej i wraz z Wielkopolską Brygadą Kawalerii i Podolską Brygadą Kawalerii weszła w skład Zbiorczej Brygady Kawalerii gen. bryg. Romana Abrahama, z którą przebijała się przez Palmiry do Warszawy. Do stolicy weszła 20 września i brała udział w jej obronie aż do kapitulacji 28 września.

Tczew (kaszb. Dërszewò, koc. Derszewo, niem. Dirschau, łac. Trsovia) – miasto i gmina w województwie pomorskim, siedziba powiatu tczewskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa gdańskiego.

Stanisław Grzmot-Skotnicki herbu Bogoria, ps. Grzmot - (ur. 13 stycznia 1894 we wsi Skotniki, zm. 19 września 1939 w Tułowicach) – żołnierz Pierwszej Kompanii Kadrowej Józefa Piłsudskiego, generał brygady Wojska Polskiego.

Ordre de Bataille i obsada personalna we wrześniu 1939

Dowództwo

dowódca – płk Adam Bogoria-Zakrzewski

Sztab

szef sztabu – rtm. dypl. Szymon Kobiaszwili

oficer operacyjny – por. Grzegorz Cydzik

oficer informacyjny – rtm. dypl. Bogumił Kłoss

kwatermistrz – rtm. Jan Bolesław Emich

dowódca łączności – kpt. Aleksy Szczeczek

naczelny lekarz – mjr lek. med. Józef Jonscher

komendant Kwatery Głównej – mjr w st. spocz. Oskar Zawadil

Szwadron Sztabowy – dowódca NN

2 Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich – dowódca ppłk dypl. Józef Trepto

16 Pułk Ułanów Wielkopolskich im. gen. dyw. Gustawa Orlicza-Dreszera – dowódca ppłk Arnold Julian Russocki

18 Pułk Ułanów Pomorskich – dowódca płk Kazimierz Mastalerz

8 Pułk Strzelców Konnych – dowódca płk dypl. Jerzy Jastrzębski

2 Batalion Strzelców – dowódca ppłk Stanisław Janik

11 Dywizjon Artylerii Konnej – dowódca ppłk Władysław Szwed

81 Dywizjon Pancerny – dowódca mjr Franciszek Zygmunt Szystowski

91 Bateria Motorowa Artylerii Przeciwlotniczej – dowódca por. Ryszard Degurski

Szwadron Kolarzy Nr 8 – dowódca por. Tadeusz Rawski

Szwadron Pionierów Nr 10 – dowódca rtm. Marceli Woś

Szwadron Łączności Nr 8 – dowódca por. Stefan Tyszko

Samodzielny Pluton Karabinów Maszynowych nr 8 – dowódca NN

Pluton Konny Żandarmerii nr 8 – dowódca por. Zabielski

Poczta Polowa nr 114

Sąd Polowy nr 48 – szef kpt. Stanisław Jan Tyrawski

Drużyna Parkowa Uzbrojenia nr 841

Park Intendentury nr 841

Pluton Sanitarny Konny nr 88

Zgrupowanie taborów

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 841

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 842

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 843

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 844

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 845

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 846

Warsztat Taborowy nr 841

Pododdziały przydzielone:

Więcbork (niem. Vandsburg) – miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie sępoleńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Więcbork. Położone jest na Pojezierzu Krajeńskim. Przez miejscowość przepływa Orla, rzeka dorzecza Warty.

Garnizon – to stałe miejsce stacjonowania danej jednostki wojskowej w czasie pokoju. Funkcje garnizonu pełnią najczęściej miasta, miasteczka, forty, zamki, czy osady. Miasto garnizonowe to powszechne określenie miasta, w którym wybudowano koszary.

1 pluton 46 Eskadry Obserwacyjnej – dowódca por. obs. Tadeusz Pokoniewski

Ośrodek Zapasowy w Garwolinie – dowódca płk Tadeusz Komorowski

Przypisy

Konrad Ciechanowski: Armia Pomorze 1939. s. 37.

Bibliografia

Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie : krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. 7, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939 : organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. Warszawa : Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1975

Konrad Ciechanowski: Armia Pomorze 1939. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1983. ISBN 83-11-06793-7.