Pomorski Okręg Wojskowy - Polski Serwis Naukowy

Zasięg administrowania POW

Logo POW

Pomorski Okręg Wojskowy (POW) – dawny terenowy organ wykonawczy Ministra Obrony Narodowej w sprawach operacyjno-obronnych i rządowej administracji niezespolonej (art. 14 Ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej). Siedziby dowództwa Okręgu: Toruń (1945-1946), Bydgoszcz, Gdańsk, Koszalin, Bydgoszcz – od 1947 do 2007 ul. gen. J. Dwernickiego 1, od 2007 do 28 grudnia 2011 ul. Szubińska 105.

Olsztyn (niem. Allenstein ?/i, dawniej hist. pol. Holstin, łac. Holsten, prus. Alnāsteini) – największe miasto i stolica województwa warmińsko-mazurskiego, powiat grodzki Olsztyn, stolica powiatu ziemskiego olsztyńskiego, archidiecezji warmińskiej, a od 1992 r. metropolii warmińskiej i luterańskiej diecezji mazurskiej. Główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy, siedziba władz i najważniejszych instytucji regionu, a także ważny węzeł kolejowy i drogowy. Według danych GUS populacja Olsztyna wynosi 176 457 (stan na 31.12.2009).

Zbigniew Blechman (ur. 9 listopada 1929 w Malinie) – polski dowódca wojskowy, generał dywizji Wojska Polskiego, zastępca szefa sztabu Zjednoczonych Sił Zbrojnych Państw Stron Układu Warszawskiego w Moskwie.

Od 1999 Pomorski Okręg Wojskowy był jednym z dwóch okręgów wojskowych w Polsce. Po 92 latach istnienia decyzją Ministra Obrony Narodowej 28 grudnia 2011 nastąpiło całkowite rozwiązanie Pomorskiego Okręgu Wojskowego. Obowiązki, ale i tradycje POW przejmie Inspektorat Wsparcia Sił Zbrojnych.

Elbląg (niem. Elbing, prus. Elbings) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, powiat grodzki Elbląg, stolica powiatu ziemskiego elbląskiego. Jedno z najstarszych polskich miast (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246), a najstarsze w województwie.

Wojska Ochrony Pogranicza (WOP) - formacja wojskowa, część Wojska Polskiego, odrębny rodzaj wojsk powołany do ochrony granic Polski. Liczebność formacji osiągała nawet do 20 tysięcy żołnierzy. Pierwszym dowódcą WOP był płk Gwidon Czerwiński, ostatnim gen. dyw. Feliks Stramik.

Historia Okręgu

Dowództwo Okręgu Wojskowego Nr II – Pomorze zostało utworzone w lutym 1945 w Toruniu na bazie dowództwa 1 Korpusu Armijnego. Okręg objął swoim zasięgiem województwa gdańskie i szczecińskie. Dowódcy okręgu podporządkowano stacjonujące na jego terytorium: 12 Dywizję Piechoty w Szczecinie i 16 Dywizję Piechoty w Gdańsku. We wrześniu 1945 w skład okręgu weszła też 1 Warszawska Dywizja Kawalerii stacjonująca w Koszalinie. W 1947 dowództwo OW II przeniesiono do Bydgoszczy.

Obrona terytorialna - jest jednym z dwóch elementów często stosowanego podziału potencjału zbrojnego Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej na siły obrony terytorialnej (OT), oraz siły operacyjne. Przy obecnie przyjętej nieagresywnej i defensywnej strategii, siły obrony terytorialnej przeważają nad siłami operacyjnymi. Podstawowym organem dowodzenia w obronie terytorialnej jest dowództwo okręgu wojskowego.

Okręg wojskowy – jest to wyższy związek administracyjny łączący w swym składzie oddziały, związki taktyczne, instytucje i zakłady różnych rodzajów wojsk oraz organów terenowej administracji wojskowej rozmieszczonych na ściśle określonym terenie.

Jesienią 1945 przy Dowództwie Pomorskiego OW został sformowany Wydział Wojsk Ochrony Pogranicza II kategorii. Na stanowisko szefa wydziału został wyznaczony ppłk Karol Bacz. Szefowi wydziału podlegał 3 i 4 Oddział Ochrony Pogranicza oraz trzy samodzielne kompanie łączności. We wrześniu 1946 wydział został rozformowany, a 3 Szczeciński Oddział WOP i 4 Bałtycki Oddział WOP podporządkowane bezpośrednio szefowi Departamentu WOP w Warszawie.

Wojciech Jerzy Barański (ur. 20 kwietnia 1926 w Rojowie koło Ostrzeszowa, zm. 5 marca 2006 w Warszawie) – polski dowódca wojskowy, generał broni Wojska Polskiego, zastępca szefa Sztabu Generalnego WP do spraw operacyjnych (1968-1971), dowódca Pomorskiego Okręgu Wojskowego (1971–1978), szef Głównego Zarządu Szkolenia Bojowego (1978-1989), ambasador nadzwyczajny i pełnomocny PRL na Kubie (1989–1991).

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

W 1949 w związku z likwidacją OW Poznań w skład OW II włączono 8 Dywizję Piechoty. W tym czasie powstały w okręgu dwa korpusy: 1 Korpus Pancerny i 1 Korpus Piechoty (KP). W 1951 r. utworzono 8 Korpus Piechoty, który rok później, wraz z 1 KP przemianowano na korpus armijny.

W 1954 r. ze względu na zmniejszenie liczby okręgów wojskowych w skład OW weszło województwo olsztyńskie. Jednocześnie dokonano zmiany nazwy okręgu z OW II na Pomorski Okręg Wojskowy.

16 Dnowsko-Łużycka Brygada Pancerna (ros. 16 oтдельная Дновско–Лужыцкая Краснознаменная oтдельная танковая бригада) - wielka jednostka pancerna Armii Czerwonej w dniu 5 lutego 1945 r. włączona w skład Wojska Polskiego.

Administracja wojskowa - jest to działalność organów wojskowych w czasie pokoju obejmująca wszystkie sprawy sił zbrojnych nie wchodzące w zakres dowodzenia i szkolenia a także wszystkie czynności mające na celu zapewnienie wojsku wszystkiego, co jest mu potrzebne do sprawnego funkcjonowania zgodnie z zadaniami.

Na początku 1955 w skład jednostek POW wchodziły: 1 Korpus Armijny (20 Dywizja Zmechanizowana, 12 i 14 Dywizje Piechoty), 8 Korpus Armijny (15 Dywizja Zmechanizowana, 21 i 22 Dywizje Piechoty), 1 Korpus Zmechanizowany (8 i 16 Dywizje Zmechanizowane), 6 i 8 Dywizja Artylerii Przełamania oraz 16 Dywizja Artylerii Przeciwlotniczej.

Bronisław Półturzycki (ur. 20 grudnia 1894 w Nieświeżu, zm. 14 kwietnia 1969 w Moskwie) – generał major Armii Czerwonej i generał dywizji Wojska Polskiego, poseł na Sejm PRL I kadencji.

Zygmunt Huszcza (ur. 3 lipca 1917 w Augustowie, zm.17 stycznia 2006 w Warszawie) – polski dowódca wojskowy, uczestnik bitwy pod Lenino, generał broni Wojska Polskiego, dowódca Pomorskiego Okręgu Wojskowego (1956–1964), z-ca Głównego Inspektora Szkolenia MON (1964–1968), dowódca Warszawskiego Okręgu Wojskowego (1968–1972), wiceminister oświaty i wychowania (1972–1982), prezes Zarządu Głównego Ligi Obrony Kraju (1982–1988), wiceprezes Zarządu Głównego ZKRPiBWP (1990–2006), poseł na Sejm PRL V i VI kadencji.

Po utworzeniu Układu Warszawskiego, od połowy lat 60., na bazie jednostek Pomorskiego OW formowana była na wypadek wojny 1 Armia Ogólnowojskowa wchodząca w skład Frontu Polskiego wydzielanego do Zjednoczonych Sił Zbrojnych UW.

W połowie lat 60. dowództwu POW podlegały: 8 i 12 Dywizja Zmechanizowana, 16 i 20 Dywizja Pancerna, 7 Dywizja Desantowa, 2 Brygada Artylerii i 6 Brygada Artylerii Armat.

W latach 90. rozpoczął się okres głębokiej restrukturyzacji jednostek okręgu. Nastąpiła redukcja wielu jednostek. Dywizje wchodzące w skład POW rozpoczęły przechodzenie z systemu pułkowego na brygadowy.

Jan Jośkiewicz (ur. 11 marca 1898 w Bielakowszczyźnie, obw. Grodno, zm. po 1947) – radziecki i polski dowódca wojskowy, generał-major Armii Czerwonej, generał dywizji WP.

3 Włocławski Pułk Drogowo-Mostowy im. gen. Karola Sierakowskiego - jednostka inżynieryjna podległa dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego. Miejscem stałej dyslokacji jest Chełmno.

W 2001 r. jednostki operacyjne okręgu podporządkowano Dowództwu Wojsk Lądowych. Podstawowym zadaniem okręgu od tego momentu była obrona terytorialna oraz zabezpieczenie logistyczne jednostek stacjonujących na jego terytorium.

Zadania Okręgu

POW przede wszystkim zabezpieczał logistycznie działanie związków taktycznych stacjonujących na jego terenie. Prowadził działalność administracyjną i uzupełniającą stany poprzez podległe Wojewódzkie Sztaby Wojskowe i podległe im Wojskowe Komendy Uzupełnień.

Związek taktyczny (do 1945 używano także określenia wielka jednostka) – jednostka organizacyjna wojska przeznaczona do prowadzenia wspólnych działań bojowych. Związki taktyczne występują zazwyczaj we wszystkich rodzajach sił zbrojnych. Wyróżnia się wśród nich:

Zbigniew Głowienka (ur. 9 września 1951 w Pisarzowicach) – polski dowódca wojskowy w stopniu generała dywizji, oficer dyplomowany Wojsk Lądowych, były dowódca 7 Łużyckiej Brygady Obrony Wybrzeża oraz 8 Bałtyckiej Dywizji Obrony Wybrzeża, w latach 2006-2007 szef Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych, od 20 maja 2010 dowódca Wojsk Lądowych, dwukrotnie odznaczony Orderem Odrodzenia Polski.

Jednym z głównych zadań POW była odpowiedzialność za system obronny państwa. Zadanie to wykonywała poprzez dowodzenie jednostkami obrony terytorialnej.

Jednostki podległe dowódcy POW

1946

12 Dywizja Piechoty- Szczecin

16 Kaszubska Dywizja Piechoty – Gdańsk

1 Dywizja Kawalerii – Koszalin

16 Dnowsko-Łużycka Brygada Pancerna

13 Brygada Artylerii Ciężkiej

76 pułk artylerii

88 Pułk Artylerii Przeciwlotniczej

2 Batalion Łączności Okręgu Wojskowego - Bydgoszcz

1985

3 Oddział Ochrony Pogranicza - jeden z oddziałów w strukturze organizacyjnej Wojsk Ochrony Pogranicza, sformowany na bazie oddziałów Pomorskiego Okręgu Wojskowego rozkazem dowódcy okręgu z 12 października 1945.

Poznań (, niem. Posen, jidysz פּױזן Pojzn, ros. - Познань) – jedno z najstarszych i największych polskich miast, położone nad rzekami Wartą i Cybiną, na Pojezierzu Wielkopolskim. Stolica Wielkopolski i województwa wielkopolskiego. W obrębie miasta znajduje się duży węzeł drogowy i kolejowy oraz międzynarodowy port lotniczy Ławica. Piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce i szóste pod względem powierzchni.

8 Drezdeńska Dywizja Zmechanizowana im. Bartosza Głowackiego – Koszalin

12 Dywizja Zmechanizowana im. Armii Ludowej – Szczecin

16 Kaszubska Dywizja Pancerna – Elbląg

20 Warszawska Dywizja Pancerna im. marsz. Konstantego Rokossowskiego – Szczecinek

7 Łużycka Dywizja Desantowa – Gdańsk

2 Pomorska Brygada Artylerii /Rakiet Operacyjno-Taktycznych/ – Choszczno

6 Warszawska Brygada Artylerii Armat – Toruń

7 Brygada Artylerii – Toruń

14 Pułk Artylerii Przeciwpancernej – Kwidzyn

5 Brygada Saperów im. gen. Ignacego Prądzyńskiego – Szczecin

2 Pomorski Pułk Chemiczny – Grudziądz

4 Łużycki Pułk Łączności – Bydgoszcz

12 Pułk Radioliniowo-Kablowy - Świecie

12 Batalion Rozpoznania Radioelektronicznego - Koszalin

2009

Ustawa – akt prawny o charakterze powszechnie obowiązującym, najczęściej obecnie uchwalany przez parlament (w niektórych państwach zatwierdzany później przez organ władzy wykonawczej). W porządkach prawnych różnych państw występują ustawy: zasadnicze (konstytucje), organiczne i zwykłe.

Ministerstwo Obrony Narodowej (MON) – urząd administracji rządowej w Polsce podlegający ministrowi właściwemu do spraw wojska. W okresie II Rzeczypospolitej i II wojny światowej nosił nazwę Ministerstwa Spraw Wojskowych (M.S.Wojsk.). Jest tzw. resortem siłowym, podobnie jak Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji. Budżet ministerstwa na rok 2008, wliczając koszty wdrażania samolotów wielozadaniowych, wynosi 23,7 mld złotych .

1 Pomorska Brygada Logistyczna – Bydgoszcz

2 Inowrocławski Pułk Komunikacyjny – Inowrocław

3 Włocławski Pułk Drogowo-Mostowy – Chełmno

1 Kujawsko-Pomorski Batalion Dowodzenia OW – Bydgoszcz

1 Baza Materiałowo – Techniczna – Toruń

2 Rejonowa Baza Materiałowa – Wałcz

4 Rejonowa Baza Materiałowa – Grudziądz

9 Rejonowa Baza Materiałowa – Warszawa

11 Rejonowa Baza Materiałowa – Olsztyn

Centralna Składnica Marynarki Wojennej – Gdynia

Oddział Zabezpieczenia JFTC – Bydgoszcz

5 Ośrodek Przechowywania Sprzętu – Nowy Dwór Mazowiecki

1 Okręgowe Warsztaty Techniczne – Grudziądz

3 Okręgowe Warsztaty Techniczne – Nowy Dwór Mazowiecki

5 Rejonowe Warsztaty Techniczne – Bydgoszcz

1 kompania regulacji ruchu – Bydgoszcz

Wojewódzkie Sztaby Wojskowe w Białystoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Olsztynie, Poznaniu, Szczecinie i Warszawie

Dowódcy Okręgu

21 kwietnia 1945 – 15 maja 1945 – p.o. ppłk Mikołaj Iwanow

16 maja 1945 – 24 września 1945 – płk (gen. bryg.) Wacław Szokalski;

25 września 1945 – 10 października 1945 – gen. bryg. Wiaczesław Jakutowicz;

11 października 1945 – 25 czerwca 1947 – gen. bryg. Jan Jośkiewicz;

26 czerwca 1947 – 15 października 1947 – gen. bryg. Jan Rotkiewicz;

19 listopada 1947 – 21 stycznia 1953 – gen. dyw. Bronisław Półturzycki;

21 marca 1953 – 29 maja 1953 – cz.p.o. gen. bryg. Antoni Władyczański;

30 maja 1953 – 22 października 1954 – p.o. gen. bryg. Antoni Władyczański;

31 grudnia 1954 – 5 listopada 1956 – gen. dyw. Jan Rotkiewicz;

6 listopada 1956 – 14 listopada 1964 – gen. dyw. Zygmunt Huszcza;

15 listopada 1964 – 18 maja 1971 – gen. dyw. Józef Kamiński;

19 maja 1971 – 26 lutego 1978 – gen. dyw. Wojciech Barański;

27 lutego 1978 – 14 marca 1983 – gen. dyw. Józef Użycki;

1 kwietnia 1983 – 22 września 1989 – gen. dyw. Zbigniew Blechman;

23 września 1989 – 3 września 1992 – gen. dyw. Zbigniew Zalewski;

4 września 1992 – 8 września 2000 – gen. dyw. Tadeusz Bazydło;

9 września 2000 – 11 grudnia 2003 – gen. dyw. Leszek Chyła;

12 grudnia 2003 – 5 października 2006 – gen. dyw. Zbigniew Głowienka

6 października 2006 – 11 stycznia 2007 – p.o. gen. bryg. Zygmunt Duleba

12 stycznia 2007 – 28 grudnia 2011 - gen. bryg. Zygmunt Duleba

Przypisy

Jan Ławski, Czesław Żmuda, Wojska Ochrony Pogranicza ... s. 28, 40.
Paweł Piotrowski, Śląski Okręg Wojskowy ... s. 44.

Bibliografia

Jerzy Kajetanowicz, Polskie wojska lądowe w latach 1945-1960, Toruń 2004.
Jerzy Kajetanowicz, Polskie wojska lądowe 1985-2000. Przegląd Wojsk Lądowych 2000, nr 9
Jerzy Kajetanowicz, Wojska lądowe III Rzeczypospolitej, Wojska Lądowe 2003, nr 24
Jerzy Poksiński, Pomorski Okręg Wojskowy w latach 1945-1949, Warszawa 1985.
Jan Ławski, Czesław Żmuda, Wojska Ochrony Pogranicza w latach 1945-1946, Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 4 (40), Warszawa 1966, ss. 3-48.
Paweł Piotrowski, Śląski Okręg Wojskowy. Przekształcenia organizacyjne 1945-1956, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2003, ISBN 8388542-53-2.
Pomorski Okręg Wojskowy 1945-1987. Zarys dziejów, pr. zb. pod red. A. Karnowskiego, Bydgoszcz 1989.

Linki zewnętrzne

Oficjalna strona Pomorskiego Okręgu Wojskowego