Postępowanie karne - Polski Serwis Naukowy

Postępowanie karne (proces karny) – zespół norm prawnych regulujących działalność zmierzającą do realizacji prawa karnego materialnego. Jego głównym celem jest ustalenie, czy zaistniał czyn zabroniony mający postać przestępstwa, a następnie wykrycie jego sprawcy i pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej.

Normy postępowania karnego określają prawa i obowiązki organów procesowych (sądu, prokuratora - w postępowaniu przygotowawczym), stron i innych uczestników tego postępowania oraz warunki i formy ich działania, które muszą mieć określoną formę zawierającą się w ramach określanych przez ustawę.

Subsumcja czynu pod przepis prawny (konkretyzacja abstrakcyjnego zespołu znamion przestępstwa) - operacja, polegająca na zmianie abstrakcyjnej normy prawa karnego materialnego w normę skonkretyzowaną.
Postępowanie administracyjne - administracyjne prawo formalne (procesowe), w doktrynie jest definiowane jako określony tryb działań organów administracji publicznej w sprawach dotyczących praw i obowiązków niepodporządkowanych im służbowo konkretnych podmiotów bądź też jako uporządkowany ciąg czynności procesowych, dokonywanych przez organ administracji publicznej i inne podmioty tego postępowania, zmierzających do załatwienia sprawy indywidualnej w drodze decyzji administracyjnej. Postępowanie administracyjne sensu stricto nazywa się także ogólnym postępowaniem administracyjnym oraz postępowaniem administracyjnym jurysdykcyjnym.

Akty prawne regulujące postępowanie karne (źródła prawa)

kodeks postępowania karnego Dz. U. z 1997 r. Nr 89, poz. 555 wraz z przepisami wprowadzającymi (ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Dz. U. z 1997 r. Nr 89, poz. 556),

Konstytucja RP - zawarte są tu podstawowe zasady procesowe, takie jak: prawo do obrony (art. 42 ust. 2), domniemanie niewinności (art. 42 ust. 3), jawność procesu (art. 45), dwuinstancyjność postępowania sądowego (art. 176 ust. 1),

ratyfikowane umowy międzynarodowe,

przepisy ustrojowe, określające organizację sądów, prokuratury, adwokatury, radców prawnych, organów ścigania,

przepisy kodeksu postępowania cywilnego w zakresie określonym przez kodeks postępowania karnego (art. 7, 89, 292 § 1 k.p.k.),

akty wykonawcze (rozporządzenia wydane na podstawie delegacji zamieszczonych w kodeksie postępowania karnego).

Ponadto przepisy kodeksu postępowania karnego stosuje się także:

Środek zabezpieczający stosuje się zamiast kary wobec sprawcy czynu zabronionego, który nie podlega odpowiedzialności karnej z powodu niepoczytalności lub znikomej społecznej szkodliwości czynu, albo jeśli orzeczenie kary byłoby oczywiście niecelowe z uwagi na zaburzenia psychiczne, które wpłynęły na popełnienie przez niego przestępstwa. Celem środków zabezpieczających jest ochrona społeczeństwa przed zachowaniami osób, które w sposób niezawiniony zagrażają porządkowi prawnemu. Orzekając środek zabezpieczający sąd nie określa terminu jego obowiązywania. Środek podlega uchyleniu, jeśli tylko ustaje przyczyna jego stosowania. W skrajnych sytuacjach może więc być wykonywany do końca życia sprawcy.
Prawo karne sensu largo – zespół przepisów prawnych normujących kwestie odpowiedzialności karnej człowieka za czyny zabronione pod groźbą kary kryminalnej.

w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe,

w postępowaniu w sprawach o wykroczenia (w postępowaniu tym przepisy kodeksu postępowania karnego stosuje się tylko wtedy, gdy przepisy kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenie tak stanowią),

w postępowaniu w sprawach nieletnich

w postępowaniu przed Trybunałem Stanu

w postępowaniu lustracyjnym

w postępowaniu cywilnym, na podstawie art. 163 § 2 k.p.c., w razie zarządzenia przymusowego sprowadzania lub aresztowania..

Naczelne zasady w postępowaniu karnym

zasada prawdy materialnej (obiektywnej) - zgodnie z tą zasadą wszelkie rozstrzygnięcia organów procesowych powinny być oparte na prawdziwych ustaleniach faktycznych

zasada swobodnej oceny dowodów

zasada obiektywizmu

zasada bezpośredniości

zasada skargowości - postępowanie wszczynane jest na żądanie uprawnionego oskarżyciela

zasada kontradyktoryjności

zasada legalizmu

zasada domniemania niewinności - oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem

zasada jawności - sentencja wyroku, oraz, co do zasady, rozprawa, są jawne

zasada in dubio pro reo - wszelkie niedające się usunąć wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść oskarżonego

zasada prawa do obrony

Podział postępowania karnego

Wyróżnia się postępowanie karne:

Domniemanie niewinności – zasada według której każda osoba jest niewinna przedstawianych jej zarzutów, dopóki wina nie zostanie jej udowodniona. Zasada domniemania niewinności sięga swymi korzeniami prawa rzymskiego (domniemanie dobrej wiary – łac. praesumptio boni viri).
Odpowiedzialność cywilna - ujemne konsekwencje ponoszone przez podmioty prawa w związku z zaistnieniem zdarzeń negatywnie ocenianych przez prawo. Jest to możliwość zastosowania przymusu państwowego w postaci egzekucji majątkowej, wobec określonej osoby fizycznej lub prawnej, celem realizacji ciążącego na niej obowiązku.

zwyczajne

szczególne:

postępowanie uproszczone (art. 468-484 k.p.k.),

postępowanie w sprawach z oskarżenia prywatnego (art. 485-499 k.p.k.),

postępowanie nakazowe (art. 500-507 k.p.k.),

postępowanie przyspieszone (tzw. sądy 24-godzinne)

Oprócz postępowania głównego można wyróżnić takie postępowania jak:

p. zabezpieczające (np. zabezpieczenie majątkowe),

p. w przedmiocie odtworzenia akt w razie ich zniszczenia lub zagubienia,

p. ekstradycyjne o wydanie sprawcy przestępstwa przebywającego za granicą,

p. o odszkodowanie za niesłuszne skazanie i oczywiście niesłuszne tymczasowe aresztowanie,

p. w kwestii odpowiedzialności cywilnej w postaci procesu adhezyjnego (powództwo cywilne) lub zasądzenie odszkodowania z urzędu;

p. incydentalne (tzw. wpadkowe), które powstają w ramach procesu zasadniczego, a których przedmiotem są sprawy uboczne (nie dotyczące istoty sprawy)

Proces karny - zespół prawnie uregulowanych czynności, których celem jest wykrycie przestępstwa i jego sprawcy, osądzenie go za to przestępstwo i ewentualne wykonanie kary, środków karnych oraz środków zabezpieczających.

Postępowanie sądowoadministracyjne - postępowanie sądowe toczące się przed sądami administracyjnymi w sprawach z zakresu kontroli administracji publicznej. Zgodnie z art.3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi kontrola ta obejmuje orzekanie w sprawach skarg na:
Trybunał Stanu – w Polsce konstytucyjny organ władzy sądowniczej, którego główne zadanie polega na egzekwowaniu odpowiedzialności najwyższych organów i urzędników państwowych za naruszenie Konstytucji lub ustawy, w związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie swojego urzędowania, jeśli czyn ten nie wyczerpuje znamion przestępstwa (inaczej: popełnienie deliktu konstytucyjnego) oraz za przestępstwa pospolite i skarbowe w przypadku Prezydenta RP.

Pewna część literatury prawniczej traktuje pojęcia "proces karny" i "postępowanie karne" synonimicznie, inna wyraźnie rozdziela te określenia, przyjmując, że proces jest pojęciem szerszym, zaś "postępowanie" określa krótsze odcinki przebiegu procesu bądź jego szczególne odmiany.

Postępowanie egzekucyjne - zespół norm prawnych wchodzących w skład postępowania cywilnego, których celem jest przymusowe urzeczywistnienie praw i obowiązków ze stosunków z zakresu cywilnego prawa materialnego (rozumianego jako "sprawa cywilna" - art. 1 k.p.c.). Są to głównie sprawy dotyczące przymusowego wykonania orzeczeń i innych aktów wydanych w sprawach cywilnych, które stanowią tytuły egzekucyjne określone przez przepisy księgi drugiej k.p.c. Zupełnie odrębnie jest uregulowane i funkcjonuje postępowanie egzekucyjne w administracji, którego przedmiotem jest wymuszanie przez organy administracyjne wykonania obowiązków o charakterze administracyjnoprawnym.
Kodeks postępowania karnego – podstawowy akt prawny regulujący polskie postępowanie karne (Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego obowiązuje od 1 września 1998 r. (z wyjątkiem art. 647, 650 § 3, które – zgodnie z ustawą wprowadzającą – weszły w życie 1 stycznia 2008 r.).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)