Powiat jampolski - Polski Serwis Naukowy

Powiat lub ujezd jampolski dawny powiat guberni podolskiej, siedzibą był Jampol, dziś w granicach Ukrainy.

Wzmianka słownikowa z 1882

Położenie

Dawniej powiat graniczył na północy z powiatem winnickim, częścią powiatu bracławskiego, na wschód z powiatem bracławskim i olhopolskim, na południe z Dniestrem i Bessarabią, na zachód z powiatem mohylewskim. Miał powierzchnię 65,65 mili kawdratowej czyli w. 3179, dzies. 392.038.

Besarabia (rum. Basarabia, tur. Besarabya, ukr. Бесарабія) – kraina historyczna położona we Wschodniej Europie między Dniestrem a Prutem, będąca obecnie częścią Mołdawii i Ukrainy. Współcześnie nazwy Besarabia używa się w znaczeniu historycznym, geograficznym i kulturowym, całkowicie pozbawionym sensu politycznego. Stosuje ją jednak w swej terminologii np. Związek Wypędzonych (ziomkostwo besarabskie).

Mila – dawna jednostka długości o różnej wartości, zależnej od rejonu i okresu. Nazwa pochodzi z łac. mille – tysiąc. Początkowo mila oznaczała 1000 kroków podwójnych. Odpowiada ona rozciągłości 1 minuty szerokości geograficznej (południka).

Ziemia

Na większej części powiatu była czarna i tłusta ziemia. Nad Dniestrem piaszczysta i glinkowata.

W czasie lata mokrego, zboże zbyt rośnie, przy umiarkowanym roku ziemia daje wielkie korzyści. Powierzchnia pagórkowata przerzynana rzeczkami płynącymi do Dniestru,

Ludność powiatu:

Cerkiew (z gr. kyriaké - należąca do Pana, w uzupełnieniu do eklezja - lud, zgromadzenie, później świątynia, kościół) – budynek przeznaczony do sprawowania nabożeństw w cerkwi prawosławnej lub unickiej (greckokatolickiej). Jest przestrzenią sakralną dla celebracji Boskiej Liturgii. Prawosławni oraz grekokatolicy wierzą, iż jest ona miejscem szczególnego przebywania samego Boga. Nazwa cerkiew w języku staropolskim oznaczała po prostu kościół, dopiero w późnym średniowieczu nazwą tą określano tylko kościoły prawosławne.

Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół rzymskokatolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.

razem 163.537;

męż. 82.240,

kobiet 81.297:

w tej liczbie:

prawosł. 132.198,

kat. 15.493,

żydów 14.254.

Pod względem stanów:

szlachty

męż. 697,

kob. 721

razem 1418;

duchownych

męż. 906,

kob. 818

razem 1723;

mieszczan

męż. 9207,

kob. 9453

razem 18.660;

włościan

męż. 66.614,

kob.67.539

razem 134.043;

różnych stanów

męż. 5817,

kobiet 2876

razem 7693.

Na jedną milę kwadratową przypada 2615 mk. na wiorstę 55; na jednego mieszkańca wypada 2,24 dzies. W 1878 r. zawarto ślubów w m. Jampolu 52 w pow. jampolskim 1946; urodziło się w mieście Jampolu męż. 163, kob. 113 razem 276; w powiecie jampolskim męż. 4439, kob. 4224 razem 8663; zmarło w m. Jampolu męż. 66, kobiet 60 razem 126; w pow. jampolskim męż. 3158, kob. 3055 razem 6216 ludzi; przewyżka więc w m. Jampolu jest + 150, w pow. jampolskim + 3156. Na 1000 więc mieszkańców wypada ślubów 13,25 we w'Iiach, 9,75 w mieście. Urodzeń 49,84 we wsiach, 49,25 w m. Śmierci we wsiach 32,88, w mieście 26,00; Przybytek we wsiach 16,96, w mieście 23,25.

Cukier spożywczy – na ogół pod tą nazwą występuje sacharoza produkowana z trzciny cukrowej (cukier trzcinowy) bądź z buraków cukrowych (cukier buraczany).

Mężczyzna - nazwa osobnika płci męskiej z rodzaju Homo. Mężczyzna różni się od kobiety genetycznie, posiada chromosom Y, co warunkuje różnice budowy morfologicznej i anatomicznej oraz często zachowaniem, widocznym z różnych struktur społecznych w różnych epokach i formach kulturowych.

Z ogólnej ilości ziemi, pod zabudowania, ogrody, wygony i drogi jest ziemi 23.371 dzies., pod polami 266.327 dzies., pod łąkami 48.489 dzies.; pod łąkami 56.200 dzies., pod wodą i błotami 19.650. Ilość lasu jest w ogóle niewielką, w ostatnich latach jeszcze więcej się zmniejszyła, tak że rzadka jest wieś aby las był wystarczającym do gorzelni i fabryk. Ubożsi mieszkańcy opalają burzanami, trzciną i tak nazwanym kirpiczem czyli nawozem.

Dniestr (ukr. Дністер, rum. Nistru, w starożytności gr. Tyras lub Nester), rzeka płynąca przez Ukrainę i Mołdawię (a w praktyce będąc granicą mołdawsko-naddniestrzańską). Rzeka należy do zlewiska Morza Czarnego. Długość - 1352 km, powierzchnia zlewni - ok. 68 tys. km².

Synagoga, bożnica, bóżnica (z gr. συναγωγή synagoge: "zgromadzenie, miejsce zebrań") – żydowski dom modlitwy, miejsce zebrań religijnych i społecznych gminy żydowskiej.

Koni w pow. jampolskim 28.296, bydła 33.063, owiec 98.128, świń 56.022. Fabryki świec 2 produkcya 350 rs., zajmuje 2 lud.; garbarnia 1 produkcya 300 rs. zajmuje 2 lud.: sukna l, produkcya 700 rs., zajmuje 6 ludzi; cukrowni 7, produkcya 1.270.000 rs. zajmuje 2200 lud.; browarów 2, produkcya 3900 rs., zajmuje 3 lud., octu 1 produkcya 200 rs. 1 cegielnia, 8, produkcya rs. 14.200; wapniarek 9, prod. 12.000 rs. zajmuje 90 ludz.; młynów krupczat. 15 produkcya 59.000 rs, zajmuje 80 lud.; młynów parowych 5, produkcya 9200 rs., zajmuje 20 ludzi; razem fabryk 51 z produkcyą 369.850 rs., zajmują 2500 ludzi. Szkoła 2 klasowa jest tylko w Jampolu; przy gminach mają być szkółki wiejskie, Kolej żelazna odesko-kijowska przechodzi przez wschodnią część powiatu i na gruncie jego są następujące stacye: Jaroszenka, Rachny lasowe, Jurkówka, Wapniarka. Trakt pocztowy prowadzi jeden do Bracławia, drugi do Mohylowa i Kamieńca. Wygodne przeprawy przez Dniestr w granicach powiatu są: w Jarudze, Michałówce, Jampolu, Cekinówce, Kośnicy.

Szlachta (z niem. Geschlecht - ród) – wyższa warstwa społeczna, wywodząca się ze stanu rycerskiego w społeczeństwie feudalnym. Szlachta posiadała zespół przywilejów społecznych, z których najbardziej podstawowym był przywilej posiadania ziemi. Przynależność do szlachty łączyła się z obowiązkiem służby wojskowej.

Powiat a później także ujezd bracławski, dawny powiat najpierw od 1596 - województwa bracławskiego a potem guberni podolskiej. Siedzibą był Bracław.

Cerkwi w pow. jest 34 murowanych, 92 drewnianych, synagog i meczetów 18. Pow. Jampolski tworzy oddzielny dekanat, do którego należy 7 kościołów rzymsko-katoliokich, W Czernijowcach, Dzygówce, Krasnem, Jampolu, Mołczanach, Murafie i Tomaszpolu. W Jampolu są: 2 szpitale miejski na 2 łóżka i więzienny na 12 łóżek, w pow. zaś przy fabrykach cukru na kilka łóżek.

Kobieta – określenie osobnika płci żeńskiej z rodzaju Homo. Kobieta różni się od mężczyzny budową morfologiczną i anatomiczną. Owulacja u kobiety pojawia się co około 28 dni (w cyklu miesiączkowym), niezależnie od pory roku, co wyróżnia ją spośród większości samic ssaków.

Murafa (Morachwa, ukr. Мурафа) – rzeka o długości 163 km na zachodniej Ukrainie, w dorzeczu Dniestru i zlewisku Morza Czarnego. Stanowi granicę pomiędzy Podolem i Niziną Czarnomorską.

Rzeki: Dniestr oblewa południową część powiatu; niedaleko Jampola są znane Porohy-Dniestrowe przeszkadzające żegludze. Do Dniestru wpadają w granicach powiatu następujące rzeczki: Murafa, dawna granica województwa bracławskiego od podolskiego, płynie przez powiat jampolski, przyjmuje pod wsią Widły rzekę Łozowę i Baszę, małe rzeczki. Wołczyca wpada do Morawy pod Dzurynem. Moraszka, Rusawa biorą początek w powiecie jampolskim, Kraśnianka mała rzeczka wpada do Bohu. Markówka bierze początek w olhopolskim pow., przyjmuje: Jełaniec i Olszankę wpada do Dniestru. Kałamauówka zaozyna się koło wsi Borówki.

Owca domowa (Ovis aries) - gatunek hodowlanego zwierzęcia domowego z rodziny krętorogich. Przodkiem były najprawdopodobniej różne podgatunki owcy dzikiej (Ovis ammon). Jak pokazują najnowsze badania przeprowadzone przez genetyków, owce były pierwszymi zwierzętami udomowionymi przez człowieka. Ich domestykacja nastąpiła dwuetapowo. Najpierw udało się to osiagnąć człowiekowi około 11 tys. lat temu - potomkami tych zwierząt są dzisiejsze półdzikie, mocno włochate rasy wciąż hodowane na szkockich wyspach. Drugi raz dokonano tego między VIII a VI tysiącleciem p.n.e. w południowo-zachodniej Azji, na terenie dzisiejszego Iraku i Iranu, prawdopodobnie jeszcze przed rozpoczęciem osiadłego życia w epoce brązu.

Rzeka – naturalny, powierzchniowy ciek wodny płynący w wyżłobionym przez erozję rzeczną korycie, okresowo zalewający dolinę rzeczną. W Polsce przyjmuje się, że rzekę stanowi ciek wodny o powierzchni dorzecza powyżej 100 km².

Miasteczek w powiecie 13, wsi 130; powiat dzieli się na 3 okręgi policyjne 1-y w Babczyńcach, 2-i w Murafie, 3-i w Tomaszpolu. Gmin 12-cie 1) Jampol, 2) Czernijowce, 3) Dzygówka, 4) Tymanówka, 5) Komargród, 6) Tomaszpol, 7) Klembówka, 8) Stara Murafa, 9) Rożniatówka, 10) Krasne, 11) Pańkówka, 12) Babczyńce. Dekanat jampolski dyecezyi łucko-żytomierskiej rozciąga się na pow. jampolski i obejmuje 7 parafij: Jampol, Czernijowce, Dzygówka, Krasne, Mołczany, Moraohwa i Tomaszpol (dawniej 8-ma Komargród). Wiernych liczy 21.125.

Chłopi, włościanie – warstwa społeczna zamieszkująca tereny wiejskie, dominująca w społeczeństwach przedprzemysłowych, zajmująca się produkcją rolną. Chłopów charakteryzuje odrębność warunków życia, obyczajów i tradycji, wynikająca z powiązania miejsca pracy z gospodarstwem domowym oraz uzależnienie procesu produkcji od warunków naturalnych. W przedindustrialnym społeczeństwie chłopi dzielili się na gospodarzy, zagrodników i komorników.

Stan – zamknięta zbiorowość społeczna w społeczeństwie feudalnym, różniąca się od innych pozycją ekonomiczną swoich członków, jak też ich pozycją prawno-społeczną (wyraźnie wyodrębnionych prawach, obowiązkach, przywilejach, przy czym najbardziej uprzywilejowaną grupą byli feudałowie świeccy).

Marszałkami powiatu jampolskiego byli: Czetwertyński Borys, Domaniewski Marcin (1820), Jaroczyński Antoni (1825), Jaroczyński Walenty (1809), Jełowiecki Eustachy, Lubomirski Fryderyk (1812), Podoski Leon (1811), Sobański Eustachy (1822), Urbanowski Krzysztof (1817).

Herb powiatu: dwie szyszki brzozowe.

Ukraina (ukr. Україна, Ukrajina) – państwo położone w Europie Wschodniej. Graniczy od północy z Białorusią, od zachodu z Polską, Słowacją i Węgrami, od południa z Rumunią i Mołdawią oraz Morzem Czarnym, od północnego wschodu i wschodu z Federacją Rosyjską. Ukraina jest członkiem-założycielem ONZ oraz organizacji regionalnych i subregionalnych tj. Wspólnota Niepodległych Państw, OBWE, GUAM i Organizacja Państw Morza Czarnego. Jedynym skrawkiem Ukrainy w Azji jest wyspa Tuzła w cieśninie kerczeńskiej.

Las (biocenoza leśna) - kompleks roślinności swoisty dla danego kontynentu geograficznego, charakteryzujący się dużym udziałem drzew rosnących w zwarciu, wraz ze światem zwierzęcym i różnymi czynnikami przyrody nieożywionej oraz związkami, które między nimi występują.

Linki zewnętrzne

Powiat jampolski w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III (Haag – Kępy) z 1882 r.