Powiat lub Ujezd połocki dawny powiat guberni witebskiej, Rejon połocki

Wzmianka z 1888

Połocki powiat leży w zachodniej części gub. witebskiej i graniczy na północ z pow. siebieskim i neweIskim, na wschód z horodackim, witebskim i częścią, lepeIskiego, na południe z lepeiskim, na zachód z drysieńskim. Ogólna przestrzeń powiatu wynosi 87'78 m. kw., czyli 4247 w. kw. powierzchnia jego niezwykle wzgórkowata, obfituje w działy wodne, jakie pomiędzy licznymi dopływami Dźwiny wytworzyła. natura. Do najwyższych wyniosłości powiatu należą: wzgórze Pustyńka na lewym brzegu Dźwiny, w pobliżu folw. Horki, położonego przy dawnym trakcie poczt. z Połocka do Lepla; następnie wyniosłości w pobliżu wsi Zwany, na trakcie z Połocka do Oświeja; wyniosłości nad jez. Nieszczerdą, a także wyżyny nieopodal wsi Dworzyszcze, przy trakcie z Newla do Klasiej łańcuch wyniosłości w pohlizu jeziora Dryzieńskiego, ciągnący się jednem pasmem pomiędzy wsiami Skrypką i Tradowiczami; wyżyny nieopodal wsi Zagrody, Maniuchy i Ohoćkowaj nakoniec w płdn.-zach. części pow. znaczne wyniosłości, rozlegające się pomiędzy rz. Obolą i Dźwiną, w pobliżu wsi Łozówki, Mierzlaków i Podsadzili.. Grunt powiatu jest przeważnie piaszczysto-gliniasty, w niektórych tylko nizinach napotykają, się przestrzenie iłowate i błotniste. Powiat połocki zrasza przeważnie Dźwina wraz ze swymi licznymi dopływami. Przerzyna ona południowo.zachodni8, część powiatu, płynąc w kierunku płn.-zach. mimo miasta Połocka, gdzie znajduje się jedyna na cały powiat przystań rzeczna; na prawym brzegu Dźwiny, tej głównej arteryi kraj 11, ciągnie się przez cały powiat kolej żelazna dynebursko-witebska. Z prawych dopływów Dźwiny, zraszaj8,cych ten powiat, za. sługują, na wzmiankę: Obol, Sosnica, Połota (z dopływami: Stradonią Skobranką" Trosnicą, i Ozerwiatką), oraz Dryssą, która atoli tylko w swym górnym biegu należy do pow. połockiego. Z lewych dopływów Dźwiny zrasza pow. połocki jedynie rzeka Uszacz, stanowiąca przeważnie naturalną jego granicę od pow. lepeiskiego, który wchodził niegdyś w skład gub. mińskiej. Z tych wszystkich strumieni tylko Połota, Obol i Uszacz są rzekami spławnami. Jezior w powiecie znajduje się mnóstwo. Lubo po całej jego przestrzeni porozrzucane, najliczniej we wschodniej części powiatu są zgromadzone. Do naj znaczniejszych należą: jez. Nieszczerdo, którego wspaniałe zwierciadło obejmuje przestrzeń przechodza.c8, 30 w. kw.; jez. Dryssa, położone w pobliżu granicy pow. newelskiego, a zajmujące 4 w. kw; na koniec Ozerwito w północnej części powiatu, mające 2 w. długości i tyleż szerokości. Z jeziora Nieszczerdy wypada z impetem strumień Ujście i po parumilowym biegu uchodzi do bystrej rzeki Dryssy, biorącej swój początek 'W jez. drysieńskiem, do którego wlewa swe wody potok Usza. Z jeziora Czerwito wypływa rzeczka Czerwiatka, stanowią,ca dopływ Połoty. Błota znaczniejsze napotykamy przeważnie we wschodniej części powiatu. Najważuiejsze 70 nich nosi nazwę Łopnicy, ma 3 mile długości i milę szerokości. Otacza ono aż 7 małych jezior, a daje początek wielu strumykom i strugom wpadającym już to do rzeki Dryssy, już to do Połoty. Moczary i błota, roztaczające się pomiędzy jeziorami Nieszczerdą, Mieżnem i Orzechownem, tudzież rzeką Dryssą zajmują, powierzchnia. swoją, ogółem 9 w. kw. Z prawej strony traktu poczt., łącza.cego Połock z Siebieżem, ciągnie się od st. poczt. Siwoszyn aż do mka Klasice, w pobliżu tej drogi i niemal równolegle z nią przez 4 mile, błotnisko, mające rozległości 56 w. kw.; pomiędzy rzekami Obola. i Dźwina. leżą błota, z których jedno dosyć znaczne, gdyż powierzchnia jego dochodzi do 10 w. kw.; Nakoniec zasługuj a. na wzmiankę moczary, leżące w łuku utworzonym przez koryto Dźwiny, na północ od miasteczka Bieszynkowicze, jako mające 5 w. kw. rozległoś'Ji, oraz trzęsawiska pomięd:ł:Y rzekli, Uszacz a jez. Beckiem, noszące u ludu nazwę Małaniego-Rogu. Ten Małani Róg zajmuje swą powierzchnią pół mili kw. i daje początek rzece Domnicy. Lasy tutejsze zajmują, 243,000 dzies., czyli 55% całej rozległości powiatu. Drzewo z nich w znacznej ilości bywa spławiane do Rygi. Atoli gospodarstwo leśne wiele tu pozostawia do życzenia. Mimo to stanowi ono jeszcze i dotąd ważne źródło dochodu właścicieli ziemskich. Według notat statystycznych, podanych w 1873 r. przez Siemienowa, liczba mieszkańców płci obojga w pow. połockim (za wyła.czeniem miasta Połocka) wynosiła 63,062 głów, w tej liczbie 1701 szlachty, 5526 mieszczan, 53,629 włościan. Ludność tę podług wyznań rozdziela Siemienow w sposób następują,cy: 7823 katolików, 60 protestantów, 3063 starowierców, 1001 żydów (oprócz zamieszkałych w m. Połocku). Reszta ludności (50,315 głów), już od 1839 r., zalicza się wyłącznie do wyznania prawoslawnego, które w tym powiecie posiada dwa klasztory po unickie i 55 cerkwi i cerkiewek prawosławnych, poprzerabianych przeważnie w 1840 roku z cerkwi unickich i kościołów katolickich. Oprócz tego licza. obecnie w powiecie 2 kościoły katolickie, 26 kaplic katolickich i 5 bożnic żydowskich. Wielką masę ludności wiejskiej w powiecie składają, Białorusini, przeważną, zaś część obywateli ziemskich stanowią tu i dotąd Polacy. Pod względem administracyjnym powiat dzieli się na 3 okręgi policyjne, czyli tak zwana stany. Włościanie skarbowi tworza. 8 okręgów wiejskich, inni zaś włościanie powiatu dzielą, się na 26 gmin a 147 okręgów wiejskich (starostw). Rolnictwo stanowi główne zatrudnienie ludności wiejskiej, pomimo to stoi na niskim stopniu rozwoju. Uprawiają w powiecie żyto, jęczmień, owies, groch, ziemniaki, a także konopie i len; Siemię lniane i len dostarczane są, przeważnie do Rygi. Pszenica wysiewa się tylko na. domową potrzebę. Ogrodnictwo stoi na niskim stopniu. Ohociaż w każdym prawie majątku znajduje się mniejszy lub większy sad, w ogólności jednak ogrodnictwo bardzo tu jest zaniedbane i nie stanowi osobnej gałęzi wiejskiej gospodarki. Włościanie zgoła nie maja. ogrodów owocowych, bo nie można takimi nazwać ogródków, w których hodują kilka lub kilkanaście wiśni lub prostych, dzikich grusz i jabłoni. Chów zwierząt i bartnictwo bardzo mało rozwinięte. Łąk niezmiezna obfittość wszędy daje możność rozmnożenia bydła, ale dotychczas mało zrobiono w tym względzie. Przy niezwyklej obfitości wód rybołówstwo jest tu dosyć rozpowszechnione, zajmuje ono wszelako w zajęoiach ludności powiatu miejsce drugorzędne. Przemysł fabryczny nieznaczny . W powiecie (oprócz mta Połocka) liczą ogółem 30 fabryk, w tej liczbie 11 garbarni, 10 gorzelni, 5 browarów, 2 cegielnie i 2 garncarnie, których wytwory nie wychodzą, atoli poza granicę powiatu. Handel również nieznaczą,cy i prawie wyłącznie skoncentrowany w ręku żydów. Jarmarki odbywają się tylko w m. Sierocinie, a mianowicie na Trzy Króle, na N. P. Gromnic.zna., w dzień Zwiastowania .N. P. M., w dniu Nawiedzenia Matki Boskiej i w dzień św. :Mikołaja biskupa (6 grudnia). Obrót na każdym z nich wynosi co najwięIJcj 1300rs. Połocki powiat ma obecnie już tylko 3 parafie katolickie, mianowicie: w Połocku, liczącą 1207 parafian miejskich i 3821 pozamiejskich, razem 5028 wiernych, 1 kościół, 7 kaplic (na cmentarzu grzebalnym, w gimn. wojennem, oraz we wsiach Arciejkowicze, Zalesie, Sosniany i Zuków) i 1 oratoryum W Koźmianach w Rukszonicach, mająca. 643 wiernych i w Horbaczewie, 2782 wiernych, 1 kościół i 3 kaplice (Dymitrów: Most, Łaszkowo i Kazimierzów). Te trzy parafie tworzą osobny dekanat połoc.ki, wchodza,cy w skład archidyecezyi mohylewskiej. Marszałkami szlachty pow. połockiego byli: Sielicki Antoni h. Korczak (1798-1800), Hrebnicki Józef h. Ostoja (1805-1811), Rypiński Józef h. Radwan (1812), Roszkowski Serafin h. Ogończyk (1817), Hłasko August h. Leliwa (1818-20), Hrebnicki Stanisław h. Ostoja (1822), Bielikowicz Ludwik h. własny (1830), Szczytt Tadeusz h. Jastrzębiec (1831), Hłasko Trojan h. Leliwa (1848), Kulesza Piotr h. Ślepowron (1854), Hrebnicki Edward h. Ostoja (1857), Reutt Edward h. Gozdawa (1859). Gustaw Manteuffel.

Źródła