Powojnik - Polski Serwis Naukowy

Powojnik alpejski

Powojnik tangucki

'The President'

'Capitaine Thuilleaux'

'Josephine'

Powojnik (Clematis L.) – rodzaj roślin z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae Juss.). Obejmuje ok. 500 gatunków. Występują na całym świecie w strefie klimatu umiarkowanego i ciepłego. Największa liczba uprawianych gatunków pochodzi z Chin i Japonii. Łacińska nazwa rodzaju wywodzi się od greckiego klema – łoza, pnącze. Gatunkiem typowym jest Clematis vitalba.

Pnącze, roślina pnąca – forma życiowa roślin o długiej, wiotkiej łodydze, wymagającej podpory, by mogła się wspinać do góry, do światła. W strefie umiarkowanej pnącza występują rzadko, w tropikalnych lasach są częste, w tym liczne o zdrewniałych łodygach – tzw. liany, które wykorzystując drzewa jako podpory oszczędzają konieczność wytwarzania silnych i grubych pni by wydostać się z ciemnego dna lasu tropikalnego ku słońcu. Pnącza dzięki oszczędzaniu na wzroście pędu na grubość bardzo szybko rosną na długość. Niektóre z nich potrafią się przyczepić nawet do gładkiego muru.

Powojnik górski (Clematis montana) – gatunek rośliny z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae Juss.). Pochodzi z obszarów Azji (Chiny, Tajwan, Afganistan, Butan, Indie, Nepal, Pakistan). Jest uprawiany w wielu krajach świata.

Morfologia i biologia

Morfologia Rośliny pnące lub płożące o drewniejących łodygach dorastające u niektórych gatunków do 8 m długości. Wspinają się za pomocą ogonków liściowych owijających się wokół podpór. Liście ułożone naprzeciwlegle, zimozielone lub opadające na zimę, złożone z 3 listków, podwójnie 3-listkowe lub nieparzystopierzaste. Kwiaty: Okrągłe, duże, o średnicy powyżej 5 cm, o barwach od białej i żółtej przez różową, czerwoną do ciemnofioletowej i niebieskiej. Obupłciowe, rzadziej rozdzielnopłciowe i dwupienne. Owoce: główkowaty, złożony z licznych drobnych niełupek, które zachowują na szczycie szyjkę słupka, przeważnie długą i pierzastą. Puszyste owoce pozostają na roślinie często do zimy Biologia Byliny, krzewy lub pnącza. W Polsce okres kwitnienia przypada od maja do października. Rośliny lekko trująca. Trujące są sok, liście, kwiaty i owoce.

Systematyka

Synonimy

Archiclematis (Tamura) Tamura, Atragene L., Clematopsis Bojer ex Hutch., Coriflora Weber, Viorna Rchb.

Powojnik Jackmana (Clematis ×jackmanii Moore) – mieszaniec roślin z rodzaju powojników, powstały ze skrzyżowania Clematis lanuginosa i Clematis viticella. Jest pierwszym wielkokwiatowym mieszańcem, otrzymano go jeszcze w 1812 i nadal jest uprawiany . Obecnie jego formę pierwotną traktuje się jako odmianę, występuje pod nazwą "Jackmanii".

Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski – całościowa, krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Opracowana została przez Instytut Botaniki im. prof. W. Szafera PAN w Krakowie. Składa się z dwóch wydań.

Pozycja według APweb (2001...) – aktualizowany system APG II

Rodzaj z podrodziny Ranunculoideae Arnott, rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae) z rzędu jaskrowców (Ranunculales), należących do kladu dwuliściennych właściwych (eudicots). Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada: okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Ranunculopsida Brongn., podklasa jaskrowe (Ranunculidae Takht. ex Reveal), nadrząd Ranunculanae Takht. ex Reveal), rząd jaskrowce (Ranunculales Dumort.), podrząd Ranunculineae Bessey in C.K. Adams, rodzina jaskrowate (Ranunculaceae Juss.), podrodzina Clematidoideae Raf., plemię Clematideae DC., rodzaj powojnik (Clematis L.).

Krzew - roślina wieloletnia o zdrewniałej łodydze, czasem także korzeniach, przekraczająca 0,5 m wysokości. Krzewy mają krótki pęd główny, z którego wyrastają równorzędne, rozgałęziające się pędy boczne. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej, która u drzew przechodzi przez system pędowy. W rozwoju krzew powstaje przez rozwój pączków bocznych, znajdujących się u nasady pędu głównego, który zostaje szybko opanowany przez tworzące się liczne pędy boczne i wcześnie zamiera. Krzewy mają korzeń palowy, podobnie jak drzewa.

Powojnik pośredni (Clematis x jouiniana Schn.) – gatunek rośliny z rodziny jaskrowatych. Jest to mieszaniec gatunków powojnika pnącego (Clematis vitalba) i powojnika barszczolistnego (Clematis heraclelifolia `Davidiana`). Jest uprawiany.

Gatunki flory Polski

powojnik alpejski (Clematis alpina (L.) Mill.)

powojnik górski (Clematis montana Buch.-Ham.)

powojnik pnący (Clematis vitalba L.) – antropofit zadomowiony

powojnik prosty (Clematis recta L.)

Gatunki uprawiane

Clematis alpina (L.) Mill. – powojnik alpejski

Clematis akebioides (Maxim.) H.J.Veitch

Clematis aristata R.Br. ex Ker Gawl.

Clematis armandii Franch. – powojnik Armanda

Clematis chinensis Osbeck – powojnik chiński

Clematis ×durandii T. Durand ex Kuntze – powojnik Duranda

Clematis flammula L. – powojnik południowy

Clematis florida Thunb. – powojnik kwiecisty

Clematis glycinoides DC.

Clematis heracleifolia DC.

Clematis integrifolia L. – powojnik całolistny

Clematis ×jackmanii T. Moore – powojnik Jackmana

Clematis x jouiniana Schn. – powojnik pośredni

Clematis koreana Kom. – powojnik koreański

Clematis lanuginosa Lindl. & Paxton – powojnik wełnisty

Clematis macropetala Ledeb. – powojnik wielkopłatkowy

Clematis marmoraria Sneddon

Clematis microphylla DC. – powojnik drobnolistny

Clematis orientalis L. – powojnik wschodni

Clematis paniculata J. F. Gmel. – powojnik wiechowaty

Clematis rehderiana Craib – powojnik Rehdera

Clematis serratifolia Rehd. – powojnik piłkowany

Clematis spooneri Rehder & E. H. Wilson – powojnik Spoonera

Clematis tangutica (Maxim.) Korsh. – powojnik tangucki

Clematis texensis Buckley – powojnik teksaski

Clematis viticella L. – powojnik włoski

Liczna grupa uprawianych powojników jest mieszańcami i kultywarami o trudnym do ustalenia pochodzeniu. Opisuje się je według wzoru (przykład) Clematis 'The President'.

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Zastosowanie i uprawa

Ze względu na duże i barwne kwiaty wiele gatunków uprawianych jest jako rośliny ozdobne. Wymagają ziemi żyznej, próchnicznej. Najlepsze jest stanowisko słoneczne, ale dolna część rośliny powinna być zacieniona. Wiosną zbyt długie pędy przycina się. Jako rośliny pnące wymagają specjalnych podpór, do których mogłyby się przyczepić ogonkami liściowymi.

Jaskrowate (Ranunculaceae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu jaskrowców (Ranunculales). Liczy ok. 2,5 tysięca gatunków (w Polsce ok. 75 gatunków). Występują one głównie w klimacie umiarkowanym i chłodnym, często w obszarach górskich, ale zasięg ogólny obejmuje wszystkie obszary lądowe z wyjątkiem pustynnych obszarów północnej Afryki i Australii. W Polsce na łąkach i w lasach oraz w górach.

Rośliny ozdobne - jednoroczne, dwuletnie lub wieloletnie rośliny, także drzewa i krzewy o dużych walorach dekoracyjnych np. o pięknych i ciekawych kwiatach, owocach, ulistnieniu, zabarwieniu pędów, pokroju, a także interesujących właściwościach.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-07].
The Plant List Clematis. [dostęp 20011-03-30].
↑ Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-24].
Stefan Franczak: Powojniki. Warszawa: Hortpress, 1996.
Bolesław Sękowski: Powojniki. Warszawa: PWRiL, 1978.
Burkhard Bohne, Peter Dietze: Rośliny trujące: 170 gatunków roślin ozdobnych i dziko rosnących. Warszawa: Bellona, Spółka Akcyjna, 2008. ISBN 978-83-11-11088-5.
Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-04-03].
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Clematis (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-24].
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
Nazwa polska niektórych gatunków pochodzi z różnych książek ogrodniczych. Ich nazwa łacińska sprawdzona według The Plant List i GRIN