Rzeczpospolita w XVII wieku

Powstania kozackie, bunty kozackie – seria zrywów antyfeudalnych kozaków skierowanych przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1591-1775 oraz Imperium Rosyjskiemu w XVIII wieku.

Geneza

Armia kozacka w 1648

Przemiany ekonomiczne epoki nowożytnej w Europie Środkowo-Wschodniej, głównie rozwój eksportu zboża do bardziej zaawansowanych krajów Europy Zachodniej, doprowadziły do stopniowego pogorszenia sytuacji chłopów w całym regionie, w tym i w Rzeczypospolitej. Stopniowe zwiększenie produkcji zboża na majątkach których właścicielami była szlachta prowadziło do wyzyskiwania chłopów i rozwoju pańszczyzny. Taki przebieg wypadków był możliwy politycznie ponieważ obywatelami państwa pozostawała jedynie garstka szlachty (do 10% całego społeczeństwa), zaś pozostałe stany pozbawione były znaczenia politycznego (z wyjątkiem wysokich duchownych, np. biskupi z tytułu pełnienia swojego urzędu wchodzili do senatu). W połączeniu z licznymi przywilejami gospodarczymi, które przysługiwały szlachcie, panowie polscy i ruscy na tych terenach uzależnili i wykorzystywali podległych sobie chłopów – pańszczyzna, służba na rzecz dworu itp.

Od końca XVI wieku (po unii lubelskiej) możni polscy i ruscy starali się podporządkować sobie także miejscową ludność zamieszkującą obszary województw: Kijowskiego, Bracławskiego, Wołyńskiego i Czernichowskiego (od 1635), z której część służyła jako tzw. kozacy rejestrowi, a których szlachta chciała sobie podporządkować jako tanią siłę roboczą. Nałożyły się na to zatargi osobiste pomiędzy polskimi magnatami i lokalnymi ruskimi szlachcicami (np. w powstaniach Kosińskiego, Nalewajki i Chmielnickiego), które w efekcie doprowadziły do kilku wojen domowych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, szczególnie intensywnych w pierwszej połowie XVII wieku.