Mapa terenów objętych powstaniem z zaznaczonymi ruchami wojsk

Powstanie Kosińskiego (1591-1593) – pierwsze rebelia kozacka w I Rzeczypospolitej, dowodzona przez samozwańczego hetmana kozackiego Krzysztofa Kosińskiego.

U jego zarania leżał spór prywatny polskiego szlachcica Kosińskiego z Podlasia z ruskim magnatem kresowym Januszem Ostrogskim, który rościł sobie prawa do nadanych wcześniej Kosińskiemu dóbr Rokitno i Olszanice. Kosiński wraz z pułkownikostwem kozaków rejestrowych, otrzymał te dobra na sejmie w roku 1590, jednak jako człowiek ubogi nie był w stanie zasiedlić tych obszarów na własny koszt i ryzyko, co było warunkiem sine qua non. Pustynny kawał ziemi przeszedł wobec tego do rąk Aleksandra Wiśniowieckiego a potem Janusza Ostrogskiego.

Kosiński zebrał wówczas pięć tysięcy kozaków i ogłosiwszy się ich atamanem ruszył na Ostrogskich dochodzić swoich praw. Zatarg prywatny szybko przeistoczył się w wojnę domową. 29 grudnia 1591 roku napadł na Białą Cerkiew, gdzie splądrował dom kniazia Dymitra Kurcewicza Bułygi, a także zabrał i zniszczył dokumenty nadań ziemskich w województwie kijowskim. Miasto i mieszczan oszczędził. Po zdobyciu Białej Cerkwi wycofał się na Zaporoże, ale jego awanturnicza wyprawa była iskrą na prochy. Przeciwko Polakom krwawe rebelie wybuchły na Kijowszczyźnie, Bracławszczyźnie, Wołyniu i Podolu. Zatarg prywatny przeistoczył się tym samym w powstanie kozacko-chłopskie. Rozpoczęły się niczym niepohamowane łupiestwa polskich dworów, szczególnie dotkliwe na Wołyniu. Wojska Kosińskiego zdobyły silną twierdzę Ostropol, gdzie przez pewien czas rezydował hetman. Powstańcom udało się też zdobyć Trypol i Perejasław, a z kijowskiego zamku zabrali broń i amunicję. Sam Kosiński powoli zaczął tracić kontrolę nad niekarnym wojskiem kozackim, które coraz bardziej bezlitośnie łupiło swoich wczorajszych panów.

Mediacje regimentarzy koronnych na nic się nie zdały i król Zygmunt III Waza ogłosił 16 stycznia 1593 roku uniwersał, zwołujący pospolite ruszenie szlachty województw: kijowskiego, bracławskiego i wołyńskiego.

Do ostatecznej rozprawy z kozakami doszło 2 lutego podczas bitwy pod Piątkiem. Wojska Kosińskiego (5 tysięcy kozaków i 26 armat) początkowo miały nawet przewagę, ale gdy uderzyła na nich jazda Janusza Ostrogskiego zostały doszczętnie pobite. Starcie przekształciło się w rzeź; padło 2-3 tysięcy powstańców. 10 lutego Kosiński i inni przywódcy kozaccy podpisali kapitulację wobec zwycięskich magnatów.

Samozwańczy hetman nie dotrzymał jednak warunków kapitulacji i zbiegł na Zaporoże, gdzie zebrał 2-tysięczny oddział kozaków. Nawiązał kontakty z Rosją i Tatarami, wszędzie szukając poparcia przeciwko Rzeczypospolitej. W maju rozpoczął oblężenie sił polskich w Czerkasach. Tam też wkrótce został pobity przez wojska Aleksandra Wiśniowieckiego i zginął w niejasnych do dziś okolicznościach w czasie bitwy, czy też w burdzie karczemnej w Czerkasach.

Wiosną 1593 roku sejm przyjął konstytucję „O Niżowcach”, w której uznał wszystkich buntowników Kosińskiego winnymi ciężkiej zdrady i skazał ich na śmierć. W sierpniu jednak nastąpiło wygaszenie powstania i podpisanie ugody, mocą której kozacy rejestrowi mogli zachować swoją broń i czajki, ogłoszono powszechną amnestię.

Przypisy

Bibliografia