Powstanie Pawluka - Polski Serwis Naukowy

Powstanie Pawluka – antypolskie i antyszlacheckie powstanie chłopsko-kozackie na Naddnieprzu w 1637 roku.

Sygnał do powstania dali Kozacy nierejestrowi, którzy w Korsuniu przechwycili artylerię Kozaków rejestrowych i wywieźli ją na Sicz Zaporoską. Powstańczy zagon kozacki bez kłopotów zapuścił się na Kijowszczyznę. Rozochocony tym Paweł Pawluk wydał 12 (22 n. st.) sierpnia 1637 roku uniwersał do Kozaków i czerni - chłopstwa zamieszkującego Ukrainę naddnieprzańską - w którym samozwańczo ogłosił się „hetmanem wojska zaporoskiego” i wzywał go powstania.

Dymitr Tymofiejewicz Hunia (ukr. Дмитро Тимошович Гуня, daty życia nieznane) - hetman kozacki, uczestnik powstania Pawluka i powstania Ostranicy.

Mikołaj Potocki zwany Niedźwiedzia Łapa herbu Pilawa (ur. ok. 1593, zm. 20 listopada 1651) – kasztelan krakowski i hetman wielki koronny od 1646, hetman polny koronny od 1637, wojewoda bracławski i pisarz polny koronny od 1636, starosta lubelski, czerkaski, latyczowski, niżyński i barski.

Hetman Mikołaj Potocki szybko zebrał armię koronną do stłumienia buntu. Pawluk prowadził swe wojska od Czerkas na Moszny, gdzie czekał na niego emisariusz Karpo Skidan z posiłkami. Wbrew nadziejom polskim, Kozakom udało się połączyć i siły kozackie wzrosły niepomiernie. Armia składała się jednak w znacznej mierze z chłopstwa, niewyćwiczonego, słabo uzbrojonego i skłonnego do paniki. Dlatego zaraz w pierwszym większym starciu - pod Kumejkami (16 grudnia 1637) wojska polskie zwyciężyły Kozaków dowodzonych przez Pawluka i Skidana. Pawluk uszedł do Czehrynia, gdzie naprędce przeorganizował niedobitki swoje armii i przybyłe tam nowe posiłki, a tabor pozostawił pod komendą Dymitra Huni, który jednak nie potrafił zachować armii i również poniósł porażkę, uchodząc w kierunku Borowicy.

Korsuń Szewczenkowski, do 1944 Korsuń, ukr. Корсунь-Шевченківський – miasto na Ukrainie, stolica rejonu w obwodzie czerkaskim, dawna polska rezydencja magnacka. Leży nad rzeką Roś. Liczy 18,6 tys. mieszkańców (2005).

Paweł Pawluk, właśc. Paweł Michnowicz (ukr. Павло Михнович, zm. 1638) - samozwańczy hetman kozaków nierejestrowych, przywódca powstania Pawluka.

Pod Borowicą doszło do połączenia sił Huni i Pawluka, które utworzyły nowy tabor. Kozacy otoczeni przez Polaków nie widzieli jednak szans na pomyślne zakończenie walk i dlatego zdecydowali się na kapitulację.

24 grudnia pisarz wojska zaporoskiego, Bohdan Chmielnicki, podpisał w Borownicy w imieniu Kozaków akt kapitulacji:

Kozacy zgodzili się na zaprzestanie walki i amnestię w zamian za wydanie przywódców. Na wieść o tym Hunia i Skidan zbiegli, lecz Pawluka ujęto i przekazano w ręce polskie. W Warszawie wykonano na nim dawny wyrok śmierci.

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

Powstanie Bołotnikowa 1606-1607 to bunt, który wybuchł po śmierci Dymitra Samozwańca I. Po zamordowaniu Dymitra i masakrze Polaków w Moskwie, w mieście doszło do wybuchu zamieszek, które z trudem stłumiono. Śmierć szalbierza nie przyczyniła się jednak do zapewnienia stabilizacji w kraju. 29 maja 1606 r. na nowego cara obwołano kniazia Wasyla Iwanowicza Szujskiego, który jednak nie cieszył się dużym poparciem ludności. Przeciwnicy Szujskiego posłużyli się osobą Dymitra I, spekulując na temat jego cudownego ocalenia. Starali się robić wszystko, aby storpedować działania Szujskiego, mające na celu utrwalenie jego władzy w Moskwie. Wiara w ocalenie Dymitra pchnęła ludność prowincji do kolejnych wystąpień. Bunt stopniowo ogarniał całą Siewierszczyznę, rozszerzając się na inne rejony kraju. Główna bazą powstańców stało się miasto Putywl. Na czele armii powstańczej składającej się z dworian, dzieci bojarskich, strzelców, Kozaków i chłopów stanął Iwan Isajewicz Bołotnikow. Po początkowych sukcesach powstańców, nieporozumienia w kręgach dowódczych, spowodowały przejście na stronę Szujskiego części oddziałów dowodzonych przez Prokopa Lapunowa i Istoma Paszkowa. Wydarzenie to było przyczyną klęski powstańców w bitwie pod Moskwą w dniu 12 grudnia 1606 r. Na początku roku 1607 Bołotnikow pomimo że wspierali go Kozacy dońscy i wołżańscy, poniósł szereg klęsk w bitwach. Powstanie wygasało, a wraz z momentem pojawienia się na arenie osoby podającej się za Dymitra Samozwańca II (lipiec 1607), rozpoczęła się II Dymitriada.

Po kapitulacji taboru pod Borowicą walki tliły się całą zimę, by na wiosnę wybuchnąć ponownie, pod wodzą Ostrzanina (Ostranicy) (powstanie Ostranicy).

Inne powstania kozackie

Powstanie Bołotnikowa (1606-1607)

Powstanie kozackie Jakuba Barabasza (1657)

Powstanie kozackie Iwana Sirko i Iwana Bezpałego (1659)

Powstanie kozackie Iwana Wyhowskiego (1664)

Powstanie chłopsko-kozackie nad Wołgą (1670)

Powstanie Mihalcei Henkuła w Mołdawii (1671)