Powstanie ilindeńskie - Polski Serwis Naukowy

Powstanie ilindeńskie – powstanie przeciw Imperium Osmańskiemu, przygotowane przez Wewnętrzną Macedońsko-Adrianopolską Rewolucyjną Organizację, jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Macedonii i Tracji. Jego celem było utworzenie autonomicznego państwa macedońskiego i trackiego w granicach Turcji.

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna (VMRO) powstała w 1893 roku. Jej celem było wyzwolenie Macedonii i Tracji. Najwybitniejszym działaczem VMRO był Goce Delčev.

Powstanie wybuchło, po długich przygotowaniach, w dniu prawosławnego święta św. Eliasza (mac. Илинден), 2 sierpnia 1903. Z tego powodu znane jest jako "ilindeńskie".

W powstaniu wzięło udział około 35.000 osób.

Największą siłę powstanie miało w Bitolskim okręgu rewolucyjnym. Powstańcy przerwali połączenia telegraficzne i telefoniczne, napadając jednocześnie na tureckie posterunki, w tym miejscowy garnizon. Wysadzili również mosty. W okręgu prespańskim zaatakowano centrum nahii Nakolec; w okręgu demirhisarskim – garnizon we wsi Pribilci; w okręgu kosturskim powstańcy napadli żołnierzy tureckich we wsi Wiszeni, oraz miastach Klisura i Neweska. W okręgu lerińskim zaatakowano Staro Neredski i Nidżenski. W okręgu ochrydzkim powstańcy uderzyli na Malsiję, Górną Debarcę, Dolną Debarcą i Ortakoł. Obiektami ataku stały się też Kiczewo i Izwor. W okręgu prilepskim największą akcją był atak na wieś Czaniszte.

Republika Macedonii (maced. Република Македонија, alb. Republika e Maqedonisë), na forum międzynarodowym państwo określane jest tymczasową nazwą Była Jugosłowiańska Republika Macedonii – BJRM, (ang. Former Yugoslav Republic of Macedonia – FYROM, mac. Поранешна Југословенска Република Македонија – ПЈРМ, transliteracja Poranešna Jugoslovenska Republika Makedonija – PJRM, alb. Ish Republika Jugosllave e Maqedonisë – IRJM) lub Macedonia – państwo na Półwyspie Bałkańskim, powstałe po rozpadzie Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii.

Kiczewo (maced. Кичево, alb. Kërçovë, Kërçova, tur. Kırçova) – miasto w zachodniej Macedonii, ośrodek administracyjny gminy Kiczewo. Liczba ludności – 27 067 osób (55% – Macedończycy, 28% – Albańczycy, 9% – Turcy, 5% – Romowie; dane ze spisu w 2002).

Kruszewo zostało wyzwolone dzięki skoordynowanemu atakowi na koszary, pocztę, siedzibę władz miejskich i inne ważne obiekty. Do miasta wkroczył sztab powstańczy, który wprowadził stan wojenny i powołał Radę Republiki w liczbie 60 członków. Po wyzwoleniu w Kruszewie ogłoszono powstanie Republiki, a Nikola Karew (1877–1905) został wybrany przewodniczącym. Wydany został Manifest Kruszewski, który powołał do istnienia państwo macedońskie i postawił jego główne cele. Członkami rządu byli: Dinu Wangeli, Georgi Czacze, Teochar Neszkow, Christo Kjurkczijew, Dimitar Sekułow i Nikoła Baliu.

Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.

Baszybuzuk, tur. başıbozuk – w armii Imperium osmańskiego żołnierz nieregularnych oddziałów, złożonych głównie z Albańczyków, Kurdów i Czerkiesów.

Władze tureckie, zaskoczone zasięgiem powstania, podjęły kontrofensywę, atakując Smilewo, a później również Demir Hisar. 10 sierpnia dwudziestotysięczna armia pod dowództwem Bachtijar-paszy, wraz z artylerią i oddziałami baszybuzuków, otoczyła Kruszewo. Kruszewscy powstańcy, w liczbie 1200, zajęli pozycje obronne. 12 sierpnia Bachtijar-pasza wezwał ich do poddania się, jednak dowództwo odrzuciło żądania. Po intensywnym ostrzale tureckie wojska wkroczyły do miasta ze wszystkich stron, napotykając na zawzięty opór. Oddział wojewody Pitu Guli w bohaterskiej walce nad Sliwą i przy Niedźwiedzim Kamieniu (Мечкин Камен; Mečkin Kamen) zginął do ostatniego żołnierza. Sztab, dowodzony przez Nikolę Karewa, przebił się przez oblężenie. Baszybuzucy zabili wielu mieszkańców Kruszewa. Przez następne trzy miesiące trwała akcja niszczenia oddziałów partyzanckich w całej Macedonii. Skutki były tragiczne: ucierpiało ponad 16 kaz z ponad 201 miejscowościami, spalono 12400 domów, około 70 000 ludzi zostało bez dachu nad głową. 40 000 ludzi opuściło granice Macedonii. W powstaniu zabito 15 000 mężczyzn, kobiet i dzieci. Republika Kruszewska przetrwała jedynie 10 dni.

Św. Elia Facchini (ur. 2 lipca 1839 r. w Reno Centese, prowincja Ferrara we Włoszech – zm. 9 lipca 1900 r. w Taiyuan, prowincja Shanxi w Chinach) – święty Kościoła katolickiego, franciszkanin obserwant, misjonarz, biskup, męczennik.

Macedończycy − naród południowosłowiański, zamieszkujący państwo Macedonię (ponad 1,3 mln osób, ok. 67% ludności republiki), Macedonię Egejską (grecką) (1961 — 6-8 tys., nowszych danych o Macedończykach brak, 2004 - 3 tys.), bułgarską Macedonię Pirińską (1946 — 190 tys., 1956 — 180 tys., nowszych danych o Macedończykach brak), a także południową Albanię (brak wiarygodnych danych). Liczniejsze skupiska na emigracji w Kanadzie (Toronto), Australii (Perth, Sydney, Melbourne), USA.

Po upadku powstania stosunek sił uległ znaczącej zmianie na niekorzyść ruchu macedońskiego. Wojska tureckie odnosiły coraz więcej sukcesów, a Macedończycy ponosili coraz więcej porażek. Zaczęły się niesnaski i spory w łonie powstańców i w tej sytuacji główny ciężar walk przesunął się ku obronie jedności Macedończyków i WMRO, walka z tureckim okupantem zeszła na dalszy plan.

Florina (gr. Φλώρινα, mac. Лерин, Lerin, bizant. Χλέρινον, Chlérinon) - miasto w północno-zachodniej Grecji w regionie Macedonia Zachodnia, u podnóża gór Baba, w pobliżu granicy z Macedonią; stolica prefektury Florina. Około 16 771 mieszkańców (2001). Ośrodek handlowy regionu uprawy winorośli; muzeum archeologiczne.

Demir Hisar (t. Żeleznec, dawniej Murgaszewo; maced. i bułg. Демир Хисар, Железнец, Мургашево, gr. Σιδερόκαστρον - Siderókastron) - miasto w południowo-zachodniej Macedonii, na wschodnich stokach pasma górskiego Płakenska Płanina, nad Crną Reką. Ośrodek administracyjny gminy Demir Hisar i obwodu Demir Hisar. Liczba mieszkańców - 2.593 osoby (95% Macedończyków) [2002]

Upadek powstania miał i dalsze tragiczne skutki:

osłabienie WMRO i jej możliwości utworzenia autonomicznego wojska macedońskiego, które mogłoby się włączyć do walki o utworzenie niepodległej Macedonii jako niezależna strona,

osłabienie macedońskiego ruchu powstańczego i wzrost znaczenia komitetów (tzw. wrchowisti), a z ich pomocą również bułgarskich wpływów w Macedonii,

ułatwienie podziału ziem macedońskich między Serbię, Bułgarię i Grecję w 1912.

Z dzisiejszego punktu widzenia powstanie ilindeńskie ma duże znaczenie dla narodu macedońskiego, ponieważ w tym czasie po raz pierwszy proklamowano Republikę Macedońską, pierwszą republikę na Bałkanach.

Imperium Osmańskie (jako nazwa państwa pisane wielką literą, jako nazwa imperium dynastii Osmanów – małą; dla tego drugiego znaczenia synonimem jest nazwa imperium ottomańskie) – państwo tureckie na Bliskim Wschodzie, założone przez Turków osmańskich, jedno z plemion tureckich w zachodniej Anatolii, obejmujące w okresie od XIV do XX wieku Anatolię, część południowo-zachodniej Azji, północną Afrykę i południowo-wschodnią Europę. W kręgach dyplomatycznych na określenie dworu sułtana, później także całego państwa tureckiego, stosowano termin Wysoka Porta.

Język macedoński (słowiański) – należy do tzw. grupy wschodniej języków południowosłowiańskich. Nie należy go mylić z helleńskim językiem staromacedońskim używanym w starożytności.