Powstanie jońskie - Polski Serwis Naukowy

Najważniesze akcje powstania jońskiego

Powstanie jońskie (w latach 499–494 p.n.e.) – rewolta państw greckich w Azji Mniejszej przeciwko panowaniu perskiemu. Zostało krwawo stłumione przez Dariusza I Wielkiego po zdobyciu Miletu w roku 494 p.n.e.

W VI wieku p.n.e. Królestwo Perskie stało się potęgą w świecie starożytnym. Po podboju Azji Mniejszej Grecy zamieszkujący Jonię dostali się pod perską okupację. Sytuacja ta wkrótce doprowadziła do wybuchu konfliktu.

Herodot z Halikarnasu (Ἡερόδοτος ὁ Ἁλικαρνασσεύς Herodotos ho Halikarnasseus) – historyk grecki ur. ok. 484 p.n.e. w Halikarnasie (w czasach rzymskich Peronium, obecnie Bodrum w Turcji), zm. ok. 426 p.n.e. prawdopodobnie w Turioj lub w Atenach, zwany "Ojcem historii". Można także nazwać go ojcem geografii. Jedynym zachowanym jego dziełem jest 9-księgowa relacja z wojen perskich, opisująca także geografię i historię Hellady, Persji i Egiptu oraz okolicznych krain, zatytułowana Dzieje (Ἱστορίαι Historiai, łac. Historiae). Jego relacje nie były zawsze dokładne, ale - w odróżnieniu od wielu innych historyków, aż po czasy dzisiejsze - zawsze opatrzone klauzulą "zgodnie z tym, czego się dowiedziałem" (Dzieje, I, 2).

Jonia – kraina w starożytności położona w centralnej części wybrzeża Azji Mniejszej, między rzekami Hermos a Meander. Zasiedlona przez Greków, głównie Jonów z Attyki i Peloponezu. Od północy graniczyła z Eolią, od wschodu z Lidią, od południa z Karią. Do Jonii zaliczano również przybrzeżne wyspy, z największymi miastami Chios i Samos.

Histiajos, tyran Miletu przetrzymywany wbrew swej woli na dworze króla perskiego, zdecydował się wywołać w Jonii powstanie. Wiedząc, że miasta jońskie nie znoszą perskiej hegemonii, wysłał do Miletu swego zaufanego niewolnika, gdzie wieść (wytatuowaną na ogolonej głowie posłańca) odczytał władający w imieniu teścia Arystagoras i zawiązał spisek. Obaj działali z pobudek osobistych: Arystagorasowi chodziło o zdobycie niepodzielnej władzy, Histiajos liczył na to, że Dariusz jemu właśnie zleci stłumienie powstania i przywróci do łask.

Samos (gr. Σάμος) - grecka wyspa na Morzu Egejskim u wybrzeży Azji Mniejszej oraz prefektura w regionie administracyjnym Wyspy Egejskie Północne. Prefektura obejmuje samą wyspę Samos i kilka pomniejszych wysp w tym rejonie. Stolicą prefektury i głównym ośrodkiem miejskim wyspy jest miasto Samos.

Kleomenes I - król Sparty z dynastii Agiadów w latach 520–490 p.n.e., pierworodny syn Anaksandridasa II, ojciec Gorgo, późniejszej żony Leonidasa, znany przede wszystkim z obalenia ateńskiej tyranii Pizystratydów.

Przeciwnikiem powstania był historyk Hekatajos, który radził spiskowcom by, jeżeli zdecydują się chwycić za broń, przede wszystkim zadbali o panowanie na morzu. Do tego potrzebna była jednak współpraca innych greckich miast-państw oraz pieniądze ze skarbca świątyni Apollona w Didymach, do czego ostatecznie nie doszło.

Frygia (łac. Phrygia) to starożytna kraina w zachodniej części Azji Mniejszej, położona między Bitynią, Myzją, Lidią, Karią, Lycją, Pamfylią, Lykaonią i Galacją. Była znana z kwitnącego rolnictwa i chowu bydła, kopalni złota i kamieniołomów marmuru. Zamieszkiwali ją spokrewnieni z Trakami indoeuropejscy Frygowie, którzy przybyli na te ziemie około 1000 r. p.n.e. Stolicą Frygii było Gordion. Aż do najazdu Kimmerów (około 700 p.n.e.) Frygia była niezależnym królestwem. Około 600 p.n.e. dostała się pod panowanie Lidów, a w 546 p.n.e. Persów. Ponad dwieście lat później zdobył ją Aleksander Wielki. Po jego śmierci (323 p.n.e.) pozostawała pod zmiennymi rządami diadochów. W III w. p.n.e. na jej terytorium osiedlili się celtyccy Galatowie. Od 188 p.n.e. Frygia była w granicach Pergamonu i wraz z nim została przekazana w 133 p.n.e. republice rzymskiej przez ostatniego króla Pergamonu, Attalosa III Filometera. Po podziale imperium rzymskiego w 395 r. znalazła się w cesarstwie wschodnim. Po bitwie pod Manzikert w 1071 r. Frygia przejściowo znalazła się pod panowaniem Seldżuków. Pod koniec XI w, wraz z całą zachodnią Anatolią, wróciła ona pod panowanie Bizantyjczyków. W 1204, po zdobyciu Konstantynopola przez Krzyżowców - uczestników IV Krucjaty - Cesarstwo Bizantyńskie uległo rozpadowi. Frygia weszła w skład Cesarstwa Nikei. Po odbiciu Konstantynopola w 1261, za rządów cesarza Michała VIII Paleologa, Frygia weszła ponownie w skład Cesarstwa bizantyjskiego. W XIV wieku jej terytorium podbili Turcy Osmańscy. Od tego czasu Frygia pozostaje częścią Turcji.

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Arystagoras udał się do Grecji właściwej szukając poparcia. W Sparcie rozmawiał z królem Kleomenesem starając się przekonać go do wyprzedzającego ataku na Persję, co miało być łatwe, wiele łupów do zagarnięcia po drodze, a stolica, Suza, w odległości "zaledwie" trzech miesięcy marszu od wybrzeża. Kleomenes – zdając sobie sprawę, że na ogromnym obszarze Azji Mniejszej jego wojsko uległoby rozproszeniu – odmówił, ale Arystagoras miał więcej szczęścia w Atenach, ponieważ, jak pisał Herodot, "łatwiej przekonać tysiąc Ateńczyków niż jednego spartańskiego króla". Ateny uznawały się za opiekuna wszystkich Jonów i uważały za swój obowiązek przyjść im z pomocą. Ostatecznie Ateny oddały do dyspozycji powstańców dwadzieścia okrętów, zaś mająca dług wdzięczności wobec miletejczyków Eretria – pięć.

Eunuch (gr. strażnik łoża, od eune – łoże i echein – trzymać, mieć) – wykastrowany mężczyzna lub chłopiec. Inne dawne określenia to trzebieniec i rzezaniec.

Anatolia (tureckie Anadolu) – kraina, należąca do Turcji, na półwyspie Azja Mniejsza (którego jest synonimem), leżąca między Morzem Czarnym a Zatoką Aleksandretty.

Początkowo powstańcy – poza wygnaniem lokalnych perskich satrapów i uwolnieniem Pajonów, których Megabazos przesiedlił do Frygii, a których teraz odesłano do rodzinnej Tracji – nie podejmowali żadnych działań zbrojnych, oczekując na przybycie sojuszniczych okrętów. Gdy te pojawiły się wreszcie jesienią roku 499, Jonowie napadli na Sardes, paląc doszczętnie miasto (wraz z powszechnie znaną świątynią Kybele), ale zostali odparci przez garnizon cytadeli, którym dowodził brat królewski Artafernes.

Bitwa morska pod Lade została stoczona w roku 494 p.n.e. pomiędzy flotami Jonów i Persów. Był to kulminacyjny punkt powstania jońskiego i jednocześnie początek wojen perskich.

Kybele (hetyckie Kubaba, gr. Kybele lub Kybebe, łac. Cybele lub Cybebe) to frygijska bogini płodności, urodzaju, wiosny i miast obronnych. Była czczona od tysiącleci w całej Azji Mniejszej jako Wielka Macierz. Na jej cześć tańczyli Korybanci. W mitologii frygijskiej młodym kochankiem Kybele był Attis.

Spalenie Sardes spowodowało rozszerzenie się powstania na państwa greckie nad Hellespontem i Bosforem, co zablokowało łączność z wojskami perskimi, stacjonującymi w Tracji, a także zapewniło dowóz zboża z kolonii greckich nad Morzem Czarnym niezbędny dla walczących. Jednakże ta nieprzemyślana akcja sprowokowała Persów do uderzenia na ziemie Jonów. Jesienią 498 roku zadali im poważną klęskę pod Efezem.

Oblężenie Naxos (500 p.n.e - 499 p.n.e.) była to bitwą rozegrana pomiędzy wojskami perskimi pod dowództwem Megabatesa, w których skład wchodziły wojska greckich jonów prowadzonych przez Aristagorasa i wygnani z Naksos arystokraci przeciw wyspie Naksos. To była pierwsza bitwa wojen grecko-perskich, która rozpoczęła zmagania Greków z Persami przez następne 50 lat.

Przez starożytny Iran należy rozumieć nie terytorium tożsame z dzisiejszym Iranem, ale tzw. Wielki Iran, wyodrębniany ze względu na wspólnotę kulturową i historyczną, a w starożytności przede wszystkim językową. W tej epoce obejmował on oprócz dzisiejszego Iranu także Azję Środkową po Syr-Darię, stepy dzisiejszej południowej Rosji i Ukrainy zamieszkane od VIII/VII wieku p.n.e. przez irańskich koczowników oraz zachodni i środkowy Afganistan łącznie z pakistańską częścią Beludżystanu. Należy jednak tutaj zauważyć że mieszkający na terenie Ukrainy Scytowie i Sarmaci znaleźli się już w V w. p.n.e. pod silnym wpływem kultury greckiej i zaangażowani w sprawy europejskie zaczęli mieć odrębną od reszty Irańczyków historię.

Po kilku latach ciężkich walk flota jońska poniosła druzgocącą klęskę w roku 494 pod Lade i rebelia została stłumiona przez Persów (kwiat młodzieży jońskiej posłano na dwór Dariusza, gdzie z chłopców uczyniono eunuchów, a z dziewcząt nałożnice). Arystagoras zginął, Histiajosa wbito na pal (jego głowę Artafernes posłał Dariuszowi), a z jońskich miast najgorszy los spotkał Milet. Dla postrachu miasto zostało zrównane z ziemią, a ci, którzy przeżyli oblężenie, poszli w niewolę. Ocalała jedynie Samos, gdyż jej flota we właściwym momencie uciekła spod Lade.

Megabazus – perski generał w czasach Dariusza I. Znany głównie dzięki greckiemu historykowi Herodotowi. Dariusz miał wielkie uznanie dla zdolności Megabazusa. Według Herodota kiedy król jadł owoc granatu jego brat Artabanus zapytał go czego chciałby mieć tak wiele jak nasion w owocu granatu. Dariusz miał mu na to odrzec, iż wolałby mieć pod sobą tyluż Megabazusów niż być panem całej Grecji.

Efez (gr. Ἔφεσος Ephesos) – w starożytności jedno z 12 miast jońskich w Azji Mniejszej. Leżało przy ujściu rzeki Kaystros (tur. Küçük Menderes – Mały Meander) do Morza Egejskiego na terenie obecnej Turcji. Jeszcze przed przybyciem kolonistów greckich osiedlały się na tym terenie ludy Karów i Lelegianów. Zamieszkiwali oni zbocza wzgórza Ayasuluk.

Najważniejsze wydarzenia powstania

499 p.n.e. - oblężenie Naksos

498 p.n.e. – zdobycie przez Greków Sardes, stolicy satrapii lidyjskiej

498 p.n.e. – bitwa morska pod Pamfylią

498 p.n.e. – bitwa pod Efezem

497 p.n.e. – zdobycie Cypru

496 p.n.e. – bitwa nad rzeką Marsyas (Persowie – straty 2000 ludzi, pokonali Karyjczyków – straty 10 000 ludzi)

496 p.n.e. – bitwy pod Labrandą i Pedason

494 p.n.e. – decydująca bitwa morska pod Lade, w pobliżu Miletu (Grecy 353 okręty, Persowie 600 okrętów)

494 p.n.e. – oblężenie Miletu

493 p.n.e. - bitwy pod Malene i Chios

Przypisy

Hammond: Dzieje Grecji, s.257
Hammond: Dzieje Grecji, s.258
R. i T. Dupuy: The Harper Encyclopedia of Military History, s.27
Hammond: Dzieje recji s. 261

Bibliografia

Ryszard Kulesza: Maraton. Warszawa: Wydawnictwo Attyka, 2005. ISBN 83-7452-0019.

NGL Hammond: Dzieje Grecji. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1973.

R. Ernest Dupuy i Trevor N. Dupuy: The Harper Encyclopedia of Military History. New York: Harper Collins Publishers, 1993. ISBN 0-06-270056-1.

Didyma – stanowisko archeologiczne na terenie współczesnej miejscowości Didim w zachodniej Turcji. Zachowały się tu ruiny miasta oraz starożytnej świątyni poświęconej Apollinowi. Miasto ma najprawdopodobniej anatolijski rodowód i już pierwsi osadnicy zbudowali tu swoje sanktuarium. Dopiero jednak w XI wieku p.n.e., kiedy przybyli tu jońscy osadnicy, Didymę przekształcono w miejsce kultu Apollina. Z czasem istniejąca tu wyrocznia dorównała sławą i prestiżem wyroczni delfickiej.

Morze Czarne (w starożytności: Pontus Euxinus, co znaczy Morze Gościnne) – jest morzem śródlądowym rozciągającym się pomiędzy Azją Mniejszą na południu, Kaukazem na wschodzie, Niziną Wschodnioeuropejską na północy i Półwyspem Bałkańskim na zachodzie. Wchodzi w skład systemu oceanicznego Oceanu Atlantyckiego.