Powstanie listopadowe na ziemiach zabranych

Emilia Plater na czele kosynierów w 1831, obraz Jana Rosena

Symbol powstania listopadowego, Orzeł Biały i Pogoń Litewska

Karol Załuski, naczelnik sił zbrojnych powstania litewskiego

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Pieśń żołnierzy rosyjskich po zwycięstwie pod Wilnem (1831)

Powstanie listopadowe na ziemiach zabranych (także powstanie listopadowe na Litwie, Żmudzi i Rusi Białej) – walki regularnych formacji Wojska Polskiego i polskich partii powstańczych jakie miały miejsce w czasie powstania listopadowego na obszarze północno-zachodniej części ziem zabranych.

Ezechiel Staniewicz (ur. ok. 1796, zm. 3 listopada 1855 w Brukseli) – marszałek szlachty powiatu rosieńskiego w latach 1826-1830, naczelnik powiatu rosieńskiego w powstaniu listopadowym.
Ziemie zabrane, prowincje zabrane, gubernie zachodnie, Kraj Zachodni – określenie ziem zaboru rosyjskiego niewchodzących w skład Królestwa Polskiego. Do obiegu naukowego i publicystyki pojęcie to wprowadził Maurycy Mochnacki już w 1834 roku. W 1914 ziemie te zamieszkiwało 2,5 mln Polaków, stanowiąc większość tamtejszych warstw ziemiaństwa i inteligencji.

Tło

Po wybuchu powstania w Królestwie Kongresowym, Rosjanie postanowili je odciąć od potencjalnego zaplecza powstańczego na ziemiach zabranych, wcielonych bezpośrednio do Imperium Rosyjskiego. 1 grudnia 1830 władze rosyjskie wprowadziły stan wojenny w guberni wileńskiej, grodzieńskiej, mińskiej i w obwodzie białostockim, aresztując potencjalnych przywódców insurekcji. Obszary te podporządkowano głównodowodzącemu wojsk rosyjskich feldmarszałkowi Iwanowi Dybiczowi Zabałkańskiemu. Skonfiskowano broń pozostającą w rękach prywatnych, uwięziono i zesłano na Syberię podejrzanych o przygotowywanie wystąpień zbrojnych.

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.
Piotr Aleksandrowicz Tołstoj (ros. Петр Александрович Толстой), hrabia, feldmarszałek rosyjski, (1769—1844), walczył pod dowództwem Suworowa z Turcją i Polską, brał udział w wojnie z Napoleonem, w 1831 r. dowodził wojskami rezerwowymi w czasie powstania listopadowego.

Już w grudniu 1830 opinia publiczna bezskutecznie domagała się od dyktatora gen. Józefa Chłopickiego wkroczenia z wojskiem na Litwę, by w ten sposób sparaliżować działania zaczepne wojsk rosyjskich w Królestwie. Chłopicki stracił tym samym możliwość rozbicia VI Korpusu gen. Grigorija Rosena. Podstawą operacyjną wojsk rosyjskich rzuconych przeciwko Królestwu była linia Grodno–Białystok–Brześć.

Puszcza Białowieska – rozległy kompleks leśny, pozostałość dawnych puszcz: Białowieskiej, Ladzkiej, Świsłockiej i Szereszewskiej, położony w województwie podlaskim oraz na Białorusi. Powierzchnia całej puszczy przekracza 1500 km2 (z czego w granicach Polski 620 km2). Jest pozostałością ostatnich na niżu Europy lasów naturalnych o charakterze pierwotnym w strefie lasów liściastych i mieszanych. Na jej terenie znajduje się Białowieski Park Narodowy (BPN). Obszar puszczy wchodzi w skład Nadleśnictw Białowieża, Browsk i Hajnówka. Puszcza leży w dorzeczu Narewki i Leśnej.
Puszcza Nalibocka – duży, liczący ok. 240 tys. ha kompleks leśny w północno-zachodniej części Białorusi, na prawym brzegu Niemna, na Wyżynie Białoruskiej. Teren pagórkowaty i falisty. Bogata fauna, m.in. jeleń, łoś, dzik, jenot, bóbr, niedźwiedź brunatny; ptaki: głuszec, cietrzew oraz słonka. Rzeźba urozmaicona, polodowcowa. Duże powierzchnie zajmują bagna i bory sosnowe. Nazwa Puszczy wywodzi się od leżącego w odwiecznych borach, w widłach Niemna i Berezyny miasteczka Naliboki.

Na początku 1831 na Litwie rozpoczęto w poszczególnych powiatach przygotowania do wybuchu powstania. W Wilnie powołano tzw. Komitet Główny zwany także Rządem Polskim Tymczasowym na Litwie, Centralnym Komitetem Wileńskim lub Najwyższym Komitetem, który starał się utrzymywać kontakty z władzami powstańczymi w Warszawie i tworzącymi się tajnymi komitetami powiatowymi. W jego skład weszli: Antoni Gorecki, Stanisław Szumski, Ludwik Zambrzycki, Edward Römer, Justyn Hrebnicki, Michał Baliński i Leon Rogalski.

Hrabia – tytuł szlachecki, w Polsce od wyrazu grabia i grof, wyraz pochodzenia czeskiego i niemieckiego, w czasach wczesnośredniowiecznych comes, jednakże średniowieczni comites byli wyższymi urzędnikami, kasztelanami oraz wojewodami.
Stan wojenny - jeden ze stanów nadzwyczajnych, polegający na przejęciu administracji przez wojsko. Stan wojenny może być wprowadzony przez rząd danego kraju w celu przywrócenia porządku publicznego w wypadku takich zdarzeń jak zamach stanu czy w celu zdławienia opozycji politycznej.

Sejm powstańczy wyrażał pragnienie przyłączenia do Królestwa ziem przedrozbiorowych, zagarniętych przez Rosję. Po przyjęciu 25 stycznia 1831 uchwały o detronizacji cesarza Mikołaja I z tronu polskiego Sejm wydał odezwę do mieszkańców ziem zabranych, która głosiła m.in.: Bracia Litwini, Wołynia, Ukrainy i Podola! Wy którzy jesteście z nami, bierzcie za oręż, który wam podajemy. Z polecenia naszego twórzcie bratnie hufce i spieszcie z nami do ziem waszych, ażeby ujarzmionych ziomków wyswobodzić.19 maja 1831 Sejm podjął uchwałę O reprezentacji Litwy i Rusi, mocą której przyznał reprezentację parlamentarną mieszkańcom ziem zabranych.

Staroobrzędowcy, starowierzy, starowiercy, raskolnicy, lipowanie (ros. старообрядчество) - odłam prawosławia, powstały w Rosji, w wyniku sprzeciwu wobec reform patriarchy Nikona w 1652 roku.
Rosjanie (ros. русские/russkije) - jedna z grup etnicznych należąca do wschodnich Słowian, zamieszkująca głównie Rosję i sąsiadujące kraje. Potocznie słowo Rosjanie jest używane do określenia wszystkich obywateli Rosji, podobnie jak często czyniono to wobec obywateli Związku Radzieckiego. Natomiast we współczesnym języku rosyjskim dla określenia osoby o dowolnym pochodzeniu etnicznym, która jest obywatelem Rosji, używa się poprzednio uznawane za przestarzałe i książkowe słowo россиянин/rossijanin. Etniczni Rosjanie stanowią około 80% ludności Rosji. Pochodzenie Rosjan (jako wspólnoty narodowo-etnicznej) nie jest jasne.

Wybuch

Na Żmudzi po ogłoszeniu 9 lutego 1831 ukazu o poborze rekruta wybuchło wrzenie wśród chłopstwa. Mężczyźni masowo ukrywali się w lasach, gdzie rozpoczynano tworzenie powstańczych oddziałów zbrojnych. W Sałantach i Ginteliszkach miały miejsca pierwsze wystąpienia ludowe. 26 marca powstańcy opanowali Rosienie, 28 marca Telsze, Szawle i Poniewież, 2 kwietnia Janów, 7 kwietnia Wiłkomierz. Rozbrajano rosyjskie garnizony, tworzono własne struktury administracji, rozpisywano pobór jednego piechura z dwóch dymów i jednego kawalerzysty z dziesięciu dymów. W Rosieniach powołano Rząd Tymczasowy, na którego czele stanęli: Juliusz Gruszewski, Józef Rymkiewicz i Ignacy Staniewicz. Ezechiel Staniewicz został naczelnikiem powiatu rosieńskiego.

Marszałek polny (czasem marszałek polowy) – najwyższy stopień wojskowy w wielu armiach lądowych świata. W Wielkiej Brytanii Field Marshal, w Niemczech Feldmarschall lub Generalfeldmarschall, w Rosji Фельдмаршал.
Rząd Narodowy – rząd polski powołany uchwałą Sejmu Królestwa Polskiego 29 stycznia 1831. Formalnie sprawował najwyższą władzę wykonawczą w Królestwie Polskim podczas powstania listopadowego.

W powiecie upickim powołano Rząd Tymczasowy w Poniewieżu. W powiecie wiłkomierskim operowały oddziały powstańcze Michała Lisieckiego, Ferdynanda Grotkowskiego, Jana Horodeńskiego, Cezarego i Emilii Platerów. W powiecie kowieńskim na czele powstania stanął Maurycy Prozor. W kwietniu 1831 Rosjanie przeprowadzili brutalną pacyfikację kowieńszczyzny, paląc żywcem zamkniętych w domach miejscowych rolników. 29 kwietnia oddział Prozora stoczył zaciętą bitwę pod Kiejdanami.

Joachim Lelewel (ur. 22 marca 1786 w Warszawie, zm. 29 maja 1861 w Paryżu) – polski historyk, numizmatyk, poliglota (znał 12 języków), heraldyk i działacz polityczny.
Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.

W powiecie święciańskim powstał Tymczasowy Rząd Powstańczy pod przewodnictwem Wincentego Bortkiewicza.

Powstanie ogarnęło także powiat wileński. 4 kwietnia powstała Oszmiana, 11 kwietnia Święciany, poruszył się powiat brasławski. 14 kwietnia wojska rosyjskie pod dowództwem gen. Macieja Chrapowickiego dokonały rzezi cywilnej ludności Oszmiany. W guberni mińskiej powstał powiat dziśnieński, a powstańcom udało się przejściowo zająć Wilejkę.

Franciszek Maksymilian Rohland (ur. (1779?)1780 w Sławicach w Miechowskiem, zm. 5 lipca 1860 w Lublinie) – generał polski generał brygady powstania listopadowego, dowódca brygady w czasie powstania listopadowego, kawaler orderu Virtuti Militari.
Katorga (ros. Каторга, z greckiego κάτεργον keteirgon zmuszać) – ciężka praca fizyczna, często ponad ludzkie siły. Katorga była często karą dla osób, represjonowanych z przyczyn politycznych w Rosji. Zgodnie z rosyjskim kodeksem karnym z 1847 roku, zesłanie i katorga były karami powszechnie wymierzanymi uczestnikom zrywów narodowościowych i wyzwoleńczych. Po dojściu do władzy bolszewików zesłanie i katorgę zastąpiły zsyłki i łagry Gułag-u.

W guberni grodzieńskiej ośrodkiem koncentracji sił powstańczych była Puszcza Białowieska, gdzie przechwytywano znaczne i silnie eskortowane transporty wojsk rosyjskich.

Naczelnikiem sił zbrojnych powstania litewskiego wybrano Karola Załuskiego, który na czele 7000 ludzi skoncentrowanych w okolicach Wilna w dniach 17–18 kwietnia przeprowadził nieudany szturm miasta.

W maju oddział Onufrego Jacewicza stoczył przegraną bitwę pod Połągą. Opanowanie tego miasta mogłoby zapewnić powstańcom dostęp do Morza Bałtyckiego, którędy miał przybyć transport broni, zakupionej w Wielkiej Brytanii.

Powstanie styczniowe na Litwie, Żmudzi, Białorusi i Ukrainie – działania powstańcze, które objęły w latach 1863-1865 ziemie zaboru rosyjskiego przedrozbiorowej I Rzeczypospolitej (tzw. ziemie zabrane), zamieszkane przez Polaków.
Mikołaj I Pawłowicz (ros. Николай I Павлович) (ur. 6 lipca 1796 w Carskim Siole, zm. 2 marca 1855 w Sankt Petersburgu) – cesarz Rosji od 26 grudnia 1825 (koronowany na cesarza 22 sierpnia 1826 roku), król Polski od 1825 (koronowany na króla Polski 24 maja 1829 roku, zdetronizowany przez polski Sejm w 1831), brat Aleksandra I (1777-1825), trzeci syn Pawła I (1754-1801), z dynastii Romanowów. Nazywany Mikołajem I Pałkinem.

Oddziały powstańcze porzuciwszy zamiary opanowania głównych centrów komunikacyjnych, przeszły do działań typowo partyzanckich, nękając wojska rosyjskie.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)