Powstanie w Jemenie – antyrządowy ruch zbrojny o charakterze społeczno-politycznym w Jemenie przeciwko złej sytuacji materialnej, bezrobociu, korupcji, ograniczaniu swobód obywatelskich i długoletnim rządom prezydenta Alego Abdullaha Saliha. Rozpoczęły się 27 stycznia 2011 roku pod wpływem udanych rewolucji w Tunezji i Egipcie od demonstracji w stolicy kraju, Sanie.

W lutym oraz marcu 2011 w głównych miastach Jemenu trwały nieustanne protesty antyprezydenckie. Dochodziło do konfrontacji między przeciwnikami prezydenta, a siłami bezpieczeństwa, które otwierały ogień do cywilów. Z czasem w Sanie toczyły się walki między zwolennikami i przeciwnikami prezydenta. Wsparcia demonstrantom udzielili szyiccy bojownicy, którzy rok wcześniej podpisali pokój z rządem centralnym oraz plemienne milicje.

Efektami protestów było zapewnienie prezydenta Saliha, iż nie będzie ubiegał się o reelekcję w 2013. Opozycja domagała się jednak natychmiastowego złożenia urzędu przez prezydenta, na co ten nie chciał przystać mimo coraz większej liczby ofiar cywilnych zamieszek. W obliczu patowej sytuacji do mediacji w kwietniu włączała się Rada Współpracy Zatoki Perskiej (GCC). Plan pokojowy przedstawiony 10 kwietnia 2011, zakładał utworzenie rządu jedności narodowej kierowanego przez opozycję, ale pod rządami prezydenta Saliha i jego ustąpienie w ciągu 30 dni na rzecz ówczesnego wiceprezydenta Mansura Hadiego, który w ciągu 60 dni miał zorganizować wybory prezydenckie oraz gwarantował prezydentowi immunitet sądowy. Ponadto plan zobowiązywał parlament do stworzenia nowej konstytucji poddanej ocenie przez referendum ogólnonarodowe. Na końcu w wyborach ma być wyłoniony nowy parlament.

Strona rządowa początkowo zaakceptowała plan, ale odrzuciła go opozycja, która nie chciała rządu pod protektoratem Saliha i żądała jego osądzenia (podczas gdy plan zakładał nietykalność prezydenta). Po negocjacjach opozycja ostatecznie zgodziła się podpisać plan, jednak wówczas odmówił uczynienia tego prezydent. Opozycja ogłosiła kampanię nieposłuszeństwa obywatelskiego, a Radę Współpracy Zatoki Perskiej opuścił Jemen. Na początku maja 2011 podjęto jeszcze jedną rundę negocjacji w Arabii Saudyjskiej, jednak wówczas warunki ponownie odrzuciła opozycja.

Pod koniec maja 2011 wobec fiaska negocjacji GCC, do mediacji przystąpiły Stany Zjednoczone oraz Unia Europejska. Plan został podpisany 21 maja 2011 w Sanie przez opozycję, jednak dzień później prezydent Salih odmówił podpisania ugody, pod pretekstem braku ceremonii pożegnalnej. 23 maja 2011 w sytuacji kiedy prezydent uniknął ustąpienia, milicje plemienne Hashid wymówiły posłuszeństwo prezydentowi i przyłączyło się do demonstrantów. Plemienni bojownicy rozpoczęli marsz na stolicę. Krwawe walki pochłonęły setki ofiar. Z kolei 27 maja 2011 islamscy radykałowie przejęli kontrolę nad miastem Zindżibar. Od tej pory trwała bitwa o miasto w ramach kampanii antyterrorystycznej.

Podczas walk w stolicy 3 czerwca 2011 doszło do ataku rakietowego na pałac prezydencki w wyniku czego prezydent Salih został ranny. Salih wyjechał wówczas na leczenie do Arabii Saudyjskiej. Obowiązki prezydenta przejął Abd Rabu Mansur Hadi. Opozycja zaakceptowała ewentualny transfer władzy polegający na przekazaniu pełnej władzy wiceprezydentowi Abdowi Rabu Mansur Hadiemu, jednak pod warunkiem, że Salih nie powróci do kraju. Władze jednak zapewniały, że po rekonwalescencji Salih powróci do Jemenu.

Po zamachu na prezydenta, protesty nie były już tak gwałtowne, jednak wojsko zmagało się z islamistami na południu kraju. W połowie lipca 2011 armia rozpoczęła ofensywę przeciwko bojówkom Al-Kaidy w prowincji Abjan, która była kontrolowana przez terrorystów. Po początkowych sukcesach, w sierpniu wojsko znów zaczęło ustępować bojownikom. Nie udało się odbić Zindżibaru, co więcej, rząd centralny utracił kontrolę nad ważnym miastem Szukra.

Tymczasem rząd centralny tracił kontrolę nad kolejnymi sektorami w państwie. Oprócz Abjanu i Szabwy kontrolowanej przez rebeliantów Al-Kaidy, w marcu szyiccy bojownicy Huti przejęli administrację nad Sadą. Plemienni opozycyjni bojownicy kontrolowali prowincje Zamar, Al-Bajda oraz Al-Dżauf, która latem 2011 przeszła pod kontrolę Huti, którzy mimo, iż popierali opozycjonistów, przystąpili do walk przeciwko nim, dążąc do realizacji własnych celów wykorzystując powstanie, które pogrążało kraj w chaosie. Państwo de facto rozpadło się na trzy strefy wpływów. Południe kontrolowali terroryści z Al-Kaidy, północ szyiccy rebelianci, natomiast w centrum armia zmagała się z bojownikami plemiennymi, popierających demonstrantów, którzy nieustannie manifestowali swoje niezadowolenie na ulicach miast.

W połowie września doszło do gwałtownych wystąpień w stolicy kraju, z powodu głoszonych pogłosek o planach powrotu Saliha do kraju. Bezpieka krwawo tłumiła demonstracje w których w przeciągu tygodnia życie straciło ponad 100 osób. 23 września 2011 Salih powrócił do Sany, przejmując ponownie pełnię władzy. Ogłosił gotowość do oddania władzy w państwie, wyraził aprobatę się na rozpisanie wyborów, jednak nie zgodził się na rządy jego przeciwników politycznych

30 września 2011 w nalocie samolotów bezzałogowych USA zginął przywódca Al-Kaidy na Półwyspie Arabskim - Anwar al-Awlaki. 7 października 2011 jemeńska dziennikarka Tawakel Karman, jedna z inicjatorek protestów w Sanie otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla. Z kolei 21 października RB ONZ przyjęła pierwszą rezolucję ws. Jemenu. Rezolucja domagała się przekazania władzy przez prezydenta Saliha w zamian za immunitet. Ponadto potępiała falę przemocy w Jemenie i wzywa wszystkie ugrupowania do pokojowego rozwiązania konfliktu. Na przełomie października i listopada 2011 trwały zacięte walki między bojówkami opozycyjnymi, a armią w Sanie oraz Ta'izz. Wojsko narodowe podjęło kolejną próbę odbicia Zindżibaru, a rebelianci Huti na północy kraju zaatakowali plemiennych bojowników w Hadżdża, grążąc atakiem na stolicę.

23 listopada 2011 Ali Abdullah Salih podpisał w Rijadzie porozumienie pokojowe przygotowane przez Radę Współpracy Zatoki Perskiej (GCC), na mocy którego zrzekł się władzy, która przeszła w ręce wiceprezydenta Mansura Hadiego. 4 grudnia wiceprezydent ogłosił powołanie 14-osobowej Rady Wojskowej, na czele której stanął. Wcześniej powierzył Mohammedowi Basindawie misję tworzenia rządu. Basindawa ogłosił skład tymczasowego rządu 7 grudnia 2011, a trzy dni później nowy gabinet, w skład którego weszli zarówno opozycjoniści jak i byli współpracownicy prezydenta Saliha, został zaprzysiężony.

Przeobrażenia na scenie politycznej nie uspokoiły całkowicie sytuacji w kraju. W grudniu 2011 dochodziło do starć w stolicy między bojówkami opowiadającymi się za prezydentem Salihem a zwolennikami reform. Transformacja władzy nie ugasiła innych ognisk przemocy w kraju - na północy kraju szyici walczyli z radykalnymi salafistami, natomiast na południu kraju nadal trwała kampania antyterrorystyczna.

Sytuacja ustabilizowała się wraz początkiem 2012. 21 stycznia 2012 parlament uchwalił ustawę, przyznająca prezydentowi Salihowi immunitet. Dzień później Salih odleciał z kraju do Omanu, a następnie do Stanów Zjednoczonych. Wybory prezydenckie przeprowadzono 21 lutego 2012. Jedynym kandydatem był pełniący obowiązki prezydenta Abd Rabu Mansur Hadi, który uzyskał 99,8% głosów. 25 lutego 2012 został zaprzysiężony na nowego prezydenta Jemenu.

Protesty

Ali Abdullah Salih

27 stycznia w stolicy kraju w Sanie w doszło do pierwszych manifestacji. W demonstracji wziął udział wielotysięczny tłum. Na 3 lutego opozycja zapowiedziała wielotysięczne demonstracje, określane jako Dzień Gniewu na wzór demonstracji w Tunezji oraz Egipcie. W efekcie 2 lutego prezydent wygłosił w jemeńskim parlamencie oświadczenie, w którym stwierdził, że nie będzie ubiegać się o reelekcję w 2013 roku i wycofa się z planów zmian w konstytucji, które miały mu umożliwić rządy przez kolejne dwie 10-letnie kadencje. Ustępstwo prezydenta nie uspokoiło jednak społeczeństwa, tego samego dnia odbyły się manifestacje przeciwników i zwolenników prezydenta. 3 lutego miała miejsce pokojowa demonstracja przeciwników prezydenta, którzy zebrali się na terenie kampusu uniwersyteckiego. Na Placu Tahrir odbyła się natomiast równie liczna demonstracja zwolenników obecnego prezydenta. Opozycja zapowiedziała powtarzanie demonstracji co czwartek, aż do ustąpienia prezydenta.

Dzień po obaleniu egipskiego prezydenta, czyli 12 lutego, w Sanie doszło do demonstracji w której uczestniczyło 4 tysiące ludzi. Rząd próbujący przeciwstawić się demonstrantom wysłał 5 tys. policjantów. 13 lutego tysiące ludzi przemaszerowało pod pałac prezydencki domagając się ustąpienia prezydenta. Doszło do starć z policją. Kolejna wielotysięczna demonstracja zorganizowana przez studentów miała miejsce 14 lutego w Sanie i Ta'izz, demonstranci domagali się ustąpienia prezydenta i rozmontowania systemu politycznego. Doszło do walki tysięcy antyrządowych manifestantów ze zwolennikami prezydenta. Ludzie użyli kamieni i kijów. W tym czasie parlamentarna opozycja kontynuowała negocjacje z prezydentem, które podjęto dzień wcześniej. 15 lutego odbył się kolejny przemarsz pod pałac prezydencki.

16 lutego doszło do walk zwolenników z przeciwnikami prezydenta. W ulicznych starciach użyto pałek i sztyletów. Policja nie była w stanie zaprowadzić porządku. Cztery osoby zostały ranne. Trzech dziennikarzy zostało pobitych przez zwolenników rządzącej partii. W wyniku starć do jakich doszło w Sanie pomiędzy antyrządowych demonstrantów, których większość stanowili studenci a zwolennikami rządzącego w państwie Powszechnego Kongresu Ludowego (GPC) rannych zostało 25 osób w tym fotograf agencji AFP. W protestach wzięło udział około dwóch tysięcy osób. Wśród nich najwięcej było studentów.

18 lutego trzech demonstrantów zostało zastrzelonych w trakcie wymiany ognia między demonstrantami i siłami bezpieczeństwa w Adenie. Kolejne dwie osoby zostały zabite, a 27 zostało rannych w Ta'izz. Kolejnego dnia w Sanie doszło do starć 200-300 zwolenników z ok. 1000 przeciwnikami prezydenta Saliha. Kilka osób odniosło rany. Przeciwnicy skandowali ludzie chcą upadku reżimu. Do antyprezydenckich protestów doszło także w Adeie i Ta'izz.

20 lutego studenci rozpoczęli okupację uniwersytetu w Sanie. 21 lutego w Adenie wojskowi, usiłując rozpędzić demonstrantów, zastrzelili jedną osobę. 22 lutego w Sanie doszło do kolejnej wielotysięcznej manifestacji. Demonstranci palili samochody i wznosili antyrządowe hasła. Wystąpienia miały miejsce także w Ta'izz oraz Adenie. 23 lutego podczas wystąpień doszło do starć zwolenników z przeciwnikami prezydenta Saliha. Zabito dwóch opozycjonistów, a 23 raniono.

24 lutego prezydent Ali Abdullah Salih wydał rozkaz chronienia demonstrantów przed swoimi zwolennikami, którzy atakują przeciwników prezydenta. W Adenie zmarł bezrobotny 27-latek, który kilka dni wcześniej dokonał aktu samopodpalenia. 25 lutego w stolicy demonstrowały dziesiątki tysięcy zwolenników i przeciwników prezydenta Saliha. Opozycja zgromadziła się przed uniwersytetem, jego zwolennicy cztery kilometry dalej.

26 lutego plemienni bojownicy Hashid i Baqil dołączyli do demonstrantów. Dnia następnego na ulicach Sany setki tysięcy protestowali przeciwko prezydentowi. Salih wezwał swoich generałów armii do obrony kraju. Abdul-Malik al-Huti, lider szyickich rebeliantów Huti, którzy w latach 2004-2010 walczyli z rządem centralnym ogłosił 27 lutego, iż wspiera demonstrantów. Następnie byli bojownicy dołączyli do demonstrantów w północnych regonach Jemenu. 28 lutego Ali Abdullah Salih ogłosił, iż jest gotów utworzyć rząd jedności razem z opozycją. Opozycja odrzuciła jednak tę propozycję, twierdząc, że szef państwa powinien ustąpić.

W Sanie ponownie kilka tysięcy ludzi zgromadziło się by zaprotestować przeciwko władzy Ali Abdullaha Saliha. Demonstranci zablokowali trzy główne drogi prowadzące w kierunku uniwersytetu w Sanie. Prezydent Jemenu w swoim oświadczeniu oskarżył Izrael i Stany Zjednoczone o kierowanie rewolucją w krajach arabskich. Powiedział, że protesty w Jemenie są tylko próbą naśladowań rewolucji z innych krajów. 2 marca kontynuowano protest wokół uniwersytetu w Sanie.

3 marca lotnictwo jemeńskie zbombardowało protestujących w mieście Harf Sufyan. Protestowali tam rebelianci Huti, którzy rok wcześniej podpisali pokój z rządem centralnym. 4 marca w mieście Semla żołnierze otworzyli ogień do tłumu zabijając dwie osoby i raniąc 9 innych. Salih odrzucił przedstawiony przez opozycję plan oddania przez niego władzy do końca 2011 roku.. 5 marca zrezygnował Hashid Abdullah al-Ahmar, minister młodzieży i sportu.

8 marca w gwałtownych zamieszkach najmniej jedna osoba zginęła, a około 145 osób zostało rannych. Ubrani po cywilnemu funkcjonariusze wojska i policji strzelali we wtorek do tysięcy ludzi, chcących dołączyć do protestujących w Sanie studentów. Wojsko użyło gumowych pocisków oraz gazów łzawiących. Rannych w wyniku zajścia zostało co najmniej 65 osób, w tym sześć osób ciężko. W stołecznym więzieniu w Sanie doszło do zamieszek z udziałem tysięcy więźniów, którzy wzięli około 10 strażników jako zakładników, domagając się ustąpienia prezydenta. Rozruchy zaczęły się dzień wcześniej, gdy więźniowie podpalili swoje koce i materace i rozpoczęli okupację głównego więziennego dziedzińca. Wystrzelone w powietrze przez straż więzienną gumowe pociski i gaz łzawiący nie powstrzymały protestujących. Co najmniej jeden więzień zginął, a ponad 80 odniosło obrażenia. Około 10 tysięcy demonstrujących w mieście Damar, (około 40 km na południe od Sany) również domagało się dymisji Saiha, skandując: Odejdź, odejdź!.

9 marca w walkach w Hadramaut zginął zwolennik prezydenta, a inna osoba została ranna. 10 marca prezydent obiecał przeprowadzenie referendum ustanowieniu w kraju systemu parlamentarnego, Opozycjoniści ogłosili, że plan referendum został ogłoszony zbyt późno. Salih wezwał do utworzenia rządu jedności narodowej w celu przygotowania nowej ordynacji wyborczej.

W stolicy 11 marca odbył się protest po nazwą Piątek bez powrotu w którym uczestniczyły setki tysięcy mieszkańców. Podobne protesty organizowano w różnych miastach. 12 marca, siły bezpieczeństwa stłumiły demonstrację w Sanie. Policja użyła ostrej amunicji oraz gazu łzawiącego. Co najmniej trzy osoby zginęły, a przeszło 300 odniosło obrażenia. 13 marca po raz kolejny otworzono ogień do demonstrantów. 70 osób zostało rannych.

16 marca w potyczce policji z demonstrantami rannych zostało 150 osób. Do walk doszło w mieście w mieście Al-Hudajda. Z kolei w mieście Ta'izz, policja pobiła kobiety podczas demonstracji w tym mieście. Co najmniej 11 osób zostało rannych. 17 marca w wyniku starć przeciwników urzędującego prezydenta Salaha oraz sił bezpieczeństwa do jakich doszło w miastach Sana i Ta'izz ranne zostały 22 osoby.. Po zakończonych modłach 18 marca na głównym placu w Sanie siły bezpieczeństwa otworzyły ogień do antyrządowych demonstrantów, w wyniku czego śmierć poniosło 52 osoby, a ponad 120 odniosło rany. Po strzelaninie prezydent Ali Abd Allah Salah wyraził żal w związku z zaistniałą sytuacją, do której - jak podkreślił - doszło pomiędzy demonstrantami i mieszkańcami bez udziału policji. Prezydent poinformował również o wprowadzeniu w całym kraju stanu wyjątkowego.

Dwa dni później w Sanie miało miejsce wielotysięczne zgromadzenie demonstrantów, protestujących przeciwko brutalności władz, które dwa dni wcześniej stłumiły demonstrację kosztem 52 ofiar śmiertelnych. Prezydent Salah zdecydował o dymisji rządu i powierzeniu mu jedynie zadania administrowania do czasu powołania nowego gabinetu. Decyzję Salah podjął po tym, jak z apelem o ustąpienie wystąpiło do prezydenta jego własne plemię. Już wcześniej, w proteście przeciwko popełnianym przez władze aktom przemocy, do dymisji podało się kierownictwo ministerstwo ds. praw człowieka.

19 marca rebelianci szyiccy przystąpili do walk w Sadzie z prorządowym zarządcą miasta Szejkiem Mujallim. W czasie walk, zakończonych 26 marca, zginęło 45 osób, a Huti zdobyli kontrolę nad miastem. Po zwycięstwie, szyici ogłosili tworzenie własnej administracji w prowincji Sada, niezależnej od władz centralnych. Tak więc rebeliantom Huti, wykorzystując antyrządowe powstanie udało się zrobić to, czego nie byli w stanie osiągnąć przez sześć lat.

Masowe protesty w Sanie

21 marca komendant 1. jemeńskiej dywizji pancernej, gen. Ali Mohsen al-Ahmar, poparł opozycję i oświadczył, że podlegli mu żołnierze będą ochraniać protestujących na pl. Uniwersyteckim w Sanie. W regionie Al-Dżauf w wyniku walk pomiędzy szyickimi rebeliantami a siłami bezpieczeństwa śmierć poniosło 20 osób. Popołudniu na stronę opozycji przeszli kolejni zbuntowani przedstawiciele armii, m.in. dowódca sił obrony powietrznej gen. Sadiq Ali Sarhan oraz prezydencki doradca gen. Saleh Aldhanin, a także administracji państwowej w tym wiceprzewodniczący parlamentu, wicegubernatorzy Adenu Wahid Ali Rashid oraz prowincji Hadżdża, Al-Bajda, Zamar, szef urzędu telekomunikacji oraz ambasadorzy w Arabii Saudyjskiej i Syrii. Na stronę rewolucjonistów przeszedł również Sadik al-Ahmar, przewodniczący federacji plemiennej Haszid, głównego zaplecza politycznego prezydenta Salaha. Wieczorem w wystąpieniu telewizyjnym Prezydent Salah ogłosił, że jest gotów ustąpić do końca stycznia 2012 roku, a termin ten wyznaczył aby zapewnić ciągłość władz. Zaapelował też, by władzy nie przekazywać armii. Nocą 22 marca w wyniku starć do jakich doszło w prowincji Hadramaut na wschodzie kraju pomiędzy Gwardią Republikańską wierną prezydentowi a wojskiem, które przeszło na stronę opozycji zginęło 4 żołnierzy. Tego samego dnia na stronę opozycji przeszli ambasadorowie w Pakistanie, Katarze, Omanie i Hiszpanii. Przedstawiciele Ligi Arabskiej potępili 22 marca "zbrodnie przeciwko cywilom" i wezwali władze do pokojowej odpowiedzi na żądania protestujących. 23 marca parlament zatwierdził wprowadzony 18 marca przez prezydenta 30-dniowy stan wyjątkowy. 1 kwietnia nazwano Piątkiem Braterstwa. Na ulice jemeńskich miast wyszli zarówno zwolennicy jak i przeciwnicy prezydenta.

czytaj dalej: [2], [3]