Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Poznań (łac. Posnania, niem. Posen, jidysz פּױזן Pojzn) – miasto na prawach powiatu położone w zachodniej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim, u zbiegu rzek Warty i Cybiny. Historyczna stolica Wielkopolski, obecnie siedziba władz województwa wielkopolskiego i powiatu poznańskiego. Miasto stanowi węzeł drogowy i kolejowy, funkcjonuje tu międzynarodowy port lotniczy.

Piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce (551,6 tys. mieszkańców) i siódme pod względem powierzchni (262 km²). Poznań jest powiązany ekonomicznie i komunikacyjnie z otaczającymi go 17 gminami powiatu poznańskiego tworząc razem z nimi aglomerację poznańską.

Poznań był jednym z ośrodków stołecznych i religijnych państwa Piastów w X i XI wieku, w przeszłości pełnił funkcję siedziby władców Polski. Jest jedynym z najstarszych lokowanych miast w Polsce - nadanie praw miejskich w 1253 r. W poznańskiej katedrze pochowani są pierwsi władcy Polski – Mieszko I oraz Bolesław I Chrobry. Na wyspie Ostrów Tumski mieści się siedziba kurii archidiecezji poznańskiej. W 2008 r. Poznań – historyczny zespół miasta uznano za pomnik historii.

Poznań to ośrodek akademicki, naukowy i kulturalny. W 26 szkołach wyższych studiuje łącznie 133,6 tys. osób. W mieście działają: opera, filharmonia, balet, teatry, kina, muzea, galerie sztuki, orkiestry i zespoły folklorystyczne.

Miasto jest ośrodkiem przemysłu, handlu, logistyki i turystyki. Funkcjonują tu Międzynarodowe Targi Poznańskie – największe i najstarsze centrum wystawiennicze w Polsce.

W przeprowadzanym od 2009 roku przez redakcję tygodnika "Przekrój" rankingu najlepszych miast do życia w Polsce - Poznań zajmuje czołowe miejsca (1-3 pozycja).

Położenie

Poznańskie Stare Miasto z lotu ptaka

Poznań znajduje się w środkowo-zachodniej Polsce, w środkowej części województwa wielkopolskiego. Miasto położone jest na obszarze trzech mezoregionów fizjograficznych tj. zachodnia część na Pojezierzu Poznańskim, wschodnia na Równinie Wrzesińskiej, a najstarsza część miasta znajduje się na dnie zorientowanego wzdłuż osi północ-południe Poznańskiego Przełomu Warty. Te 3 obszary są częściami makroregionu Pojezierze Wielkopolskie.

Poznań położony jest w dolinie rzeki Warty, a także w dolinach mniejszych cieków - Bogdanki, Cybiny i Głównej.

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosi 261,85 km². Rozciągłość granic administracyjnych Poznania na osi północ-południe wynosi ok. 23 km, a na osi wschód-zachód ok. 24 km. Poznań stanowi centralną część aglomeracji poznańskiej. Miasto graniczy z 11 gminami powiatu poznańskiego, w tym z dwoma miastami - Luboniem i Swarzędzem.

Środowisko naturalne

Widok na Wartę z Mostu Dębińskiego w Poznaniu

Dawny port rzeczny w Poznaniu

Zachodni kraniec Jeziora Maltańskiego w Poznaniu

Ukształtowanie terenu i geologia

 Osobny artykuł: Geomorfologia Poznania.

Ponad 56% obszaru Poznania znajduje się na terenach wysoczyznowych, położonych powyżej 80 m n.p.m. Około 36% powierzchni na wyższych terasach rzecznych oraz w obrębie rynien glacjalnych, a ok. 8% na terasie zalewowej doliny Warty. Najwyżej położonym punktem na terenie miasta jest Góra Moraska (154 m n.p.m.), która znajduje się w jego północnej części. Najniższej położnym obszarem jest dolina Warty (50 m n.p.m.). Teren Poznania i jego okolic charakteryzuje się rzeźbą pochodzenia letniczego, skamieniałego.

Większość powierzchni miasta pokryta jest warstwami utworów glacjalnych moreny ablacyjnej i dennej stadiału poznańskiego zlodowacenia bałtyckiego. W większości są to gliny piaszczyste lub piaski lodowcowe, dlatego w rejonie Poznania przeważają gleby piaszczyste i gliniasto-piaszczyste. Tylko na dolnych terasach doliny Warty występują trzeciorzędowe iły facji poznańskiej (tzw. iły poznańskie).

Stosunki wodne

Poznań położony jest w zlewni Warty i jej dopływów: Bogdanki, Cybiny, Głównej, Głuszynki-Kopli, Strumienia Junikowskiego i Różanego Potoku.

Miasto posiada kilka większych jezior oraz kilkadziesiąt mniejszych zbiorników wodnych, zarówno pochodzenia naturalnego, jak i utworzonych sztucznie na terenach rekreacyjnych. Naturalne jeziora polodowcowe to Jezioro Kierskie i Strzeszyńskie, natomiast największymi zbiornikami sztucznymi są: w dolinie Bogdanki – Rusałka, na rzece Cybinie – Jezioro Maltańskie, stawy: Olszak, Browarny, Młyński i Antoninek, w zlewni rzeki Głównej – staw Kajka, a w dolinie Strumienia Junikowskiego – Staw Baczkowski, Staw Rozlany, Stara Baba, Staw Kachlarski, Głęboki Dół. Kilka mniejszych zbiorników istnieje także w zlewniach potoku Czapnicy i Różanego Potoku, a także w Dębinie. Duża liczba stawów znajduje się także na obszarach parkowych (np. w Parku Sołackim, w Nowym Zoo).

Na obszarze Poznania silnie zmieniono sieć hydrograficzną. Nie tylko zredukowano liczbę odnóg Warty, ale również zasypywano małe cieki, a niektóre jak dolny bieg Bogdanki, Segankę czy Wierzbak wprowadzono do miejskiej kanalizacji. Mimo to dna dolin tych dopływów nadal stanowią kliny zieleni.

Na terenie Poznania znajdują się bogate zasoby wód podziemnych w warstwach trzecio- i czwartorzędowych. Należy do nich Wielkopolska Dolina Kopalna stanowiąca strategiczny rezerwuar wody pitnej. Stwierdzono również występowanie termalnych wód artezyjskich o temperaturze 45 °C – 51 °C znajdujące się na głębokościach 1100–1300 m oraz termalnych wód bogatych w substancje mineralne o temperaturze 150 °C na głębokości 4000 m.

Klimat

Poznań podlega pod przeważające wpływy mas powietrza polarnomorskiego napływającego znad Oceanu Atlantyckiego. Znacznie mniejsze znaczenie mają masy powietrza polarno-kontynentalnego oraz zwrotnikowego. W rejonie Poznania najczęściej występują wiatry zachodnie o prędkościach od 2 do 10 m/s. Rejon Poznania należy do obszarów o najmniejszych opadach w Polsce. Na podstawie danych z lat 1971−2000 obliczono, że średnioroczna wysokość opadu atmosferycznego wynosi 634 mm, przy największym średnim miesięcznym opadzie w lipcu 76 mm. Najmniejsza średnia miesięczna temperatura powietrza w Poznaniu wynosi −1,0 °C dla stycznia. Najwyższa średnia miesięczna temperatura powietrza wynosi 18,2 °C dla lipca.

Przyroda

Rezerwat przyrody Meteoryt Morasko - staw w kraterze

Park Sołacki w Poznaniu

Wejście główne na poznańską Cytadelę

Na terenie Poznania znajduje się 4082 ha lasów, z czego 2640 ha jest pod zarządem miasta a 1156 ha to lasy państwowe. Łąki i pastwiska zajmują obszar 645 ha a parki i zieleńce mają powierzchnię 552 hektarów. Z tego względu Poznań nazywany jest miastem zieleni, ponieważ tereny zielone zajmują łącznie ponad 70 km², co stanowi 27% powierzchni miasta.

W celu ochrony najcenniejszych walorów przyrodniczych miasta ustanowiono dwa rezerwaty przyrody: Meteoryt Morasko, Żurawiniec, obszar chronionego krajobrazu Dolina Cybiny oraz cztery użytki ekologiczne: Fort V, Wilczy Młyn, Główna, Olszak I. Ze względu na występowanie siedlisk nietoperzy ochroną w ramach programu Natura 2000 objęto zabytkowe fortyfikacje Twierdzy Poznań. W granicach administracyjnych miasta znajdują się również fragmenty większych obszarów objętych programem Natura 2000 - Biedrusko, Dolina Cybiny i Dolina Samicy.

System przyrodniczy miasta opiera się na pierścieniowo-radialnym układzie zieleni w formie klinów odchodzących od centrum w kierunku peryferii. Wyróżnia się pięć klinów zieleni:

System klinów uzupełniany jest przez pierścieniowy układ zieleni na który składają się zespoły parków w pasie tak zwanych plant (Ring Stübbena) oraz zieleń znajdująca się na terenie pierścienia fortów. Zwornikiem systemu klinowego miasta jest Park Cytadela w pobliżu którego zaczynają się aż trzy z nich (wschodni, północy i zachodni).

W okolicach Poznania znajdują się ponadto park narodowy i trzy parki krajobrazowe: Puszcza Zielonka, Promno oraz Rogaliński Park Krajobrazowy.

Toponimia

Koziołki na wieży poznańskiego ratusza

Studzienka Bamberki w Poznaniu

Dla zachowania tradycji przy uroczystych okazjach używana jest nazwa Stołeczne Miasto Poznań.

Poznań jako ośrodek życia politycznego jest jednym z pierwszych polskich miast odnotowanych na kartach historii. Są to, w związku z tym, że w owych czasach łacina była językiem używanym przez wykształconą część społeczeństwa, zapisy w formie zlatynizowanej. Pierwszy znany zapis znajduje się w w kronice Thietmara pod rokiem 970 w formie episcopus Posnaniensis (biskup poznański). W tej samej kronice pod rokiem 1005 zaś znajdujemy określenie ab urbe Posnani (z miasta Poznania). Jako nominativus Poznań pojawia się w 1236 jako Posnania i 1247 jako Poznania. Poza nimi można odnaleźć też zapisy z 1146 i 1244 w formie in Poznan, które pozwalają na wysnucie wniosku, że nazwa Poznań nie zmieniła się na przestrzeni dziejów.

Obecnie językoznawcy zgadzają się, że nazwa Poznań wywodzi się od imienia Poznan. Utworzono ją poprzez dodanie do imienia Poznana przyrostka -j, który jeszcze w czasach przedpiśmiennych zlał się z poprzedzającą go literą n zmiękczając ją do współczesnego ń.

O ile wyjaśnienie nazwy nie nastręcza naukowcom problemu to samo imię Poznan nie jest do końca jasne. Źródła historyczne nie dostarczają informacji o osobie, której imieniem nazwano gród nad Wartą. Nie jest też pewne, czy to słowiańskie imię wywodzące się od czasownika "poznać" należy do tzw. grupy imion imiesłowowych, takich jak Miłowan czy Biegan, czy też powstało jako skrócenie imienia dwuczłonowego np. Poznamir.

Fakty związane z nazwą Poznań

Poznań jest jedynym miastem, którego nazwa została wymieniona w hymnie Polski: Jak Czarniecki do Poznania (...)

Samolot Boeing 767 "Poznań", który 1 XI 2011 r. wylądował awaryjnie bez wysuniętego podwozia

Nazwę Poznań/Posen noszą lub nosiły następujące okręty, statki i samoloty:

Model Mercedesa z 1912 roku nosił nazwę Mercedes 10/20 HP Posen.

Nazwę Poznań/Poznan/Posen noszą lub nosiły miejscowości:

Jedna z ulic w Adelajdzie znajdująca się w dzielnicy Norlunga nosi nazwę Poznan Crescent, jest ona przecznicą odchodzącą od ulicy Warsaw Drive. W pobliżu znajdują się również ulice upamiętniające inne polskie miasta: Radom Crescent, Lodz Crescent, Krakow Crescent, a także Vistula Crescent.

Historia

 Osobny artykuł: historia Poznania.

Poznań w 1617 r.

Pozostałości murów miejskich w Poznaniu

Litografia z 1833 r. - po prawej Pałac Górków, na środku dawne kolegium jezuickie, po lewej w tle kościół Bernardynów

Pomnik Ofiar Czerwca 1956 w Poznaniu

Pierwsze ślady ludzi na terenie dzisiejszego Poznania pochodzą z okresu około 8900–8000 roku p.n.e. Byli to łowcy reniferów. Względnie stałe osady powstały na przełomie V i IV tysiąclecia p.n.e. Około 2200 p.n.e. na tych ziemiach pojawiła się ludność indoeuropejska, zaś z V wieku pochodzą ślady osadnictwa niezaprzeczalnie słowiańskiego, zaś w VIII wieku pojawili się tu Polanie, z tego okresu pochodzi też prawdopodobnie gród na Ostrowie Tumskim, który stał się zaczątkiem dzisiejszego miasta. W X wieku gród znalazł się pod panowaniem Piastów, którzy uczynili go jednym ze stołecznych (obok Gniezna, Giecza i Ostrowa Lednickiego) ośrodków w swoim państwie.

Pierwotnie miasto leżało nad brzegiem Cybiny i prawym brzegiem Warty. Na pobliskim wzgórzu stała tam wówczas pogańska świątynia i zamek książęcy. Poznań wiąże się również z początkami polskiej państwowości. Jest to jedno z hipotetycznych miejsc chrztu Mieszka I w 966. W 968 swą siedzibę umieścił tu Jordan, pierwszy biskup Polski. Funkcje stołeczne gród pełnił do 1039, gdy został – wraz z innymi miastami Wielkopolski i Śląska – spalony przez Brzetysława I. Co prawda Poznań stracił swe polityczne znaczenie, jednak nadal pozostał prężnym ośrodkiem gospodarczym. Kolejny okres rozkwitu przypada na rozbicie dzielnicowe, gdy gród stał się stolicą wielkopolskiej linii Piastów. Jej przedstawiciele, książęta Przemysł I i Bolesław Pobożny w 1253 lokowali miasto na lewym brzegu na prawie magdeburskim. Prace zapoczątkowane przez ojca kontynuował jeszcze Przemysł II – który jako pierwszy władca od 200 lat koronował się w Gnieźnie na króla Polski, a za swą siedzibę obrał Poznań – jego rezydencją stał się zamek książęcy jego ojca na Wzgórzu Przemysła. Po jego tragicznej śmierci (w 1296 r.) w rozwoju miasta nastąpił chwilowy zastój. Do dziś można jeszcze znaleźć pozostałości murów miejskich.

Kolejny, pomyślny okres w historii Poznania rozpoczęło wstąpienie na tron Władysława Jagiełły. Otwarcie szlaku łączącego Litwę z zachodnią Europą oraz zamknięcie dla polskich towarów Gdańska sprawiły, że Poznań stał się węzłem, w którym przecinały się szlaki handlowe. Z czasem wokół miasta rozwinęła się sieć konkurujących z nim miasteczek należących głównie do duchowieństwa i szlachty, tworzących razem z Poznaniem prężnie rozwijającą się konurbację.

Trwające kilkaset lat korzystne warunki dla rozwoju miasta przerwał w 1655 potop szwedzki. W krótkim okresie pokoju, który po nim nastąpił Poznań usiłował się podnieść, ale kolejne konflikty zbrojne takie jak wielka wojna północna, wojna o sukcesję polską, wojna siedmioletnia oraz konfederacja barska sprawiły, że miasto pustoszyły różnorodne armie. Nadzieję na pokój przyniosła dopiero elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego, lecz również na początku jego panowania o miasto walczyli barzanie z wojskami pruskimi, a następnie rosyjskimi, które opuściły miasto dopiero w 1775 roku.

Kilka kolejnych lat to kolejny okres pomyślności związany z działalnością Komisji Dobrego Porządku i reformami Sejmu Czteroletniego, jednak zostały one zniweczone przez konfederację targowicką i II rozbiór Polski w wyniku którego Poznań znalazł się pod pruskim panowaniem.

W pierwszym okresie pruskiego panowania, nowe władze dokonały integracji konurbacji w jeden organizm miejski oraz tworząc podstawy do rozbudowy Poznania w kierunku zachodnim. Klęska Prus i zwycięskie powstanie w 1806 uczyniły Poznań jednym z głównych miast Księstwa Warszawskiego. Trwające jednak wojny napoleońskie nie sprzyjały rozwojowi miasta. Po klęsce Napoleona Poznań znalazł się ponownie, od 1815 roku pod pruskim panowaniem, tym razem jako stolica autonomicznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego.

Podczas II wojny światowej Poznań znalazł się na terenach Rzeczypospolitej Polskiej anektowanych przez III Rzeszę Niemiecką, które Niemcy nazwali Krajem Warty. Z miasta wysiedlano masowo do Generalnego Gubernatorstwa w szczególności Żydów oraz Polaków. Do końca 1939 r. wysłano do GG ok. 80 transportów – ogółem 87 883 osób. Do końca 1940 r. wysiedlenia objęły już ponad 250 000 osób. W 1941 r. nasilono politykę wysiedlania Żydów z Kraju Warty do dowolnego z blisko 200 gett utworzonych na terenie GG. Z samego Poznania przesiedlono do GG ok. 70 000 osób. Setki tysięcy ludzi, głównie młodych, czasem nastolatków, wysiedlono jako robotników przymusowych w głąb Rzeszy. Na ich miejsce w ramach akcji Heim ins Reich napływały grupy Niemców ze Wschodu, głównie z terenów zajętych przez ZSRR.

 Osobny artykuł: Wysiedlenia Polaków z Wielkopolski 1939-1941.

Architektura i urbanistyka

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Panoramy Poznania

Centrum Poznania widziane z prawego brzegu Warty

Ulica Święty Marcin w Poznaniu

Plac Wolności w Poznaniu

 Osobne artykuły: Zabytki Poznania, Pomniki w Poznaniu, Mosty i wiadukty w Poznaniu i Wieżowce w Poznaniu.

Warunki naturalne zlewisk rzek Warty i Cybiny były głównym czynnikiem kształtującym strukturę funkcjonalno-przestrzenną. W średniowieczu warowny gród książęcy Poznań znajdował się na Ostrowie Tumskim. W 1253 roku lokowano Poznań w innym miejscu, na zachodnim brzegu Warty, gdzie obecnie znajduje się ok. 60% potencjału współczesnego miasta, średniowieczne Stare Miasto oraz XIX-wieczne śródmieście. Wschodnia część Poznania została włączona w granice miasta po 1900 roku.

W 2008 roku Poznań – historyczny zespół miasta uznano za pomnik historii. Obejmuje on Starego Miasta oraz obszar ograniczony ulicami na północ od ul. Królowej Jadwigi i ul. Towarowej, na południe od ul. Północnej; między linią kolejową a Wartą, a także południowa część Ostrowa Tumskiego, Zagórze oraz Fort Winiary (Park Cytadela).

Obszar miasta rozdziela dolina rzeki Warty. W Poznaniu ponad Wartą wzniesiono 7 mostów drogowych oraz 3 mosty kolejowe, natomiast nad Cybiną 2 mosty drogowe oraz 2 mosty kolejowe.

Najwyższym wieżowcem w mieście jest Collegium Altum o 22 kondygnacjach i całkowitej wysokości z masztem 103,35 m. Budynek pełni funkcję ośrodka edukacyjnego dla Uniwersytetu Ekonomicznego.

W Poznaniu znajduje się układ fortyfikacji zbudowanych w XIX i na początku XX wieku zwany Twierdzą Poznań, będącym trzecim co do wielkości system tego typu w Europie. Zachowało się 18 fortów i szereg obiektów wspomagających umieszczonych w pierścieniu o średnicy 9,5 km oraz obwodzie 30 km.

Gospodarka

 Osobne artykuły: Gospodarka Poznania, Handel i usługi w Poznaniu po 1989 roku i Poznański Okręg Przemysłowy.

Skrzyżowanie ulic Półwiejskiej i Kościuszki w Poznaniu

Międzynarodowe Targi Poznańskie - widok z Mostu Dworcowego

Poznań należy do największych ośrodków gospodarczych w kraju. Stanowi centrum przemysłu, handlu, logistyki i turystyki biznesowej. Miasto zaliczane jest do najbardziej atrakcyjnych miejsc do inwestowania w Polsce. Według informacji podawanych przez inwestorów szacuje się, że wartość skumulowanych bezpośrednich inwestycji zagranicznych w latach 1990–2010 wyniosła w Poznaniu 6,6 mld USD. W 2008 r. wielkość produktu krajowego brutto wytworzonego w Poznaniu i przeliczonego na 1 mieszkańca wyniosła 67,0 tys. zł. Stanowiło to 200% średniej krajowej i ustępowało tylko Warszawie.

Według zewnętrznych ocen przeprowadzanych przez agencję ratingową Moody's Investors Service, pod względem wiarygodności dla inwestorów Poznań nieznacznie ustępuje znacznie większej Warszawie. W 2011 r. miasto otrzymało ocenę na poziomie A3 z prognozą stabilną. Oznacza ona, że Poznań posiada bardzo wysoką zdolność do wywiązywania się z zaciągniętych zobowiązań finansowych, a wiarygodność ta nie powinna ulec zmianie w najbliższym czasie.

Pod koniec 2010 r. zarejestrowanych w Poznaniu było 98,1 tys. podmiotów gospodarczych, z czego 70,2% stanowiły osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą.

W sektorze przedsiębiorstw pod koniec 2010 r. pracowało łącznie 143,6 tys. mieszkańców Poznania. Najwięcej – 36,3% z nich zatrudnionych było w przemyśle. Drugie miejsce zajął handel i naprawy, w którym pracowało 27,2% osób.

W końcu grudnia 2010 r. liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Poznaniu obejmowała 11,2 tys. mieszkańców, co stanowiło stopę bezrobocia na poziomie 3,5% aktywnych zawodowo.

W 2009 r. Poznań uplasował się na 9. miejscu wśród miast o najwyższych dochodach budżetów w przeliczeniu na 1 mieszkańca (4 267 zł/osobę). Z grona miast wojewódzkich wyższy wynik odnotowano jedynie we Wrocławiu i w Warszawie.

czytaj dalej: [2], [3]