Pratityasamutpada - Polski Serwis Naukowy

Pratitya-samutpada (sanskryt, pali paticcasamuppāda), buddyjska doktryna współzależnego powstawania, stanowiąca istotną część buddyjskiej metafizyki. Według tej nauki, wspólnej dla wszystkich szkół buddyzmu, zjawiska ciała i umysłu warunkują się nawzajem i istnieją jako współzależna sieć przyczyn i skutków.

Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma – "Nauka Przebudzonego") – system filozoficzno-etyczny uznawany przez wielu ludzi za religię, rzadziej za psychologię. Założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Jako religia buddyzm zalicza się do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.

Rzecz, substancja pierwsza, byt jednostkowy (łac. res) - kategoria przedmiotów, od innych przedmiotów (np. zdarzeń czy relacji) różniących się tym, że:

W momencie kiedy historyczny Budda Siakjamuni osiągnął oświecenie (bodhi) doświadczył wyzwolenia z kręgu cierpienia oraz wglądu w naturę wszechświata i w naturę czujących istot (głównie ludzi i zwierząt). Słowo bodhi oznacza “przebudzić się”, a tym, do czego przebudził się Budda, było zrozumienie prawa współzależnego powstawania. Zgodnie z tą doktryną jakieś zjawisko istnieje tylko dlatego, że “istnieją” inne zjawiska w niesamowicie złożonej sieci przyczyn i skutków, która dotyczy przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Ponieważ wszystkie rzeczy są w ten sposób uwarunkowane i nietrwałe, dlatego też nie posiadają żadnej prawdziwej i niezależnej natury, chociaż dla nieprzebudzonego umysłu wydają się prawdziwie istniejącymi. Wszystkie zjawiska są fundamentalnie “puste” (sanskr. Siunjata pali Sunaya) i nie posiadają własnej natury. Ci, którzy postrzegają “rzeczy takimi jakimi są”, odrzucają przywiązanie i lgnięcie, przekształcają energię pragnienia w mądrość i świadomość aż w końcu, przekraczając uwarunkowany świat formy, stają sie buddami lub arhatami.

Oświecenie (albo samourzeczywistnienie, bodhi skr. बोधि, poch. od rdzenia budh "wiedzieć", w stronie biernej "być przebudzonym") - stan umysłu (lub raczej cały szereg stanów), jaki według większości religii i filozofii Wschodu (buddyzm, zen, joga, wedanta, dżinizm, w pewnym sensie taoizm) czasami – lub na trwałe – przytrafia się albo po długotrwałej praktyce medytacyjnej, albo z nagła, bez żadnego przygotowania (spór gradualizmu z subityzmem).

Nyanatiloka Mahathera (faktycznie: Florus Anton Gueth, ur. 1878 w Niemczech, zm. 1957 w Kolombo, Sri Lanka) - mnich buddyjski, posiadający tytuł czcigodnego, propagator buddyzmu theravada.

Metoda wnioskowania

Jedno istniejąc, stwarza drugie; na skutek powstania jednego, powstaje drugie; nie istnieje jedno, nie powstaje drugie; na skutek ustania jednego, ustaje drugie.

Formuła współzależnego powstawania

Ogólna formuła współzależnego powstawania brzmi:

Przez niewiedzę ( skt. avidyā ) są warunkowane formacje karmiczne (skt. samkhārā )
Przez formacje karmiczne z poprzednich żywotów warunkowana jest odradzająca się świadomość ( skt. patisandhi-viññana , ang. relinking or rebirth-consciousness ).
Przez świadomość warunkowane są mentalne i fizyczne zjawiska ( skt. nāma-rūpa )
Przez mentalne i fizyczne zjawiska warunkowanych jest sześć podstaw ( skt. salāyatana ) , to znaczy pięć fizycznych organów zmysłów i świadomość
Przez sześć podstaw warunkowane jest zmysłowe lub mentalne wrażenie ( skt. phassa ) zwykle tłumaczone też jako kontakt
Przez wrażenie jest warunkowane uczucie ( skt. vedanā )
Przez uczucie jest warukowane pragnienie ( skt. tanhā )
Przez pragnienie jest warunkowane przywiązanie ( skt. upādāna )
Przez przywiązanie warunkowany jest proces stawania się ( skt. bhava )
Przez (wytwarzający odrodzenie karmiczny) proces stawania się warunkowane jest odrodzenie ( skt. jāti )
Przez odrodznie warunkowane są starość i śmierć ( skt. jarāmarana ) oraz smutek, lament, ból, zgryzota i rozpacz. W taki sposób ponownie w przyszłości powstaje to całe cierpienie.

Zastosowanie

Zasada współzależnego powstawania znajduje zastosowanie w wyjaśnieniu czterech szlachetnych prawd:

Sanskryt (dewanagari: संस्कृतम् saṃskṛtam; sa.msk.rtaa bhaa.saa, od sa.m+k.r: zestawiać, składać; bhaa.saa: język; "język uporządkowany", w przeciwieństwie do języków naturalnych prakrytów, tzn. ludowych o "nieuporządkowanej" gramatyce) – język literacki starożytnych, średniowiecznych i wczesnonowożytnych Indii. Należy do indoaryjskiej gałęzi indoirańskiej grupy rodziny języków indoeuropejskich. Pomimo powszechnego w Europie przekonania, iż jest językiem martwym, jak łacina, zasadniczo nim nie jest, gdyż nie tylko jest jeszcze stale używany w ceremoniach religijnych hinduizmu, ale także istnieją niewielkie grupy osób deklarujące go jako ich jedyny język ojczysty (wg spisów ludności z 1999 roku – ok. 3000 osób na 900 mln ludności Indii). Czynione są też próby rewitalizacji tego języka poprzez tworzenie sanskryckich neologizmów na określenie współczesnych terminów, np. technicznych (np. telewizja, sanskr. duuradarshana). Jest też uznawany od 1949 roku za jeden z 13 konstytucyjnych języków Republiki Indii (obecnie 23 - 2008 r.). Dlatego właściwsze jest określenie go jako język wegetujący niż jako martwy.

Metafizyka klasyczna albo filozofia pierwsza (gr. τα μετα τα φυσικά ta meta ta physika – "to, co po fizyce/ponad fizyką"; zob. ontologia) – dziedzina wiedzy ukonstytuowana przez Arystotelesa, rozważająca byt jako byt oraz jego istotne własności i ostateczne przyczyny (por. Metafizyka 1003a, 20–32; 1022a).

Dukkha: Istnieje cierpienie. Cierpienie jest nieodłączną częścią życia i można go doświadczyć jako brak satysfakcji, niezadowolenie, nietrwałość.
Samudaya: Przyczyną cierpienia jest pożądanie (tanha).
Nirodha: Istnieje koniec cierpienia.
Marga: Ścieżką, która prowadzi do ustania cierpienia jest ośmioraka szlachetna ścieżka.

Przypisy

Venerable Narada Mahathera The Buddha and His Teachings
Nyanatiloka Mahathera Słownik Buddyjski