Prawo osobowe w prawie rzymskim - Polski Serwis Naukowy

Prawo osobowe w prawie rzymskim. Prawo osobowe było częścią wprowadzonego przez Gaiusa podziału prawa na prawo dotyczące osób, prawo dotyczące rzeczy i prawo dotyczące skarg. Jest to przykład typowej dla jurysprudencji rzymskiej definicji przez podział. We współczesnych systemach prawnych prawo osobowe wchodzi w skład części ogólnej prawa cywilnego.

Prawo cywilne (łac. ius civile) – gałąź prawa obejmująca zespół norm prawnych regulujących stosunki cywilnoprawne między podmiotami prawa prywatnego (osobami fizycznymi, osobami prawnymi oraz jednostkami organizacyjnymi niebędącymi osobami prawnymi, którym ustawy przyznały zdolność prawną), a także sytuację prawną osób i rzeczy jako podmiotów i przedmiotów stosunków cywilnoprawnych oraz treść stosunków prawnych, na którą składają się uprawnienia i obowiązki podmiotów tych stosunków.

Edykt Karakalli, znany także jako Constitutio Antoniniana – dokument wydany w 212 roku, przyznający wszystkim wolnym mieszkańcom Imperium Rzymskiego prawa obywateli rzymskich.

Osoby fizyczne

W prawie rzymskim osobą fizyczną był człowiek od momentu urodzenia (tylko wówczas gdy przyszedł na świat żywy i nie był potworkiem). Dziecko będące w łonie matki (nasciturus) uważano za część matki, jednakże przyjmowano fikcję prawną, że już się urodziło, gdy chodziło o jego korzyści (w szczególności w sprawach spadkowych) – co wyrażała zasada: nasciturus pro iam nato habetur quotiens de commodis eius agitur. Dzieci poronione, zniekształcone, potworkowate, nie były uważane za ludzi w sensie prawnym.

Prawo rzymskie – termin oznaczający najczęściej prawo starożytnego Rzymu, które rozwijało się od czasów prawa zwyczajowego, aż do kodyfikacji Justyniana I Wielkiego (VI wiek n.e.). Prawo rzymskie miało istotny wpływ na rozwój prawodawstwa europejskiego (tzw. recepcja prawa rzymskiego) w postaci prawa powszechnego (ius commune) w średniowieczu, pandektystykę (usus modernus pandectarum), która osiągnęła swoje apogeum w XIX wieku, a także na współczesną naukę, rozwijaną jako przedmiot uniwersytecki.

Obywatele rzymscy (łac.: cives Romani, pierwotnie – Quirites , później ogólnie – Cives) – w prawie rzymskim, kategoria osób wolnych, którym status civitatis umożliwiał korzystanie z pełnej rzymskiej zdolności prawnej.

Zdolność prawna

Zdolność prawna to możność występowania w charakterze podmiotu stosunków prawnych. Nie każdy człowiek posiadał zdolność prawną. Pełna zdolność prawna była zastrzeżona dla osób posiadających pełnię trzech status:

status libertatis – wyrażający się w byciu człowiekiem wolnym,
status civitatis – uzależniony od bycia obywatelem Rzymu,
status familiae – uzależniony od stanowiska w rzymskiej rodzinie.

Możliwie było utracenie status przez osobę cieszącą się pełną zdolnością prawną. Taki stan nazywany był capitis deminutio.

Pater familias (z łac. ojciec rodziny) – zwierzchnik familijny w starożytnym Rzymie. Ojcem rodziny mógł być jedynie męski obywatel rzymski, bez względu na wiek. Był nim mężczyzna nie podlegający władzy ojcowskiej innego pater familias. Był zwierzchnikiem familii.

capitis deminutio maxima oznaczała utratę obywatelstwa i wolności,
capitis deminutio media oznaczała utratę obywatelstwa z zachowaniem wolności,
capitis deminutio minima oznaczała zmianę pozycji w rodzinie z zachowaniem obywatelstwa i wolności.

Najważniejszy element zdolności prawnej stanowiła możność posiadania majątku. Posiadał ją tylko pater familias (ojciec rodziny).

Status libertatis (podział na wolnych, niewolnych i wyzwoleńców)

Rzymianie dzielili ludzi na wolnych (liberi), niewolnych (servi) i wyzwoleńców (libertini).

Niewolnicy (servi)

Niewolnicy byli uważani za rzeczy (res vocale lub instrumentum vocale – "rzecz mówiąca"). Pomimo tego byli też oczywiście ludźmi (homo), jednak zupełnie pozbawionymi podmiotowości prawnej, to znaczy władzy decydowania o własnych sprawach. W konsekwencji nie mogli mieć majątku, zawierać małżeństw, być stronami procesowymi itd. Jednakże dziecko zrodzone z niewolnicy, która w czasie trwania ciąży przez choć chwilę była wolna, było wolne, a nie należało do właściciela matki. Wszelkie czynności niewolnika były uznawane za czysto faktyczne, nieposiadające ochrony prawnej, chyba że zostały mu zlecone przez pana.

Peculium

Peculium (od pecus – bydło) stanowiło wydzieloną niewolnikowi przez właściciela część majątku, którą niewolnik miał samodzielnie zarządzać. W obrocie prawnym występował w imieniu właściciela, faktycznie jednak zyskiwał namiastkę zdolności prawnej. Praktykowane były umowy, w których właściciel zobowiązywał się do wyzwolenia niewolnika jeśli ten powiększy peculium o określoną wartość.

Wyzwolenie (manumissio)

Wyzwolenie nadawało niewolnikowi status wyzwoleńca, mogło mieć charakter formalny (zapis testamentowy "manumissio testamento", wpis przez cenzora na listę obywateli "manumissio censu", lub przed pretorem "manumissio vindicata") lub nieformalny (przez dopuszczenie do stołu, przy obecności świadków, lub w liście do niewolnika). Wyzwolenie nieformalne nie zmieniało statutu prawnego, ale chroniło przed ponownym wtrąceniem do niewoli dzięki możliwości zgłoszenia zarzutu procesowego.

Wyzwoleńcy

Wyzwoleńcami były osoby, które przestały być niewolnikami. Nie cieszyły się one pełnią praw, a ponadto ciążyły na nich obowiązki wobec patrona (byłego właściciela). Wyzwoleniec był zobowiązany pomagać patronowi, a w sytuacji popadnięcia patrona w niedostatek nawet łożyć na jego utrzymanie. Patron był również jedynym dziedzicem wyzwoleńca. W wyjątkowych sytuacjach wyzwoleńcy mogli być uznani za wolnourodzonych, a nawet zostać obywatelami Rzymu (cives, status civitas).

Status civitas

Obywatele i nieobywatele byli dwiema odrębnymi kategoriami osób. Ze względu na panującą powszechnie w starożytnym świecie zasadę personalności prawa (w przeciwieństwie do dominującej współcześnie zasady terytorialności prawa), przebywający na terenie państwa rzymskiego obywatele i nieobywatele podlegali innemu prawu.

Obywatele (cives)

Osobny artykuł: Obywatele rzymscy.

Osobny artykuł: Aerarii.

Obywatele posługiwali się prawem Kwirytów (ius quiritum, ius civile), czyli tradycyjnym prawem Rzymu. Posiadali oni szereg uprawnień takich jak

ius conubii – prawo zawierania ważnie rzymskiego małżeństwa

ius commercii – prawo dokonywania czynności uznawanych przez ius civile

prawo występowania w procesie na podstawie roszczeń z ius civile

ius honorum – bierne prawo wyborcze do wszystkich urzędów municypalnych

prawo do służby w legionach

prawo do nazwiska rzymskiego

ius suffragii – prawo do uczestniczenia i głosowania na zgromadzeniach narodowych

bycie podmiotem rzymskich praw majątkowych (w szczególności własności kwirytalnej)

prawo sporządzenia testamentu

Obywatelem stawało się z reguły poprzez urodzenie z prawego małżeństwa (iustum matrimonium).

Latyni

Latynie to ludność terenów sąsiadujących z Rzymem, otrzymywali oni obywatelstwo poprzez zamieszkanie w Rzymie. Nawet bez stawania się obywatelami rzymskimi posiadali oni zdolność prawną do uczestniczenia w obrocie handlowym z rzymianami oraz do zawierania małżeństw.

Peregryni

Peregryni to cudzoziemcy przebywający na terytorium Rzymu. Posługiwali się oni prawem własnego państwa lub ius gentium. Mogli posiadać z nadania ius conubii i ius commercii.

Constitutio Antoniniana

W 212 r. cesarz Karakalla wydał konstytucję (tzw. Edykt Karakalli), którą nadał obywatelstwo rzymskie wszystkim wolnym mieszkańcom państwa. Tym samym rozciągnął przywilej niewielkiej grupy społecznej na ludność prowincji.

Zobacz też

prawo rzymskie