Widok soboru w 1909

Sobór metropolitalny Świętej Równej Apostołom Marii Magdaleny w Warszawie – cerkiew prawosławna przy Alei "Solidarności" w Warszawie, wzniesiona w II poł. XIX wieku, na potrzeby rosnącej społeczności rosyjskiej osiedlającej się w rejonie dzisiejszej Pragi Północ, a także w celu utrwalenia obecności architektury rosyjskiej w zabudowie Warszawy poprzez wzniesienie kolejnego obiektu w stylu bizantyńsko-rosyjskim w ważnym punkcie miasta. Po akcji rewindykacji cerkwi prawosławnych w II RP stała się jedną z dwóch wolno stojących prawosławnych świątyń w Warszawie, które nie zostały zniszczone lub zaadaptowane na inne cele. Status soboru metropolitalnego posiada od 1921. Jest główną cerkwią Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Nabożeństwa odprawia w nim metropolita warszawski i całej Polski Sawa, zwierzchnik Kościoła. Sobór jest jednocześnie katedrą diecezji warszawsko-bielskiej oraz siedzibą 2 warszawskich parafii: św. Marii Magdaleny (w dekanacie Warszawa) i - tymczasowo - św. Mikołaja (wojskowej).

Historia

Okoliczności wzniesienia

Poważny rozwój warszawskiej Pragi, jaki miał miejsce w drugiej połowie XIX stulecia, połączony z ogólnym rozwojem znaczenia Warszawy, skłonił w tym okresie tysiące ludzi do osiedlenia się na stałe w tej dzielnicy. Wśród przyjeżdżających dominowali Rosjanie oraz mieszkańcy wschodniego obszaru zaboru rosyjskiego, wyznający prawosławie. Religię tę wyznawali również żołnierze dwóch rosyjskich garnizonów, jakie zostały ulokowane na Pradze. Łącznie w skali całej Pragi prawosławni stanowili kilkanaście procent wszystkich mieszkańców. Ludność ta była zmuszona korzystać z cerkwi położonych na lewym brzegu Wisły i w związku z tym wielokrotnie zwracała się do biskupa warszawskiego i nowogieorgijewskiego Joannicjusza o podjęcie budowy nowej świątyni. W listopadzie 1865 zyskał on zgodę namiestnika Królestwa Polskiego Fiodora Berga na sformowanie komitetu, jaki miał nadzorować wznoszenie świątyni. Dwa lata później biskup ogłosił rozpoczęcie prac przygotowawczych.

W Komitecie Budowlanym Cerkwi znaleźli się książę Władimir Czerkaskij oraz gen. Jewgienij Rożnow, dla których budowa cerkwi na Pradze była równocześnie odpowiedzią na realne potrzeby ludności oraz okazją dla wzniesienia w strategicznym punkcie miasta (naprzeciw Dworca Wileńskiego) kolejnego obiektu mającego świadczyć o trwałej przynależności Warszawy do Imperium Rosyjskiego. Według słów Rożnowa, cerkiew miała być kolejnym środkiem utrwalenia tu i imienia ruskiego, i narodowości ruskiej. Po ukończeniu budowy gen. Rożnow i kierujący pracami pułkownik Palicyn otrzymali odznaczenia państwowe.

Strategiczny charakter budowy cerkwi sprawił, że architekt Świętego Synodu Nikołaj Syczew już w 1867 przedłożył gotowy projekt i kosztorys. Zakładał on wzniesienie jednokopułowej cerkwi bez dzwonnicy, czego łączny koszt miał zamknąć się w 122 tys. rubli. Opiniujący wniosek Petersburski Komitet ds. Budownictwa Kościelnego wprowadził jednak istotne modyfikacje, nakazując upodobnić cerkiew do świątyń Kijowa, co miało podkreślać związek prawosławia na ziemiach polskich z metropolią kijowską i zaprzeczać twierdzeniom o jego obcym pochodzeniu i sztucznym wprowadzaniu. Polecono również wznieść dzwonnicę, co podnosiło łączny koszt całości do 140 tys. rubli. Komitet budowy cerkwi, pragnąc uzyskać państwowe dofinansowanie inwestycji, zaakceptował poprawki, nakazując wznieść świątynię na planie krzyża greckiego i nakryć pięcioma kopułami zgrupowanymi wokół największej, centralnej. Po zmianach w projekcie budynek miał powierzchnię 776 metrów kwadratowych i był przygotowany do równoczesnego udziału 800-1000 osób w nabożeństwie.

Budowa

Widok cerkwi św. Marii Magdaleny w panoramie ówczesnej ul. Aleksandryjskiej (dzisiejsza Aleja Solidarności)

Kamień węgielny pod budowę cerkwi został położony 14 czerwca 1867, jednak przed przystąpieniem do właściwej fazy wznoszenia świątyni konieczne były prace nad stabilizacją grząskiego gruntu. Mimo tych początkowych opóźnień obiekt był gotowy w stanie surowym już w końcu 1868, a prace nad urządzeniem wnętrz zakończono w ciągu kolejnych sześciu miesięcy. Pracami budowlanymi kierował inżynier pułkownik Palicyn. Powstała w ten sposób pierwsza całkowicie samodzielna architektonicznie świątynia prawosławna w Warszawie – inne, jak cerkiew Świętej Trójcy na Podwalu, były cerkwiami domowymi bez wyraźnych cech wschodniej architektury sakralnej, lub jak cerkiew Ikony Matki Boskiej Włodzimierskiej na Woli, mieściły się w budynkach odebranych Kościołowi rzymskokatolickiemu, ewentualnie stanowiły część większych kompleksów architektonicznych, co stanowiło naturalne ograniczenie dla ich twórców (np. cerkiew św. Aleksandra Newskiego w Cytadeli Warszawskiej). Przy budowie cerkwi pracowali wyłącznie artyści rosyjscy.

Poświęcenie cerkwi było połączone z uroczystą procesją pracującego w Warszawie kleru prawosławnego, jaka wyruszyła przy dźwiękach dzwonów o dziewiątej rano z soboru Trójcy Świętej przy ulicy Długiej. Pochód przywitał biskup Joanicjusz, który około dziesiątej rozpoczął uroczystość, a następnie odprawił Świętą Liturgię i nabożeństwo dziękczynne.

Funkcjonowanie cerkwi do I wojny światowej

Jedna z bocznych kopuł cerkwi

Cerkiew św. Marii Magdaleny do końca I wojny światowej pełniła jedynie funkcje cerkwi parafialnej. Mimo to, jej budowę, a następnie utrzymanie, władze rosyjskie traktowały niezwykle prestiżowo, ze względu na lokalizację obiektu. Chołmsko-Warszawskij Jeparchial'nyj Wiestnik, oficjalny organ prasowy eparchii chełmsko-warszawskiej, pisał w 1895:

W związku z tym szczególnym znaczeniem cerkwi już w 1895 przystąpiono do jej generalnego remontu, o który prosił arcybiskup Flawian (Horodecki) w liście do oberprokuratora Świętego Synodu Konstantego Pobiedonoscewa. Twierdził on, że cerkiew jest w złym stanie technicznym i może sprawiać niekorzystne wrażenie w porównaniu z położonym w niedalekiej odległości rzymskokatolickim kościołem św. Michała i św. Floriana, będącym jeszcze w budowie. Arcybiskup wskazywał również na fakt, że cerkiew budziła często żywe zainteresowanie zagranicznych gości Warszawy. Remontem kierował Władimir Pokrowski, pełniący funkcję głównego architekta eparchii. Dokonał on wzmocnienia obicia obluzowanych partii tynku, oczyszczenia ścian z dymu świec i poprawy stanu pozłoty kopuł i ikonostasu. Po ukończeniu prac, 8 września 1895, obiekt został ponownie konsekrowany.

Okres międzywojenny i II wojna światowa

Zniszczone dzwony soboru św. Marii Magdaleny w Warszawie

W 1921 cerkiew św. Marii Magdaleny została przemianowana na sobór metropolitalny, stając się po uzyskaniu autokefalii przez Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny jego najważniejszą świątynią. To w soborze ogłoszono decyzję o uznaniu Kościoła w Polsce za autokefaliczny Kościół prawosławny, zawartą w tomosie patriarchy konstantynopolitańskiego. Miało to miejsce 17 września 1925. Decyzja o podniesieniu cerkwi św. Marii Magdaleny do rangi soboru była związana z postępami akcji rewindykacji cerkwi prawosławnych – w stolicy Polski pozostały tylko dwie cerkwie prawosławne. Inne zwrócono przedrozbiorowym właścicielom (dotyczyło to zarekwirowanych przez carat świątyń katolickich), przekazano innym wyznaniom lub zburzono.

Plany rozbiórki istniały również w odniesieniu do soboru; władze lokalne ostatecznie zrezygnowały z tego w 1926. Dla uczczenia tej decyzji do świątyni wstawiona została Częstochowska Ikona Matki Bożej, wizerunek szczególnie czczony przez katolików polskich. W 1928 w podziemiach cerkwi urządzono drugą świątynię, kaplicę Męki Pańskiej, do której trafiła część uratowanego wyposażenia z rozebranego soboru św. Aleksandra Newskiego. Wcześniej, w 1925, rozpoczęty został generalny remont soboru. Z powodu braku pieniędzy musiał on zostać przerwany po wykonaniu jedynie prac w zewnętrznej części budynku. Dopiero w 1930 możliwe stało się podjęcie również prac renowacyjnych we wnętrzu, w szczególności czyszczenia fresków. Komisja remontowa na czele z biskupem Sawą (Sowietowem) nakazała również odnowienie ikonostasu św. Hioba Poczajowskiego i naprawę instalacji elektrycznej.

W czasie II wojny światowej cerkiew nie poniosła większych strat. W 1939 wybuch bomby lotniczej w sąsiedztwie soboru wywołał niewielkie uszkodzenia dachu nawy bocznej. Jesienią 1944, po ostrzelaniu Pragi przez Niemców, jeden z pocisków trafił w największą z kopuł, powodując zawalenie się jej dachu. Straty powstałe w tej sposób naprawiono tymczasowo w 1945. W latach 1952-1953 został przeprowadzony poważny remont. Od rozległego pożaru i w efekcie zniszczenia cerkwi uratowała ją w 1944 spontaniczna reakcja ludności Pragi. W 1944 Niemcy zażądali również oddania im dzwonów soboru z przeznaczeniem na pociski. Dzwony zostały pocięte przed zdjęciem, a następnie w częściach opuszczone na dół. Okazało się jednak, że Niemcy błędnie ocenili, z jakiego stopu wykonano dzwony, i że nie nadają się one do przetopienia. Zniszczone dzwony zostały zespawane i ustawione obok wejścia do soboru. Nowy dzwon zakupiono dla cerkwi w 1947, ze składek wiernych. Kilkakrotnie prośby kierowane przez proboszcza ks. Jana Kowalenkę do Ministerstwa Administracji Publicznej zaskutkowały przyznaniem w 1951 pięciu kolejnych dzwonów z magazynu w Gdańsku.

W PRL

Cerkiew w panoramie Placu Wileńskiego

Główna kopuła cerkwi

Natychmiast po wojnie duchowni soboru planowali dokonanie jego remontu. Uniemożliwił to jednak brak środków finansowych oraz spadek liczby parafian, co nie dawało szans na zorganizowanie skutecznej zbiórki dobrowolnych ofiar na ten cel. Dopiero w latach 1955-1957, w 90% z funduszy Konserwatora Miejskiego, Społecznego Funduszu Odbudowy miasta Warszawy i Funduszu Kościelnego, dokonano odnowienia schodów, otoczono sobór płytami chodnikowymi i wzniesiono nową bramę wjazdową. Nie podjęto natomiast – z braku środków – prac nad renowacją fresków, uszkodzonych przez wilgoć. W czasie trwania remontu parafia kilkakrotnie procesowała się z jego wykonawcami, gdyż w czasie prac konserwatorskich dochodziło do marnotrawienia zakupionych materiałów.

Inicjatorem kolejnych prac remontowych był metropolita warszawski i całej Polski Stefan (Rudyk). Wybrany w 1966 Komitet Remontowy z ks. Atanazym Semeniukem na czele zwrócił się w roku następnym o dofinansowanie projektu ze środków publicznych. Władze PRL faktycznie przyznały na ten cel milion złotych, jednak wobec ogromu strat, jakie poniosło wnętrze soboru z braku regularnej konserwacji, Komitet poszukiwał również innych źródeł wsparcia, także za granicą. Zły stan fresków sprawił, że Komisja Artystyczno-Teologiczna, współpracująca z Komitetem, rozważała nawet wykonanie we wnętrzu zupełnie nowej dekoracji malarskiej. Znany jest niezrealizowany projekt tej dekoracji. Zakładał on pozostawienie z pierwotnego rozkładu fresków jedynie kompozycji Ostatnia Wieczerza w pomieszczeniu ołtarzowym. Obok niej miał znaleźć się wizerunek Chrystusa w ogrodzie Getsemani, zaś wyżej fresk Oranta. Na ścianach bocznych soboru planowano wykonanie wizerunków Trzech Świętych Hierarchów, św. Stefana oraz patronów metropolitów warszawskich: świętych Jerzego, Dionizego, Tymoteusza i Makarego. Nad wejściem do soboru miała znaleźć się kompozycja ukazująca narodziny Chrystusa, zaś nad ikonostasem – Chrystus Zbawiciel. Projekt nie przedstawiał zagospodarowania całej powierzchni ścian soboru, pozostawiając niektóre ich partie do uznania artysty, zalecając im jednak wprowadzenie wizerunków wybranych świętych oraz scen ukazujących 12 wielkich świąt prawosławia. Zaproponowano również umieszczenie w przedsionku tablic informacyjnych nt. dziejów cerkwi. Komitet Remontowy rozpisał konkurs na realizację projektu, jednak inicjatywę tę zablokował Urząd Konserwatorski, nakazując – zamiast proponowanych zmian – dokładne odtworzenie wyglądu fresków z pierwszych lat istnienia soboru. Pracami kierowali Tadeusz Romanowski i Ryszard Bielecki, zaś przedstawicielem Kościoła nadzorującym prace był ihumen Sawa (Hrycuniak). W tym etapie remontu dokonano również wymiany instalacji elektrycznej oraz zainstalowano urządzenia nagłaśniające. W 1965 sobór znalazł się w rejestrze zabytków. W czasie prac w soborze nie odbywały się nabożeństwa. Wierni modlili się w dolnej kaplicy lub w prywatnej kaplicy metropolity warszawskiego pod wezwaniem św. Michała.

W ramach drobniejszych prac we wnętrzu katedry Adam Stalony-Dobrzański wykonał nowy witraż ukazując spotkanie Chrystusa z Marią Magdaleną, zaś w 1980 po raz kolejny wymieniono pokrycie dachowe. Prawdopodobnie również w tym okresie ostatecznie usunięto z fasady zewnętrzną dekorację malarską, o której istnieniu wspominają jeszcze sprawozdania remontowe z 1968.

W III RP

Wizyta patriarchy jerozolimskiego Teofila III w soborze, z lewej metropolita warszawski Sawa (Hrycuniak), z prawej biskup siemiatycki Jerzy (Pańkowski). Sobór Metropolitalny jest tradycyjnym miejscem oficjalnych powitań i pożegnań gości przybywających do PAKP

W 1996 nowy proboszcz, ks. Jan Sezonow, podjął gruntowną renowację dolnej kaplicy.

Nowe remonty zainicjował z kolei metropolita warszawski Sawa (Hrycuniak) po objęciu tej godności. Po 1998 dokonano wymiany podłogi katedry, zastąpiono drewniane okna PCV, wymieniono instalację elektryczną i schody wejściowe. W 1999 założono nowe zabezpieczenia przed gromadzeniem się wód gruntowych. Na początku XXI w. dokonano kolejnej renowacji fresków, które okazały się być w gorszym stanie, niż przypuszczano. W związku z tym niektóre elementy – np. słowa modlitwy Ojcze Nasz wypisane w bębnie głównej kopuły – musiały zostać zamalowane. Poprawiono również pozłotę kiotów i krzyży na kopułach.

Od lat 90. XX w. (do czasu zbudowania katedry polowej) przed ołtarzem św. Jowa Poczajowskiego odbywają się nabożeństwa warszawskiej prawosławnej parafii wojskowej.

czytaj dalej: [2], [3]