Presokratycy - Polski Serwis Naukowy

Filozofia przedsokratejska – okres w filozofii starożytnej przed wystąpieniem Sokratesa, obejmujący filozofów przyrody i często ujmowanych w osobną kategorię sofistów.

Przedsokratyków łączą zainteresowania filozofią przyrody. Odrzucają jednocześnie tradycyjne, mityczne wyjaśnienia zjawisk fizycznych. Postawili oni pytanie o pratworzywo - arché, z którego został zbudowany świat. Pierwszą odpowiedź – zasadą świata jest woda - dał Tales z Miletu. Podawano także inne stany materii: Anaksymenes zaproponował powietrze, a Heraklit – ogień. Wielka synteza, którą opracował Empedokles przyjmowała cztery żywioły, wodę, ogień, powietrze i ziemię, jako podstawowe elementy (substancje), z których zbudowane są wszystkie rzeczy materialne. Teoria ta dominowała w antycznej i średniowiecznej fizyce. Alternatywna teoria Anaksagorasa przyjmowała nieskończenie wielką liczbę podstawowych substancji obecnych w każdej rzeczy. Bardziej abstrakcyjnym ujęciem natury rzeczy była filozofia Anaksymandra, który za prazasadę ujął bezkres i pitagorejczyków, którzy za zasadę uznali liczbę.

Atom (z gr. ἄτομος atomos: "niepodzielny") – najmniejszy składnik materii, któremu można przypisać właściwości chemiczne. Atomistyczną teorię budowy materii sformułował w roku 1808 John Dalton.

Tales z Miletu (gr. Θαλῆς ὁ Μιλήσιος Thales ho Milesios; VII/VI w. p.n.e.) - filozof grecki, powszechnie uważany za pierwszego filozofa Zaliczany do "siedmiu mędrców". Uznawany jest za twórcę podstaw nauki i filozofii europejskiej oraz jednego z pierwszych filozofów. Żył w czasach Solona, wybitnego prawodawcy ateńskiego. Zaliczany do szkoły jońskiej. Jego uczniem był Anaksymander. Przebywał jakiś czas w Egipcie, gdzie zapoznać się mógł z tamtejszą geometrią.

Następnie presokratycy postawili problem powstawania i przemijania rzeczy. Proponowaną przez Empedoklesa przyczynę tych zmian były kosmiczne siły miłości i nienawiści, zbliżające do siebie albo oddalające cztery żywioły, z których zbudowany był świat. Zdaniem Anaksagorasa przyczyną zmian na świecie był poruszający rzeczy rozumny duch. Warunkiem ruchu na świecie była zdaniem Leucypa próżnia, która otaczała cząstki materii – atomy. Atomy miały różne właściwości, bo różniły się od siebie kształtem, położeniem, prędkością i porządkiem, ale stale się mechanicznie zderzając i łącząc tworzą nowe rzeczy. Idee Leucypa rozwinął w system materialistyczny Demokryt.

Empedokles z Akragas (gr. Ἐμπεδοκλῆς ὁ Ἀκραγαντῖνος Empedokles ho Akragantinos, ur. ok. 490, zm. ok. 430 p.n.e.) – starożytny poeta, filozof, uzdrowiciel, cudotwórca. Twórca koncepcji czterech żywiołów.

Sofiści – szkoła filozoficzna w Atenach o orientacji humanistycznej i relatywistycznej powstała w V wieku p.n.e.; także określenie wędrownych nauczycieli przygotowujących uczniów do życia publicznego poprzez nauczanie retoryki, polityki, filozofii, oraz etyki.

Ostatnim wielkim problemem filozofii presokratycznej był problem bytu, który zdawał się być harmonijny i stały w opozycji do zmiennych i chaotycznych zjawisk przyrody. Taki obraz świata pochodzący od pitagorejczyków rozwinął eleata Parmenides doktryną jedności bytu: "Byt jest, a niebytu nie ma". Byt uzyskał takie atrybuty jak: wieczność, ciągłość, nieruchomość, niepodzielność i niezmienność. Doświadczenie zmysłowe oszukuje nas pokazując przejawy zmienności, ale do prawdy o bycie można dojść wyłącznie na podstawie dociekań rozumowych. Filozofowie szkoły elejskiej prześcigali się w wynajdowaniu sprzeczności w rozumowaniu opartego na założeniu, że ruch w świecie jest możliwy (najbardziej znanymi argumentami były paradoksy Zenona z Elei). Zasadę jedności bytu odrzucił Heraklit, który za podstawowe zasady świata uznał nieprzerwany ciąg stawania się i przemijania, nieodwracalność czasu oraz wojnę przeciwieństw, którym jednak rządzi pozaświatowy logos – mądrość. Człowiek rozumem nie może poznawać bezpośrednio bytu, ale może osiągnąć myślenie zgodne z logosem.

Czas – skalarna wielkość fizyczna określająca kolejność zdarzeń oraz odstępy między zdarzeniami zachodzącymi w tym samym miejscu. Pojęcie to było również przedmiotem rozważań filozoficznych.

Leucyp z Miletu (gr. Λεύκιππος Leukippos) – filozof grecki z V w. p.n.e., uznawany za twórcę atomizmu - teorii budowy materii, głoszącej, że jest ona zbudowana z małych, niepodzielnych cząstek (atomów), otoczonych próżnią i różniących się między sobą kształtem, położeniem i porządkiem. Atomy obdarzone są odwiecznym ruchem, popychając się i łącząc w znane nam rzeczy. Jedyny znany nam dosłowny fragment pism Leucypa (wszystkie inne zaginęły) każe nam uważać go za pierwszego deterministę: Nic nie dzieje się bez przyczyny, lecz wszystko z jakiejś racji i konieczności. Prawdopodobnie to jego dziełem był Wielki ład świata, włączony później do kanonu pism Demokryta.

Poglądy filozofów przedsokratejskich są trudne do odtworzenia, ponieważ nie mamy kompletnej wersji żadnego ważniejszego tekstu. Wszystko, czym dysponujemy, to zapytania późniejszych filozofów i historyków oraz drobne fragmenty tekstów oryginalnych.

Przedstawiciele

Jońscy i italscy filozofowie przyrody

Milezyjczycy:

Tales (VI w. p.n.e.)

Anaksymander z Miletu (VI w. p.n.e.) O przyrodzie – zach. fragment – pierwszy zachowany tekst filozoficzny

Anaksymenes z Miletu (VI w. p.n.e.)

Heraklit z Efezu (VI - V w. p.n.e.)

Ksenofanes z Kolofonu (ur. ok. 570 p.n.e.)

Eleaci

Parmenides z Elei (VI–V w. p.n.e.) – założyciel szkoły eleatów O naturze (zachowane fragmenty)

Zenon z Elei (V w. p.n.e.) – uczeń Parmenidesa

O przyrodzie (zach. fragm.)

Melissos z Samos (V w. p.n.e.) – uczeń Parmenidesa

O naturze czyli o bycie (zach. frag.)

Pluraliści

Empedokles z Agrygentu (V w. p.n.e.)

O naturze (zach. frag.) Pieśni oczyszczające (zach. frag.)

Anaksagoras z Kladzomen (V w. p.n.e.)

O naturze (zach. frag.)

Atomiści

Leucyp (ur. ok. 480–475 p.n.e.) – twórca atomizmu

Demokryt z Abdery (ur. 460 p.n.e.) – usystematyzował atomizm

Nessas z Chios

Metrodor z Chios

Diogenes ze Smyrny

Anaksarchos z Abdery

Hekataios z Abdery

Apollodoros z Kyzikos

Nauzyfanes z Teos

Diotimos z Tyru

Bion z Abdery

Eklektyczni filozofowie przyrody

Próbowali łączyć i wyśrodkować stanowiska wcześniejszych filozofów. W większości powrócili do monizmu.

Krycjasz albo Krytiasz z Aten (gr. Κριτίας Kritias łac. Critias; ur. ok. 460 p.n.e. - zm. 403 p.n.e.), wybitny sofista, zaliczany do sofistów-polityków. Był także autorem tragedii i poezji elegijnej. Spokrewniony z nim Platon poświęcił mu dialog Kritias.

Archelaos z Aten (V w. p.n.e.) - grecki filozof. Uznawany za jednego z ostatnich przedstawicieli eklektycznej filozofii przyrody. Jako zasadę (arché) wszechświata uznał on nieskończone powietrze, które utożsamia się z umysłem. Pogląd filozoficzny Archelaosa z Aten jest bardzo zbliżony do myśli Diogenesa z Apollonii. Wiele źródeł przypisuje mu rolę "nauczyciela" Sokratesa.

Hippon z Samos (V w. p.n.e.)

Diogenes z Apollonii (V w. p.n.e.)

O naturze (zach. fragm.)

Archelaos z Aten (V w. p.n.e.) – uczeń Anaksagorasa, nauczyciel Sokratesa

Sofiści

Protagoras z Abdery (ur. między 491 a 481 p.n.e.) – główna postać sofistyki

Gorgiasz z Leontioj (ur. ok. 485–480 p.n.e.)

Likofron (uczeń Gorgiasza) (IV w. p.n.e.)

Prodikos z Keos (ur. ok. 470–460 p.n.e.)

Horai (Pory) (zach. fragm.)

Hippiasz z Elidy (V w. p.n.e.) – należał do naturalistycznego nurtu sofistyki

Antyfont Sofista (V w. p.n.e.)

O prawdzie (zach. fragm.)

Trazymach z Chalcedonu (V w. p.n.e.) – należał do nurtu sofistów-polityków

Krycjasz z Aten (V w. p.n.e.) – należał do nurtu sofistów-polityków

Źródła

Wortal Religie i Filozofie.

Giovanni Reale, "Historia filozofii starożytnej", tomy I–V, Lublin, RW KUL, 1999.

Władysław Tatarkiewicz, "Historia filozofii", tomy I–III, Warszawa, PWN, 1999.