Organizacja samorządu miejskiego, prezydenci, nadburmistrzowie, burmistrzowie, zarządcy komisaryczni i przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej Bydgoszczy na przestrzeni lat.

I Rzeczpospolita 1346-1772

Organizacja samorządu miejskiego średniowiecznej Bydgoszczy (XIV-XV wiek)

Rodzaje władz miejskich i ich najistotniejsze kompetencje określił przywilej lokacyjny miasta Bydgoszczy (na prawie magdeburskim), wystawiony 19 kwietnia 1346 r. przez króla Kazimierza Wielkiego.

Organami samorządu miejskiego w najdawniejszym okresie istnienia miasta były: wójt, rada miejska oraz sąd, zwany ławą. Na mocy bydgoskiego przywileju wójt był dziedziczny i jako urzędnik strzegł interesów władcy. Do jego obowiązków prywatnoprawnych należało wytyczenie i organizacja ośrodka miejskiego. Obowiązki publiczne to: sądownictwo, administracja miejska, wojskowość i skarbowość.

Do początku XV wieku, wójt stał na pierwszym miejscu w hierarchii bydgoskich urzędników miejskich. Sprawował najwyższą władzę w mieście i patrymonium miejskim, z wyjątkiem rzeki Brdy, przepływającej przez miasto, która podlegała burgrabiemu bydgoskiemu. Wójt sądził w asyście ławników, a jego jurysdykcji podlegały wszelkiego typu sprawy kryminalne i cywilne. Apelacja od jego wyroków trafiała do sądu rajców bydgoskich, na której czele stał od połowy XV wieku podwójci, później do rady miasta Inowrocławia (od 1505 r. miasta Poznania) oraz burgrabiego. Od 1570 r. sądem odwoławczym miejscowych orzeczeń był sąd starościński oraz królewski.

Po roku 1404 zanikają przekazy o wójtach jako najwyższych urzędnikach w mieście. W połowie XV wieku pojawił się bydgoski podwójci (urzędnik sądowy), który w dalszych okresach zagościł już na stałe w wykazach urzędników miejskich. Nie było to już stanowisko dziedziczne, a jego ranga była niższa niż burmistrza miasta. Kompetencje dziedzicznego wójta przejęła w latach 30. XV wieku rada miejska.

Pierwsza wzmianka o rajcach w Bydgoszczy pochodzi z 1362 r. W tym samym roku wzmiankowano również istnienie urzędu burmistrza, z dwoma osobami na tym stanowisku. Natomiast w dokumencie z 1425 r. lista urzędników miejskich obejmowała burmistrza, 10 rajców (5 „starych” i 5 „nowych”) oraz 7 ławników.

Wybór nowej rady następował co roku, początkowo przez zwoływane przez wójta zebranie obywateli. Do kompetencji tego organu należało m.in. sądownictwo w sprawach o przekroczenie wilkierzy. Właśnie z instytucji takiego zebrania wykształciła się rada miejska, która w późniejszym okresie przejęła jego uprawnienia. Już pod koniec XIV w. wybory do rady praktycznie ograniczały się do obsadzania stanowisk tymi samymi osobami, a zmiany polegające na dokooptowaniu do tego kręgu nowych ludzi następowały jedynie w wypadku śmierci lub pozbawienia funkcji dotychczasowych rajców. Zasada ta była następstwem wykształcenia się wówczas tzw. rady urzędującej oraz ogólnej, w skład której wchodzili rajcy aktualnie oraz poprzednio sprawujący urzędy. Przypuszczalnie wtedy wykształcił się też zwyczaj, że jedna trzecia rajców zasiadała w radzie urzędującej przez 2 lata. Następnie osoby te podlegały rotacji i przechodziły do rady ogólnej, aby ponownie po roku lub dwóch latach wrócić do rady urzędującej. Bez względu na sposób elekcji, ostatnie słowo należało do monarchy, który przez miejscowego starostę zatwierdzał wybory lub też sam wyznaczał określone osoby.

Kompetencje rady miejskiej w Bydgoszczy obejmowały zarówno sprawy ustawodawcze, jak i wykonawcze oraz sądownicze. Rajcy reprezentowali miasto wobec władz państwowych, zarządzali majątkiem i dochodami gminy oraz nadzorowali jej życie społeczne i gospodarcze. Do obowiązków rady należało też m.in. nadawanie obywatelstwa miejskiego, uchwalanie wilkierzy miejskich i statutów cechowych oraz wykonywanie niektórych funkcji sądowniczych. Teoretycznie członkowie rady pełnili swe obowiązki honorowo, jednak ze względu na funkcje zwalniano ich z niektórych ciężarów miejskich (prawo do bezpłatnych uczt, podarków w naturze, honorowych miejsc w kościele itp.)

W pierwszym okresie kształtowania miasta Bydgoszczy, najwyższe urzędy sprawowała sprowadzona przez zasadźców społeczność niemiecka. Polacy byli równoprawnymi członkami społeczności, zamieszkując oddzielny kwartał miasta. Z końcem XIV wieku zaczęła się osiedlać w Bydgoszczy okoliczna szlachta polska, a w XV wieku miasto uległo niemal całkowitej polonizacji.

Organizacja samorządu miejskiego Bydgoszczy w XVI-XVIII wieku

W okresie 1466-1772 bydgoski samorząd miejski funkcjonował w postaci rady miejskiej oraz ławy sądowej, na czele której stał landwójt zwany również podwójcim. W XV w. i w pierwszej połowie XVI w. na wybór bydgoskiej rady miejskiej największy wpływ wywierał miejscowy starosta.

Nowe zasady przyniósł dopiero dekret króla Zygmunta Augusta wystawiony 10 czerwca 1566 r. na prośbę burmistrza, rajców i pospólstwa bydgoskiego. Na jego mocy król zniósł wieczystą radę (dożywotnią godność rajcy miejskiego) oraz zarządził wybory kandydatów na rajców w każdy pierwszy poniedziałek po Wielkanocy. Dotychczasowi rajcy i ławnicy wybierali wówczas 16 osób, spośród których starosta był zobowiązany w ciągu 5 dni nominować burmistrza i rajców na roczną kadencję. 15 października 1568 r. król na prośbę mieszczan bydgoskich wydał kolejny przywilej, przyznający znaczne uprawnienia pospólstwu kosztem ograniczenia władzy starościńskiej. Poza rajcami pospólstwo i cechy wybierały corocznie 12 „mężów elektów”, tzw. Trzeci Ordynek.

Ostateczne rozstrzygnięcie zasad wyboru władz miejskich Bydgoszczy przyniósł dekret Zygmunta Augusta z 4 września 1570 r. Corocznie w dniu 3 lutego, pospólstwo miało wybierać 16 kandydatów, spośród których starosta był obowiązany mianować burmistrza i 5 rajców. Pospólstwo ponadto wybierało kolejnych 16 kandydatów, spośród których starzy i nowi rajcy mianowali 8 ławników. Zasady te obowiązywały aż do 1772 r., kiedy to w wyniku I rozbioru Polski Bydgoszcz została włączona do Królestwa Prus.

Dzieje wójtostwa bydgoskiego

Dziedziczne wójtostwo bydgoskie zostało utworzone na mocy przywileju lokacyjnego Kazimierza Wielkiego 19 kwietnia 1346 r. Otrzymali je zasadźcy: Jan Kiesselhuth i jego towarzysz imieniem Konrad, którzy z urzędu tego czerpali znaczne zyski. Wójt był pełnomocnikiem właściciela (króla) i rządcą w mieście oraz reprezentantem mieszczan w stosunkach zewnętrznych, ale również sprawował władzę policyjną oraz sądowniczą.

Wójtowie wespół z radą miejską uchwalali miejskie przepisy policyjno-porządkowe (wilkierze), mianowali nauczycieli, pobierali czynsze na rzecz królewskiego skarbu. Mieli także wyłączne prawo do zakładania młynów, co też uczynili, gdyż najstarsze młyny w Bydgoszczy wzmiankowane są 18 września 1408 r. na wschodniej z trzech wysp zakola Brdy, scalonych w następnych stuleciach w jednolitą Wyspę Młyńską.

Jan Kiesselhuth i Konrad stosunkowo szybko sprzedali posiadany urząd, gdyż w latach następnych (do 1425 r.) jako wójtowie występują w źródłach:

Urząd wójta nie był tożsamy z wójtostwem, które stanowiły dobra ziemskie będące uposażeniem wójta. Bydgoskie wójtostwo na początku XV wieku przeszło w gestię króla, który wcielił je do majątku miejscowego starostwa. Bydgoszcz, zbyt słaba ekonomicznie w tym okresie, nie wykupiła wójtostwa na własność, co pozbawiło ją perspektyw dochodów w okresie późniejszym.

W 1600 r. roczne dochody wójtostwa (związanego z urzędem starościńskim) oszacowano na ponad 6 tys. złotych polskich, co przekraczało dochody większości starostw w Wielkopolsce i na Kujawach. Należało wtedy do wójtostwa: 7 młynów (w tym 4 w Bydgoszczy), wsie i folwarki oraz czynsze z placów, bud i jatek. W połowie XVIII wieku oprócz dochodów z młynów, węgorni, łosośni oraz śluznego, wójt czerpał zyski z wyszynku piwa i gorzałki, folwarków (Bielice i Bartodzieje) oraz czynszów z wsi wójtowskich. Przez cały okres przedrozbiorowy wójtostwo stanowiło niezależny od miasta organizm gospodarczy.

W 1690 r. wójtostwo bydgoskie nabył na własność starosta bydgoski Franciszek Gałecki. Prawo jego dziedziczenia wraz z należącymi do niego wsiami, młynami i miastem Fordonem uzyskała na mocy przywileju królewskiego w lutym 1690 r. druga żona Gałeckiego – Rozalia z Dzieduszyckich. Jednocześnie została ona zobowiązana do płacenia 2 tysięcy złotych czynszu rocznego i odprowadzania jednej czwartej części dochodów do skarbu królewskiego. Po jej śmierci właścicielami wójtostwa byli kolejno:

Burmistrzowie bydgoscy w latach 1346-1772

Prawie pełne dane dotyczące składu osobowego rady miejskiej Bydgoszczy zachowały się tylko dla lat 1591-1637 oraz 1672-1673. W okresie tym niektórzy mieszczanie wielokrotnie sprawowali urząd burmistrza. Wielu z nich było właścicielami statków oraz spichlerzy. Niektórzy używali tytułów szlacheckich.

Okres pruski 1772-1807

Po przejściu Bydgoszczy w 1772 r. pod kuratelę Królestwa Prus w wyniku I rozbioru Polski, jej ustrój miejski uległ całkowitej zmianie. W przeciwieństwie do zdecentralizowanej Rzeczypospolitej, państwo pruskie było organizmem despotycznie zarządzanym przez absolutystycznego króla. W tych warunkach trudno mówić o funkcjonowaniu samorządu miejskiego. Pruskie władze państwowe wtrącały się do wewnętrznych spraw miejskich, a także zajmowały się obsadą personalną zarządów miejskich.

Bydgoszcz należała do kategorii miast bezpośrednio podporządkowanych państwu pruskiemu. Prawne położenie miasta było uregulowane przepisami wydanymi w 1723 r. przez Fryderyka Wilhelma I. Na czele miasta stał nadburmistrz (niem. Oberbürgermeister). Miał on dwóch zastępców, którym przysługiwał tytuł burmistrza (niem. Bürgermeister). Jeden z nich zajmował się sprawami wymiaru sprawiedliwości – burmistrz sądowy (niem. Justiz-Bürgermeister), drugi sprawami porządkowymi i nadzoru policyjnego – burmistrz policyjny (niem. Polizei-Bürgermeister). W skład władz miejskich wchodziło też sześciu senatorów (odpowiednicy radnych miejskich), których wybierali mieszczanie posiadający prawo miejskie. Istniała ponadto godność senatora honorowego, który pełnił funkcję przewodniczącego kolegium senatorskiego. Poszczególni senatorzy sprawowali nadzór nad istniejącymi w mieście cechami rzemieślniczymi. Poważnie rozbudowana była biurokracja miejska na średnich i niższych szczeblach magistratu. Należeli do niej m.in. sekretarze, kamlarze, wachmistrze, straż rynkowa, służba przeciwpożarowa, straż więzienna, pachołcy miejscy i inni.

Pierwszeństwo w uzyskaniu zatrudnienia na stanowiskach urzędniczych w magistracie mieli dawni wojskowi – weterani i inwalidzi wojen.

Burmistrzowie

Lista burmistrzów i innych członków władz miejskich z okresu 1772-1806 jest znana tylko częściowo. Pierwszym niemieckim nadburmistrzem Bydgoszczy był Heinrich Rowe, a kolejnym Heynemann, który zmarł przed 1779 r. Znani są dwaj burmistrzowie policyjni: Haller (od 1779) i Radzibor (od 1793). Burmistrzem sądowym od 1787 r. był Rump.

Lista znanych urzędników bydgoskiego magistratu wskazuje, że w krótkim czasie nastąpiło całkowite zniemczenie zarządu miejskiego. Jedynymi Polakami w tym gronie byli: senator Ignacy Bukowski – dawny pisarz miejski (od 1785, ojciec przyszłego burmistrza Bydgoszczy z okresu Księstwa Warszawskiego – Stanisława Bukowskiego) oraz nadzorca rynku Sochacki (od 1783).

Okres Księstwa Warszawskiego 1807-1815

Po upadku władz pruskich w Bydgoszczy podczas kampanii napoleońskiej 1806 r., dokonała się zmiana struktury samorządu miejskiego. Początkowo konieczność zaspokajania potrzeb wojska oraz świadczeń publicznych zadecydowały o pozostawieniu dotychczasowego składu i struktury władz miejskich. W okresie przejściowym trwającym od listopada 1806 do stycznia 1807 r. zdołano jedynie wprowadzić Polaków do dotychczasowych organów administracji oraz spolszczyć ich nazwy.

Dopiero po uchwaleniu w 1807 r. Konstytucji Księstwa Warszawskiego wprowadzono w życie nowy ustrój miejski, przewidujący utworzenie w każdej miejscowości urzędu municypalnego z prezydentem lub burmistrzem na czele. Ze względu na to, że Bydgoszcz była siedzibą władz departamentu, burmistrz podlegał wprost prefektowi, w charakterze urzędnika pochodzącego z książęcej nominacji Fryderyka Augusta. Zadaniem burmistrza było sprawowanie „miejscowej administracji”, z czym wiązało się przede wszystkim ogłaszanie aktów prawnych i poleceń otrzymywanych od władz nadrzędnych. Do jego kompetencji należał m.in. dozór policyjny, kontrola ruchu ludności, administracja i nadzór nad majątkiem gminy, kierowanie pracami publicznymi, nadzór nad instytucjami i własnością publiczną. Funkcje te burmistrz Bydgoszczy wykonywał jednoosobowo przy pomocy ławników powoływanych przez prefekta departamentu. Był równocześnie organem wykonawczym rady miejskiej, będącej ciałem samorządowym. Zarówno terminy obrad, jak i członków rady wyznaczał prefekt. Najważniejszym uprawnieniem rady było układanie budżetu gminy miejskiej, zatwierdzanego następnie przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Główną Izbę Obrachunkową. Burmistrz był zobowiązany do rozliczania się przed radą z wydatkowania kwot przeznaczonych na potrzeby miejskie.

W warunkach Księstwa Warszawskiego ścisłe stosowanie się do przepisów o organizacji władz miejskich nastręczało wiele trudności. Burzliwe czasy nie sprzyjały prowadzeniu jednolitej i systematycznej polityki miejskiej. Umożliwiało to w praktyce utrzymywanie się licznych instytucji i urządzeń miejskich z czasów pruskich, a niekiedy i polskich (np. cło rzeczne pobierane przez władze Bydgoszczy od 1807 r.)

Burmistrzowie