Prokopiusz z Cezarei, Prokop z Cezarei (stgr. Προκόπιος Καισαρεύς Prokopios Kaisareus; ur. ok. 490 r. w Cezarei Nadmorskiej, zm. ok. 561 r.) – ostatni wielki historyk starożytności, najsłynniejszy historyk bizantyjski.

Życie

Urodzony w Cezarei Nadmorskiej w Palestynie. Niektórzy badacze za datę jego urodzin przyjmują rok 507. Studiował prawo, najpierw w swym rodzinnym mieście - Cezarei, później w Berytos. W 527 przeniósł się do Konstantynopola i został doradcą w sztabie Belizariusza (consiliarus; nominacja pochodziła od cesarza Justyna), który przebywał w tym czasie we wschodnich rubieżach imperium, w twierdzy Daras. W 532 Belizariusz, a wraz z nim Prokopiusz, wrócił do stolicy imperium, gdzie był świadkiem powstania Nika. W 533 Prokopiusz towarzyszył swojemu wodzowi w afrykańskiej wyprawie przeciwko Wandalom (to właśnie Prokopiusza wysłał Belizariusz do Syrakuz, by wywiedział się, czy Wandalowie mają jakieś informacje o bizantyjskiej wyprawie), a w latach 535-540 w Italii w wojnie z Gotami. Potem, prawdopodobnie, rozpoczął urzędniczą karierę na dworze cesarza Justyniana.

W sprawie określenia roku śmierci kronikarza, wielu historyków zajmuje odmienne stanowiska. Pewne jest, że Prokopiusz dożył połowy lat 50., gdyż w dziele O budowlach przedstawia wydarzenia z 555 r. (lub, jak sądzą niektórzy historycy, z 558 r.) Nie wiadomo czy można go identyfikować z Prokopiuszem - prefektem miasta Bizancjum z 562 r., który zajmował się wyjaśnieniem sprawy spisku przeciwko Justynianowi. Zwolennicy utożsamiania tego urzędnika z kronikarzem na dowód powołują się na słowa Siudas, leksykografa z X w., który nazwał Prokopiusza z Cezarei tytułem illustrion. Na język polski można to tłumaczyć jako "ekscelencja". Tytuł ten nadawany był jedynie wyższym urzędnikom cesarskim. Jednak fakt nadania tego zwrotu można interpretować różnie. Mógł on znaczyć tyle co "wielki", "wybitny", "znaczący", "znakomity" w kontekście geniuszu pisarskiego Prokopiusza, który we współczesnych mu czasach przez nikogo nie był kwestionowany. Prawdopodobnie kronikarz nie dożył roku 559, kiedy to doszło do najazdu Hunów i Słowian, którzy dotarli pod same bramy stolicy Cesarstwa. Opór stawił im Belizariusz, podczas walk zawaliła się część kościoła Hagia Sophia. Jest to znaczący fakt, którego zapewne tak szanujący się pisarz jak Prokopiusz nie pominąłby w swych relacjach. Oczywiście okoliczność ta nie przemawia za jego śmiercią, wiadomo jednak, że właśnie wtedy kronikarz zakończył swą prace z takich czy innych powodów.