Niemiecka artystka w autoportrecie jako prostytutka

Prostytucja – oddanie własnego ciała do dyspozycji większej liczbie osób w celu osiągnięcia przez nie zadowolenia seksualnego i pobieranie za to wynagrodzenia materialnego. Przy prostytucji ma więc miejsce świadczenie usług seksualnych (polegających zwykle na odbywaniu stosunków płciowych) za pieniądze lub inne korzyści.

Osoba oferująca usługi seksualne nazywana jest prostytutką; termin ten odnosi się również do mężczyzn („męska prostytutka”).

Historia

Klient i prostytutka przedstawieni na starogreckim kyliksie.

 Osobny artykuł: Historia prostytucji.

Historycznie prostytucja określana jest mianem „najstarszego zawodu świata”. Prostytucją od najdawniejszych znanych czasów zajmowały się, bądź z powodów religijnych, bądź rodzinnych czy materialnych, zarówno kobiety jak i mężczyźni. Tradycyjnie oferującymi były i są głównie kobiety a ich klientami mężczyźni. Istnienia prostytucji męskiej (zarówno heteroseksualnej jak i homoseksualnej) nie sposób pominąć jednak statystycznie jej skala jest nieporównywalnie mniejsza, była i jest traktowana odmiennie a czasami nawet w ogóle nie ujmowana w definicji prostytucji.

Najstarsze świadectwa historyczne wskazują na bliskie związki pomiędzy prostytucją a religią - prostytucja sakralna występowała w wielu kulturach i choć współistniała z prostytucją świecką często przybierała formę reglamentacji (na przykład w Babilonii karano prostytutki, które świadczyły swoje usługi poza świątynią). Poza motywami religijnymi reglamentacja taka prawdopodobnie wynikała z chęci zachowania przez świątynie korzyści materialnych związanych z tym procederem.

Występowanie prostytucji na przestrzeni dziejów poświadczone jest w tekstach wszystkich większych systemów cywilizacyjno-kulturowych, między innymi: Chin, Japonii, Indii, Starożytnego Bliskiego Wschodu (np. Babilonii, Mezopotamii, Starożytnego Egiptu), starożytnych krajów śródziemnomorskich (starożytnej Grecji i starożytnego Rzymu), wiele uwagi nierządowi poświęca także Biblia.

Podejście do prostytucji w kulturze Wschodu i Zachodu od dawna było odmienne. Systemy kulturowe Wschodu, tradycyjnie odznaczały się społecznym przyzwoleniem na prostytucję a świadczenie i korzystanie z usług stricte seksualnych (rozumianych jako szeroko rozumiana sztuka miłosna), wtopione było w szerszy kontekst życia erotycznego, rozrywkowego i artystycznego (zob. historia prostytucji). Z kulturą wschodnią kontrastują obyczaje zachodnie. W okresie średniowiecza wraz z chrześcijaństwem rozpowszechnił się, przejęty z judaizmu, represyjny stosunek do seksualności i w tym także do prostytucji. Zachowały się natomiast obyczaje prostytutek starożytnego Rzymu, które oferowały zasadniczo bezpośrednie zaspokojenie potrzeby seksualnej nie trudząc się przy tym ani wyrafinowaną sztuką miłosną ani dostarczaniem rozrywek duchowych. Ideały głoszone przez Kościół przez wieki zbyt mocno rozmijały się jednak z praktykami życia codziennego. Prostytucje przez stulecia powszechnie tolerowano, usprawiedliwiano i traktowano jako „mniejsze zło” (z tego też względu organizacją domów publicznych zajmował się w średniowieczu także Kościół). Represje wobec prostytucji nasiliły się w okresie reformacji i odtąd prostytucja była, przynajmniej oficjalnie, znacznie silniej piętnowana - o ile do tej pory był to swego rodzaju zawód, który postrzegano może jako nie najlepszy to od XVI wieku prostytucja stała się na Zachodzie procederem potępionym. Tolerancję coraz częściej zastępowano reglamentacją (domami publicznymi pod kontrolą państwa) a czasami też prohibicją (a co za tym idzie kryminalizacją czyli traktowano ją jak przestępstwo). Głównymi motywami ustanowienia takich praw były jednak częściej nie same ideały moralne co strach przed epidemiami chorób wenerycznych. Reglamentacja prostytucji podobnie jak tendencja do instytucjonalizacji innych sfer życia społecznego (poprzez tworzenie szkół, więzień czy szpitali) ma swoje główne źródło w ideach myśli oświeceniowej. W XIX wieku społeczne represje prostytucji doczekały się, zgodnego z ówczesnym duchem czasu, ujęcia „naukowego”. Wówczas to narodził się, niewygasły do dziś, nie tylko w wybranej literaturze przedmiotu, dyskurs patologii prostytucji. Ojcem takiego ujęcia był włoski psychiatra Cesare Lombroso – twórca (wraz z Enrico Ferri i Rafaela Garofalo) antropologicznej szkoły prawa karnego. Cesare Lombroso posługując się „naukowymi” (przynajmniej jak na jego czasy) metodami dowodził biologicznego podłoża prostytucji. Jego zdaniem kobiety, które trafiały na drogę prostytucji rodziły się z właściwymi, ku temu predyspozycjami to jest ze szczególnym typem charakteru, z którego wynikał: wzmożony popęd płciowy, łakomstwo, pijaństwo, lenistwo, pęd do strojenia się, próżność, całkowity brak uczuć, moralne zobojętnienie i szereg cech dewiacyjnych w tym cielesne cechy degeneracji takie jak na przykład anomalie zębów, rozdwojenie kciuka, nienormalność owłosienia i asymetria twarzy. W swoich badaniach Cesare Lombroso „odkrył” więc, że prostytutka jest „prymitywnym mężczyzną”, „reliktem wcześniejszej fazy rozwoju człowieka”. Poglądy Lombroso i jego szkoły, były popularne i chętnie przyjmowane przez zwolenników reglamentacji, popularyzowała je też ówczesna powieść naturalistyczna, przemawiały szczególnie silnie do uprzywilejowanych warstw społeczeństwa, gdyż nie doszukiwały się przyczyn prostytucji w nierównościach społecznych (publikacje Lombroso zostały też szybko przetłumaczone na język polski). Koncepcję prostytucji jako patologii (a więc swoistej jednostki chorobowej, którą należy leczyć) przejął zdobywający wówczas popularność ruch abolicjonistyczny (chodzi o tzw. nowy ruch abolicjonistyczny przeciwników prostytucji, który nazwą nawiązywał do abolicjonizmu niewolniczego, zyskał ogromną popularność i zdołał zmobilizować znaczną część opini publicznej w Europie i Ameryce). Ruch ten odrzucił jednak założenie o biologicznym podłożu i przyjął teorie o społeczno-ekonomicznym uwarunkowaniu prostytucji - teorię tą w owym czasie najpełniej artykułowali socjaliści. Podobne założenie o społecznych korzeniach prostytucji przyjął feminizm, który odpowiedzialnością za zjawisko prostytucji obarczył przede wszystkim system patriarchalny (notabene nie interesując się przy tym szczególnie samymi klientami).

W ten sposób kultura zachodnia do końca XIX wieku wypracowała potoczny wizerunek prostytutki jako kobiety zdegenerowanej, wywodzącej się z tak zwanego marginesu społecznego. Oficjalna propaganda przedstawiała ją najczęściej jako osobę prymitywną, zwyrodniałą, obarczoną wszelkimi nałogami i różnymi chorobami, pozbawioną intelektu, urody i ogłady. Takiemu obrazowi przeczy jednak społeczna historia kultury, która wskazuje na znaczne rozwarstwienie tej grupy. Niewątpliwie prostytutki (jak i ich klienci) wywodzili się od dawna z wszelkich warstw społecznych dlatego statystycznie rzecz biorąc najwięcej z nich pochodziło zawsze z warstw niższych. Kobiet lekkich obyczajów i prostytutek nie brakowało jednak również nigdy wśród wyższych sfer. Były to kobiety o wysokim statusie czego przykładem mogą być chińskie Czing Nii, japońskie oirany (z których wywodzą się późniejsze gejsze), starogreckie hetery, europejskie metresy, renesansowe kurtyzany czy XX-wieczne call-girls - wysokiej klasy prostytutki obsługujące majętnych klientów. Faktycznie, niejako na przekór poglądom niektórych feministek, to kobiety wolnych obyczajów i prostytutki były często tą grupą kobiet, która stanowiła awangardę swoich czasów i przez to stały się one prekursorkami współczesnej emancypacji kobiet. Nie tylko w dawnych kulturach Wschodu, wszędzie tam gdzie kultura patriarchalna izolowała kobietę od świata przeznaczając ją jedynie do roli gospodyni domowej, rodzicielki i opiekunki małych dzieci, kobiety zajmujące się sztuką erotyczną wyróżniały się nie tylko urodą i wdziękiem ale były też jedynymi kobietami wykształconymi, znającymi się na sztuce, filozofii, biznesie czy polityce.

Współcześnie XIX-wieczne teorie uznaje się w ogólności za anachroniczne. Wiadomo dziś na przykład, że prostytucja w okresie rozkwitu gospodarczego i dobrobytu nie maleje ale wzrasta co trudno pogodzić z założeniami XIX-wiecznych socjalistów, którzy doszukiwali się jej przyczyn w społecznej nędzy. Mimo to echa koncepcji z tamtych czasów jednak do końca nie przebrzmiały a społeczeństwa nadal stygmatyzują kobiety parające się prostytucją. Źródeł represji prostytucji (podobnie jak źródeł represji samej seksualności, wychodzenia poza monogamię czy społecznie usankcjonowane związki) można doszukać się w kulturze patriarchalnej, która najpełniej wyraża się poprzez religie patriarchalne (takie jak judaizm, chrześcijaństwo czy islam). Kobiety wykazują całkiem naturalną skłonność do rozwiązłości o tyle o ile nie zostaną przed tym powstrzymane przez mężczyzn (ojców, ewentualnie braci a następnie mężów), co w skrajnych przypadkach skutkuje zabójstwami honorowymi. Za powyższymi skłonnościami przemiawia nie tylko budowa i funkcjonowanie męskich genitaliów (zob. kontekst biologiczny) ale i różne przejawy kultury (przykładowo w w okresie średniowiecza mężczyźni otaczali kultem Maryję Dziewicę podsuwając ją za wzór kobietom jednak kobiety w tym czasie czciły i otaczały kultem przede wszystkim Marię Magdalenę, która uchodziła niemal za symbol nierządu i cudzołóstwa- zob. też. Chrystus i cudzołożnica). Istotnie mężczyźni chętnie stanowią prawa, które ograniczają swobodę seksualną mężczyzn (w domyśle innych mężczyzn) i swobodę kobiet, które użyczają swoich wdzięków mężczyznom (w domyśle innym mężczyznom) choć ci sami męscy prawodawcy wcale nie zamierzają tych praw przestrzegać. Efektem takiej dwulicowości jest powszechna rozbieżność oficjalnych artykulacji i przyjętych praktyk. Ilustracją tego może być skłonność do korzystania z usług prostytutek przez średniowiecznych i renesansowych dostojników kościelnych (mimo głoszenia, że prostytucja jest złem), tworzenie domów publicznych przez faszystów (mimo uznania prostytutek za osoby zdegenerowane i zsyłania ich do obozów koncentracyjnych), korzystanie z usług seksualnych przez elity partyjne komunistycznych Chin (mimo wykorzenienia na jakiś czas prostytucji w tym kraju), czy powszechność i faktyczna reglamentacja prostytucji w wielu krajach Wschodu, w których jest ona oficjalnie nielegalna.

Na przestrzeni lat powstało wiele teorii ekonomicznych, socjologicznych i antropologicznych (notabene stworzonych zasadniczo przez mężczyzn), które doszukują się różnych przyczyn występowania prostytucji choć być może najbardziej prawdopodobna przyczyna to ta, że na przestrzeni ludzkich dziejów po prostu nigdy nie brakowało kobiet, które skłonne były obdarzać mężczyzn swymi wdziękami i nigdy nie brakowało też mężczyzn, którzy byliby gotowi mniej lub bardziej szczodrze odwzajemnić się za to. W istocie prostytucja w sposób naturalny wpisuje się w strategię reprodukcyjną kobiet. Mężczyźni nigdy nie mogą być pewni swojego ojcostwa – w kulturze patriarchalnej gdzie istnieje silna rywalizacja o kobiety zawsze istnieje ryzyko, że geny danego mężczyzny zostaną wykluczone z dalszej reprodukcji dlatego mężczyznom potrzebna jest agresja, potrzebne są też represje, które powstrzymywały innych mężczyzn przed seksualnym dostępem do kobiet, którymi zawładnęli lub chcieliby zawładnąć na wyłączność. Natomiast kobiety zawsze mogą być pewne swojego macierzyństwa a to kto stanie się biologicznym ojcem ich dzieci, jeśli nie ma w tym względzie presji społecznej, stanowi z punktu widzenia kobiety sprawę drugorzędną. Kobietom do osiągnięcia sukcesu reprodukcyjnego do niczego nie przydaje się więc agresja, nie przydają się też do niczego ograniczenia swobody seksualnej. Pojawiający się, czasami także wśród prostytutek, anglojęzyczny slogan make love not war (kochaj się i nie wojuj) dość dobrze oddaje takie podejście. Faktycznie w znanych kulturach matrylinearnych, a w szczególności matrocentrycznych gdzie to zasadniczo kobiety zajmują się opieką nad dziećmi, nie przywiązuje się wagi do biologicznego ojcostwa i panują bardzo swobodne obyczaje seksualne. Analogii można doszukać się również w naturze – porównując dwa najbliżej spokrewnione z ludźmi gatunki: szympansa pospolitego i bonobo. O ile wśród szympansów zwyczajnych panują stosunki patriarchalne i samce odznaczają się znaczną dozą agresji o tyle u szympansa bonobo panuje matriarchat a wszelka agresja jest bardzo szybko udaremniana czemu służą właśnie zachowania seksualne. Znamienne jest też to, że na przestrzeni dziejów we wszystkich kulturach za prostytucję karano w zasadzie jedynie prostytuujące się kobiety a nie ich klientów co być może stanowi odzwierciedlenie głębszej prawdy, że prostytucję rodzi nie tyle męski popyt, jak chciałyby tego współczesne feministki, co raczej nigdy nie gasnąca podaż ze strony kobiet. Warto też zwrócić uwagę na kraje skandynawskie (takie jak na przykład Szwecja) gdzie udział kobiet w życiu politycznym (w wybieralnych organach politycznych takich jak parlament kobiety stanowią często do 50%), społecznym i religijnym (dopuszcza się na przykład kapłaństwo kobiet) jest najwyższy. Kraje te zdelegalizowały samą prostytucję pod wpływem ruchów feministycznych, które, powstały co prawda w środowiskach kobiecych, jednak zdaniem wielu autorów z uwagi na swój radykalizm nie reprezentują interesów ogółu kobiet. Tym niemniej kraje skandynawskie od lat uchodzą za kraje o największej (przynajmniej w kręgu kultury europejskiej) swobodzie życia seksualnego. Znamienne też, że jednocześnie są to kraje, które unikały w XX wieku, przynajmniej tam gdzie to było możliwe, uczestnictwa w konfliktach zbrojnych (w szczególności Szwecji udało się zachować neutralność zarówno podczas pierwszej jak i drugiej wojny światowej). Prostytucja jako instytucja społeczna najbardziej jest bliska zapewne rodzinie matryfokalnej. Podobnie jak małżeństwo łączy aspekt seksualny z ekonomicznym nie pozbawiając przy tym prostytutki możliwości posiadania dzieci i jak pokazują badania socjologiczne matki z dziećmi (często samotnie je wychowujące) stanowią istotną grupę wśród prostytutek. Jeśli już prostytutki (przynajnajmniej te dla których prostytucja jest czymś więcej niż przelotną przygodą) zakładają jakieś rodziny to najczęściej są to właśnie rodziny matryfokalne. Niewykluczone, że gdyby ewolucja człowieka i jego kultury potoczyła się nieco inaczej ludzie równie dobrze mogli by dziś żyć w strukturach społecznych opartych na tak zwanym modelu prostytucyjnym, w którym preferowane przez kobiety jest nie wiązanie się na stałe lecz współżycie i pozyskiwanie wsparcia od licznych mężczyzn. Niektórzy badacze sugerują, że model taki mógł występować na wcześniejszych etapach rozwoju gatunku ludzkiego. Prostytucja może być więc mocniej zakorzeniona w naturze ludzkiej niż chcieli by tego niektórzy moralizatorzy (a szczególnie ich męska część).

Trudności ze zdefiniowaniem prostytucji

Kazimierz Imieliński w swoich publikacjach definiuje prostytucję jako oddanie własnego ciała do dyspozycji większej liczbie osób w celu osiągnięcia przez nie zadowolenia seksualnego i pobieranie za to wynagrodzenia materialnego. Definicja ta jest zgodna ze współczesnym wyobrażeniem, w ogólności jednak określenie ram prostytucji nastręcza sporo trudności, w systemach prawodawczych na świecie bywa ona bardzo różnie definiowana, historycznie jej definicja była przedmiotem wielu sporów.