Proszowice - Polski Serwis Naukowy

Proszowice – widok miasta w 1883 roku

Kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela, 1867 rok

Szarża krakusów na Rosjan w Proszowicach w 1846, akwarela Juliusza Kossaka

Rynek, fasada kościoła parafialnego pw. św. Jana Chrzciciela

Rynek, pomnik Tadeusza Kościuszki

Kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela widok od południa

Proszowice – miasto w woj. małopolskim, w powiecie proszowickim, położone ok. 24 km na północny wschód od Krakowa. Proszowice położone są na prawym brzegu rzeki Szreniawy. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Proszowice. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. krakowskiego.

Ratusz (niem. Rathaus, dosł. dom rady) – reprezentacyjny budynek użyteczności publicznej, zwykle tradycyjna siedziba samorządowych władz miejskich. Ratusz budowano najczęściej na planie prostokąta i nadawano mu formę monumentalną.
Neobarok – nurt w architekturze historyzmu, nawiązujący formalnie do baroku, szczególnie w dekoracji elewacji, rozpowszechniony w końcu XIX wieku (od 1880).

Prawa miejskie od 1358 roku. Regionalny ośrodek handlu rolno-spożywczego.

2Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 6152 mieszkańców.

Zabytki

Układ urbanistyczny

nr rej. zabytków A-437 z 11 XI 1976.

Średniowieczny układ przestrzenny Proszowic jest wynikiem lokacji miasta w 1358 roku. Na jego nieregularność w blokach przyrynkowych decydująco wpłynęło ukształtowanie terenu, zaważyło też prawdopodobnie rozplanowanie i zabudowa wsi królewskiej, na miejscu której założono miasto, gdzie istniał już przed lokacją kościół parafialny z poł. XIII wieku, wzmiankowany w latach 1306-1308 i 1325-1327. Te czynniki uwarunkowały urbanistyczny układ południowej części Proszowic. Rynek prawie kwadratowy o dość znacznych rozmiarach (105 na 88 metrów, 1,9 hektara) usytuowany jest zgodnie ze stronami świata. Z narożników wybiegają po dwie ulice, z wyjątkiem południowo-wschodniego, z którego wychodzi tylko jedna, ponadto jedną ulicą przecięty jest wschodni blok przyrynkowy (układ turbinowy). W pierzejach rynkowych wytyczono po 10 działek, oprócz wschodniej. Trakt z Krakowa dochodził do Proszowic od południowego zachodu i omijał Rynek, biegł w kierunku wschodnim, na Nowy Korczyn. Za południowym blokiem działek dochodziło do traktu węższe boczne ramię do południowo-zachodniego narożnika Rynku, drugie dochodziło do naroża południowo-wschodniego. Oba tworzyły trójkątny plac zwany Małym Rynkiem. Trakt na Słomniki wychodził bezpośrednio z południowo-zachodniego narożnika Rynku. Ukształtowanie pozostałych, dalszych partii miasta jest wynikiem rozprzestrzenienia się zabudowy w XIX wieku, gdy objęła ona grunty podmiejskie, zajęte uprzednio przez folwarki, dworki duchownych i zabudowania gospodarcze. Obecna zabudowa Rynku głównie współczesna z XX wieku, murowana. Zwarty charakter posiada tylko zabudowa pierzei południowej (najstarsze domy, niektóre o rodowodzie XIX-wiecznym), natomiast w północnej i zachodniej istnieją luki. Pierzeja wschodnia zajęta jest przez kościół parafialny którego fasada przed skróceniem korpusu o jedno przęsło dochodziła do linii Rynku, w rogu tej pierzei znajduje się dom handlowy. Na Rynku stał ratusz z przybudówkami i ustawione w pobliżu niego: pręgierz, waga miejska, jatki i kramy, wszystkie te budynki były drewniane, rozebrane zapewne ze względu na zły stan w poł. XIX wieku. Obecnie na środku Rynku znajduje się zieleniec, pomnik Tadeusza Kościuszki, odsłonięty 24 XI 1957 roku, oraz fontanna z 1975 roku, przebudowana w 2008 roku z okazji 650-lecia lokacji miasta .

Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.
Władysław[1] I Łokietek (ur. między 3 marca 1260 a 19 stycznia 1261 [2], zm. 2 marca 1333, Kraków) – książę na Kujawach Brzeskich i Dobrzyniu 1267-1275 (pod opieką matki), udzielne rządy razem z braćmi 1275-1288, książę brzeski i sieradzki 1288-1300, książę sandomierski 1289-1292, 1292-1300 lennik Wacława II, regent w księstwie dobrzyńskim 1293-1295, książę łęczycki 1294-1300, książę wielkopolski i pomorski 1296-1300, na wygnaniu w latach 1300-1304, od 1304 w Wiślicy, od 1305 ponownie w Sandomierzu, Sieradzu, Łęczycy i Brześciu, od 1306 w Krakowie i zwierzchnictwo nad księstwami: inowrocławskim i dobrzyńskim, 1306-1308/9 na Pomorzu, od 1314 w Wielkopolsce, od 1320 król Polski, od 1327 zamiana Sieradza i Łęczycy na Inowrocław i Dobrzyń, w 1329 utrata ziemi dobrzyńskiej, w 1332 utrata Kujaw.

Kościół parafialny pw. Najświętszej Marii Panny i św. Jana Chrzciciela

nr rej. zabytków A-371 z 02 VI 1972.

Osobny artykuł: Kościół św. Jana Chrzciciela w Proszowicach.

Czas powstania: XV wiek, XIX wiek.

Styl: gotyk, neogotyk.

Obecny kościół jest trzecią, na tym samym miejscu, świątynią parafialną miasta. W poł. XIII wieku powstaje parafia i kościół zapewne drewniany, za czasów Bolesława V Wstydliwego. Pomiędzy 1306 a 1308 rokiem budynek spłonął podczas wojny Władysława I Łokietka z biskupem Janem Muskatą. Szybko został odbudowany, gdyż wzmiankowany był w latach 1325–1327, też zapewne był to kościół drewniany. Nie wiadomo czy przetrwał pożar miasta w 1407 roku. Pewne jest że był czynny w 2 dekadzie XV wieku gdyż z roku 1414 i 1418 są o nim wzmianki. Co się stał z tym kościołem, nie wiadomo. Nie uległ prawdopodobnie pożarowi ale został zapewne ze względu na zły stan i wiek (ponad 100 lat), oraz niewystarczającą pojemność rozebrany, aby ustąpić miejsce nowej murowanej budowli. XV wieku to rozkwit gospodarczy Proszowic i mieszkańcy mogli pozwolić sobie na budowę, murowanej świątyni w stylu gotyckim, o wiele większej od poprzednich. Kościół został ukończony w 1454 roku. Jan Długosz porównywał go z najpiękniejszymi świątyniami Krakowa. Kościół parafialny w Proszowicach już w tych zamierzchłych czasach należał do znaczniejszych, większych i piękniejszych w diecezji krakowskiej, co zresztą ma swoje uzasadnienie w tym że fundatorem i zarazem kolatorem jego był król polski. 22 maja 1824 roku w czasie gwałtowniej burzy runęła ściana szczytowa i zwaliło się piękne gotyckie krzyżowo-żebrowe sklepienie. Cegła z walącego się kościoła zasypała do połowy Rynek. Ucierpiał też wystrój i wyposażenie świątyni. Odbudowa trwała 12 lat. Kościół został skrócony o jedno przęsło, (pierwotnie był wsparty na sześciu filarach, trzy przęsła). Powstała nowa neogotycka fasada (wcześniejsza fasada sprzed 1824 znajdowała się w miejscu obecnej XIX-wiecznej bramy stojącej przed świątynią, kościół sprzed katastrofy był o wiele dłuższy, a i fasada była okazalsza). W miejscu gotyckich krzyżowo-żebrowych sklepień powstał płaski sufit oparty na czterech kolumnach, zachowany do dzisiaj. Spłaszczono o ok. 5 m stromy gotycki dach. W 1914 roku zaraz po wybuchu I wojny światowej pod gradem kul zwalił się kościół parafialny i spalił się niemal doszczętnie. Pozostał tylko szkielet zrujnowanych murów. W latach 20. i 30. XX wieku kościół został odbudowany. W ten sposób kubatura proszowiciego kościoła w stosunku do średniowiecznego pierwowzoru zmniejszyła się o ok. 40%.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Fontanna (wodotrysk) – urządzenie wodne, najczęściej ozdobne, wyrzucające pod ciśnieniem wodę z dysz lub dyszy. Jest jednym z elementów tzw. małej architektury.

Wystrój wnętrza kościoła był bardzo bogaty, do naszych czasów przetrwała tylko mała część pierwotnego wyposażenia. Można to wytłumaczyć licznymi katastrofami, którym ulegał przez wieki. Ołtarz główny barokowy z 1631 roku wykonany przez rzeźbiarza krakowskiego Mikołaja Przybysławczyka a w nim obraz pochodzący z 1636 roku, przedstawia scenę Ukrzyżowanie, oraz obraz Koronacja Matki Boskiej z XVII wieku. Dwa ołtarze boczne barokowe (w dużym stopniu zrekonstruowane w latach 1933-34), południowy z poł. XVIII wieku z obrazem św. Anny Samotrzeciej (XVII wiek), północny z I poł. XVIII wieku z obrazem Matki Boskiej Łaskawej (1933 rok, sukienka z ok. 1700 roku).

Województwo małopolskie – jedno z 16 województw Polski. W obecnym kształcie powstało 1 stycznia 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej. Województwo zajmuje powierzchnię 15 108 km² i jest jednym z mniejszych regionów Polski (12 miejsce w kraju). Pod względem liczby mieszkańców (3 mln 287 tys. osób) województwo znajduje się na 4 miejscu w Polsce. Gęstość zaludnienia jest tu jedną z najwyższych w kraju (małopolskie – 217 osób/km², średnia krajowa – 122 osób/km²).
Mikołaj z Proszowic - w roku 1403 wypromował się na mistrza wydziału filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zapis z 1439 roku mówi o Mikołaju Skórze, który ufudował kaplicę pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny i Apostołów Piotra i Pawła obok kościoła parafialnego w Proszowicach. Był on blisko i mocno związany z rodzinnym miastem. Oprócz fundacji kaplicy, w 1448 roku przeznaczył pole pod budowę kościoła.

Przy kościele stoi dzwonnica z lat 1946-1948, murowana, wolnostojąca, na miejscu wcześniejszej drewnianej, zniszczonej w czasie II wojny światowej. Ogrodzenie kościelne z 1894 roku, w granicach cmentarza przykościelnego który został zlikwidowany pod koniec XVIII wieku. Obok kościoła stoi krzyż żelazny na kamiennym cokole z XIX wieku, oraz figurka Matki Boskiej. Obecna plebania z 1902 roku na miejscu wcześniejszych, przebudowana w latach 60. XX wieku.

Bolesław V Wstydliwy (ur. 21 czerwca 1226 w Starym Korczynie, zm. 7 grudnia 1279) – książę krakowski (od 1243) i sandomierski (od 1232), ostatni przedstawiciel małopolskiej linii Piastów.
Słomniki – miasto w woj. małopolskim, w powiecie krakowskim, położone 24 km na północ od Krakowa, na wyżynie Miechowskiej, nad rzeką Szreniawą; siedziba gminy miejsko-wiejskiej Słomniki. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. krakowskiego.

Do parafii należy ok. 10500 wiernych z Proszowic i kliku pobliskich wsi: Gniazdowice, Górka Stogniowska, Górka Jaklińska, Jakubowice, Kowary, Łaganów, Makocice, Opatkowice, Stogniowice, Szczytniki, Szklana.

Kościół po zawaleniu się fasady zachodniej w 1824 roku

Kościół parafialny, ołtarz główny z 1631 roku

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.
Księstwo Warszawskie (fr. Duché de Varsovie) – istniało w latach 1807-1815, formalnie niepodległe, jednak w rzeczywistości podporządkowane napoleońskiej Francji, było namiastką państwa polskiego. Władcą suwerennym księstwa był król Królestwa Saksonii, które wchodziło w skład Związku Reńskiego, będącego protektoratem pierwszego Cesarstwa Francuskiego.

Fasada kościoła parafialnego i dzwonnica

Kościół parafialny, kruchta południowa

Kościół parafialny, zakrystia

Krzyż żeliwny z XIX wieku, stoi przy kościele

Plebania przy kościele parafialnym

Kaplica pw. św. Trójcy

nr rej. zabytków A-684 z 24 VI 1994.

Czas powstania: ok. 1859 rok.

Jan Muskata (ur. ok. 1250, zm. 7 lutego 1320) – biskup krakowski w latach 1294-1320, polityk okresu walk o zjednoczenie Królestwa Polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, stronnik królów Czech i Polski Wacława II i Wacława III oraz zagorzały przeciwnik Władysława Łokietka. Uważany przez różnych historyków zarówno za wybitnego, jak i kontrowersyjnego.
Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Styl: neogotyk.

Pierwsza kaplica z drewna z zakrystią, kruchtą i portykiem. Zbudowana za miastem przy gościńcu krakowskim na podstawie przywileju Jana III Sobieskiego króla Polski, dnia z 11 kwietnia 1676 roku w Krakowie otrzymanym i za zezwoleniem zwierzchności diecezjalnej. Nie wiadomo kto był jej fundatorem; mieszczanin Korfel wymieniony jako domniemany fundator. W 1747 roku wymieniona w dekrecie bpa Łubieńskiego, wśród innych kaplic na terenie parafii. W 1783 roku w złym stanie, dach, ściany i podłoga spróchniałe, wyposażenie: 3 ołtarze – większy drewniany dyptyk z Matką Boską i dwa mniejsze z św. Antonim i bł. Rafałem Proszowszczykiem, chór muzyczny nad drzwiami, ławek pięć wszystkich prostej i grubej roboty.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

Obecna kaplica murowana z ok. 1859 roku w stylu neogotyckim. Zbudowana jest na planie prostokąta, jednonawowa, z węższym i krótszym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Pod kaplicą jednonawowa krypta (niedostępna). Do budowy kościółka posłużyły cegły, pozostałe z rozbiórki szczytowej ściany kościoła parafialnego, zburzonej podczas gwałtownej burzy w 1824 roku We wnętrzu kaplicy znajduje się ołtarz neobarokowy z II poł. XIX wieku, w nim obraz Matki Boskiej Łaskawej z XVIII wieku stanowiący wyposażenie wcześniejszej kaplicy drewnianej. Krucyfiksy z XVII-XVIII wieku. W ścianach wmurowane epitafia i tablice nagrobne rodziny Gostkowskich z 1859 roku, oraz inne epitafia z 1881 i 1885 roku. Dzwonnica przy kaplicy wolnostojąca, murowana z ok. 1859 r. w stylu neogotyckim, na planie kwadratu. Kaplica otoczona ogrodzeniem murowanym z kratą metalową z 1883 roku, odnowione w 1943 roku.

Powstanie listopadowe – polskie powstanie narodowe przeciw Rosji, które wybuchło w nocy z 29 listopada na 30 listopada 1830, a zakończyło się 21 października 1831 [5]. Zasięgiem swoim objęło Królestwo Polskie i część prowincji zabranych (Litwę, Żmudź i Wołyń).
Dzwonnica – budynek lub wydzielone pomieszczenie, w którym zawieszono dzwony, mający charakter sakralny lub świecki (np. beffroi przy ratuszu).. Najczęściej w postaci wieży.

Po zlikwidowaniu cmentarza przy kościele parafialnym w końcu XVIII wieku, nowy cmentarz został otwarty przy kaplicy, czyli poza obręb miasta. Później, już w czasie zaborów, cmentarz przeniesiono jeszcze dalej, w miejsce, gdzie znajduje się on obecnie. Na cmentarzu przy kaplicy była mogiła powstańców z 1863 roku, ziemna z drewnianym krzyżem. Gdy w latach 60. XX wieku porządkowano teren dawnego cmentarza wszystkie szczątki z istniejących mogił zostały ekshumowane i złożone w podziemiach kaplicy pw. św. Trójcy. Po dawnej mogile powstańczej nie pozostał obecnie żaden ślad.

Neogotyk – styl w architekturze, a także rzemiośle artystycznym, nawiązujący formalnie do gotyku, powstały około połowy XVIII wieku w Anglii i trwający do początku XX wieku, zaliczany do historyzmu.
Kurhan - rodzaj mogiły, w kształcie kopca o kształcie stożkowatym lub zbliżonym do półkolistego, z elementami drewnianymi, drewniano-kamiennymi lub kamiennymi (zobacz dolmen), w którym znajduje się komora grobowa z pochówkiem szkieletowym lub ciałopalnym. Pomieszczenia grobowe, nieraz bardzo rozbudowane, mają zwykle konstrukcję kamienną bądź drewnianą, czasem są kute w litej skale.

Kaplica pw. św. Trójcy, fasada

Dzwonnica przy kaplicy pw. św. Trójcy

Kaplica pw. św. Trójcy

Wnętrze kaplicy pw. św. Trójcy

Cmentarz parafialny

Założony w II ćw. XIX wieku. Położony jest przy drodze Kraków – Proszowice, na południowo-zachodnim skraju miasta, przy ul. Krakowskiej. Liczne stare nagrobki z XIX i początku XX wieku. Układ zieleni nie zachowany, pozostały jedynie pojedyncze stare drzewa. Na cmentarzu jest kwatera wojenna żołnierzy Armii Kraków poległych w czasie II wojny światowej. Otoczony ogrodzeniem murowanym z kratą metalową z końca XX wieku. W 2005 roku powiększony w stronę zachodnią, na nowej części zbudowano nową kaplicę cmentarną jest pw. Matki Boskiej Ostrobramskiej. Poświęcenie kaplicy nastąpiło 30 września 2005 roku przez biskupa ordynariusza Kazimierza Ryczana.

Miasto (od prasłow. *městьce, *mě́sto "miejsce", łac. civitas) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.
Kruchta (dawniej nazywana babińcem) – część kościoła, przedsionek poprzedzający wejście. Najczęściej wydzielony wewnątrz kościoła, może też być w formie przybudówki wyraźnie wyodrębnionej z bryły budynku.

Cmentarz parafialny, mogiła żołnierzy poległych w czasie II wojny światowej

Cmentarz parafialny, nagrobek z 1878 r.

Cmentarz parafialny, groby z II poł. XIX w.

Cmentarz parafialny, nagrobek z 1890 r.

Cmentarz żydowski

Zapoznaj się również z: Cmentarz żydowski w Proszowicach

Założony w I poł. XIX wieku (lub pod koniec XVIII wieku). Położony na zachód od miasta, przy drodze Kraków – Proszowice, na lekkim wzniesieniu. Całkowicie zdewastowany w czasie okupacji niemieckiej w Polsce w latach 1939-1945. W 1989 roku został uporządkowany, rozbite i zachowane macewy wmurowano w mur stojący na środku cmentarza, ufundowano też pamiątkowe tablice.

Stanisław z Proszowic – w roku 1478 był prezbiterem kościoła św. Anny w Krakowie i wikariuszem krakowskim. Najprawdopodobniej w 1489 roku został kapelanem królewicza, przyszłego króla Jana Olbrachta. W 1520 roku został z poparcia królewskiego plebanem w Koninie.
Województwo krakowskie- dawna jednostka podziału administracyjnego Polski, ze stolicą w Krakowie, powołana 28 czerwca 1946 roku, zniesiona 31 grudnia 1998 r. wraz z utworzeniem województwa małopolskiego. Region kilkukrotnie zmieniał granice.

Cmentarz żydowski, widok ogólny

Cmentarz żydowski

Figurka Boża Męka z XVII wieku

Figurka Boża Męka znajduje się na wzniesieniu przy ul. Krakowskiej. Kamienna w formie czworobocznego filara, zdobiona płasko rzeźbionymi postaciami świętych. Rzeźba powstała najprawdopodobniej w I poł. XVII wieku, jej styl można uznać za wczesny barok. Zachowane do dzisiaj resztki dekoracji wskazują, że cała rzeźba to dzieło najwyższej klasy, wykonane przez rzeźbiarza o biegłej znajomości rzemiosła. Na szczycie kolumny jest zamocowany drewniany krzyż z datą VII. 1973. W 1973 roku kolumna została przewrócona przez nieznanych sprawców i po jej ponownym postawieniu ustawiono na szczycie ten drewniany krzyż.

Gotyk – styl w architekturze i innych dziedzinach sztuk plastycznych (rzeźbie, malarstwie i sztuce sepulkralnej), który powstał i rozwinął się w połowie XII wieku we Francji (Anglosasi uważają, że w Anglii) i swoim zasięgiem objął zachodniochrześcijańską Europę.
Macewa (hebr. מַצֵּבָה macewa) – żydowska stela nagrobna, najczęściej w formie pionowo ustawionej, prostokątnej płyty kamiennej lub drewnianej (od XIXw. także żeliwnej) zakończonej linią prostą, trójkątem, półkolem lub dwoma odcinkami koła. Górną jej część wypełnia płaskorzeźba, dolną zaś inskrypcja (epitafium). Płaskorzeźby mają znaczenie nie tylko dekoracyjne, lecz także symboliczne – ich elementy przedstawiają w sposób mniej lub bardziej oczywisty różne cechy zmarłego. Niektóre z motywów jednak przeznaczone są dla przedstawicieli określonych grup społeczności żydowskiej. N.p. dla kapłana - złożone w geście modlitwy dłonie, dla lewity - dzbanek, dla uczonego - korona Tory lub księga, dla kobiety świecznik, dla potomków pokolenia Judy - lew. Z biegiem czasu nadawano macewom coraz bardziej złożoną formę architektoniczną, z gzymsami, kolumnami, wnękami, zaś jej wysokość rosła, osiągając nieraz 4 metry.

Istnieje kilka hipotez powstania tej kolumny. Najprawdopodobniej jest to tzw. „słup morowy”. Postawiono go z powodu panującej w mieście zarazy, przez tych którym udało się przeżyć. W Proszowicach takie wydarzenie miało w miejsce ok. 1625 roku, a sztuczne wzgórze na którym znajduje się kolumna to mogiła ofiar „morowego powietrza”.

Stanisław Bzowski z Proszowic herbu Ostoja (ur. 1567, zm. 1637); znany też pod przybranym imieniem Abraham - dominikanin, przedstawiciel nurtu kontrreformacji, historyk Kościoła. Urodził się w Proszowicach, w młodości stracił obydwoje rodziców, korzystał z pomocy krewnych a następnie zakonu Dominikanów. Studiował na Uniwersytecie Krakowskim, następnie odbył podróż do Włoch w celach naukowych. Po powrocie pełnił różne funkcje w zakonie Dominikanów, między innymi był wikariuszem generalnym zakonu w Polsce. We Wrocławiu popadł w konflikt z ewangelikami i został odwołany do Watykanu, gdzie spędził resztę życia. Podjął się kontynuacji dzieła kardynała Boromiusza - spisania roczników papieskich. Zaczynając od roku 1198, doprowadził historię papiestwa do roku 1534, praca ta liczy 7 tomów i pozostaje do dziś materiałem źródłowym dla historyków.
Jan Długosz herbu Wieniawa (łac. Ioannes Dlugossius; ur. 1 grudnia 1415 w Brzeźnicy, zm. 19 maja 1480 w Krakowie) – polski historyk, twórca jednego z najwybitniejszych dzieł średniowiecznej historiografii europejskiej, duchowny, geograf, dyplomata; wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka.

Inna hipoteza sugeruje że ta kolumna to dawna latarnia umarłych, stojąca pierwotnie przy bramie wejściowej na cmentarz przykościelny a potem została przeniesiona na wzgórze gdzie stoi do dzisiaj. Jeszcze inna hipoteza podaje że wzgórze na którym stoi rzeźba to mogiła prehistoryczna i powinna zawierać prehistoryczny grób lub cmentarzysko a kolumna na szczycie tego kurhanu byłaby postawiona ze względów religijnych. Inne hipotezy podają że kolumna była postawiona w celu upamiętnienia jakiegoś ważnego wydarzenia np. pożaru miasta a wzgórze usypano po to aby była lepiej widoczna, lub że ufundował ją jakiś bogaty mieszkaniec miasta w celu odkupienia swoich win.

Dyptyk (z gr. διπτυχος — diptichos — „podwójnie składany”) to w sztuce sakralnej rodzaj artystycznego obiektu służącego celom dewocyjnym, składającego się z dwu, połączonych zawiasami, tabliczek (zwanych skrzydłami), składanych na podobieństwo książki, zwykle przenośnego, niewielkich rozmiarów. Na tabliczkach umieszczone są malowane lub płaskorzeźbione przedstawienia o treściach religijnych. Niewielkie dyptyki służyły prywatnemu nabożeństwu, np. w podróży.
Latarnia umarłych — murowana budowla z kamienia lub cegły, wznoszona w XII, XIII i XIV wieku na terenach Francji, północnych Włoch, Austrii, w Niemczech, Polsce i Czechach. Powstawały jako samodzielne budowle najczęściej na cmentarzach lub w okolicy szpitala. W zamyśle budowniczych miała wędrowców informować swym światłem o zbliżaniu się do miejsca świętego: między ziemią a niebem, czyli do miejsc związanych ze śmiercią. Konstrukcja latarni była rozwiązana w taki sposób by światło mogło być widoczne ze wszystkich stron.

Figurka Boża Męka, widok ogólny

Figurka Boża Męka

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Figurka Boża Męka

Krzyż drewniany Grupa Ukrzyżowania z XIX wieku

Krzyż przydrożny, drewniany z bogatą dekoracja figuralną, znajduje się przy ul. Brodzińskiego. Ramiona krzyża otoczone daszkiem, na szczycie ażurowy krzyż żeliwny. Trzon krzyża drewniany, czworoboczny, bogato zdobiony, na ścianie frontowej płasko rzeźbione postacie świętych.

Powstanie styczniowe (; zasięgiem objęło tylko ; Wilno zostało spacyfikowane przez oddziały Murawjowa Wieszatiela; po upadku powstania Kraj i Litwa pogrążyły się w żałobie narodowej; w 1867 zniesiono autonomię Królestwa Polskiego, jego nazwę i budżet, w 1869 zlikwidowano Szkołę Główną Warszawską, w latach 1869–1870 setkom miast wspierających powstanie odebrano prawa miejskie doprowadzając je tym samym do upadku, w 1874 zniesiono urząd namiestnika, w 1886 zlikwidowano Bank Polski; skasowano wszystkie klasztory w Królestwie, skonfiskowano ok. 1600 majątków ziemskich i rozpoczęto intensywną rusyfikację ziem polskich; po stłumieniu powstania znaczna część społeczeństwa Królestwa i Litwy uznała dalszą walkę zbrojną z zaborcą rosyjskim za bezcelową i zwróciła się ku pracy organicznej; powstanie przyczyniło się do korzystniejszego niż w dwóch pozostałych zaborach uwłaszczenia chłopów; pozostawiło trwały ślad w literaturze (Orzeszkowa – Nad Niemnem, Dąbrowska – Noce i dnie) i sztuce polskiej (Grottger – Polonia i Lithuania, Matejko – Polonia) XIX i XX wieku w kraju, na Litwie i na Białorusi.
Piotr Postawa (Petrus Proschowita, nieznane daty i miejsca urodzenia i śmierci) – malarz-miniaturzysta, iluminator ksiąg i introligator krakowski okresu złotego wieku. Szlachcic herbu Nałęcz, wikary wawelskiej katedry.

Na Grupę Ukrzyżowania składają się pełno plastyczne rzeźby: Chrystusa Ukrzyżowanego i stojących u jego stóp Matki Boskiej, św. Jana Ewangelisty oraz klęcząca postać dziecka. Jest to obiekt o szczególnej wartości zabytkowej z początku XIX wieku.

Krzyż drewniany, widok ogólny

Krzyż drewniany, grupę ukrzyżowania

Akwarela to nazwa techniki malarskiej i jednocześnie nazwa obrazów wykonywanych tą techniką. Technika ta polega na malowaniu rozcieńczonymi w wodzie pigmentami na porowatym papierze, który szybko wchłania wodę. Rozcieńczone pigmenty nie pokrywają całkowicie faktury papieru lecz pozostawiają ją dobrze widoczną. Z tego względu na efekt końcowy bardzo duży wpływ ma barwa i faktura samego papieru.
Powiat proszowicki - powiat w Polsce (województwo małopolskie), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Proszowice.

Krzyż drewniany, grupę ukrzyżowania

Krzyż drewniany, bogato zdobiony trzon

Figurka Jezusa Frasobliwego z XIX wieku

Figurka kamienna znajduje się przy ul.3 Maja, naprzeciwko dworca PKS. Przedstawia rzeźbę Jezusa Frasobliwego siedzącego na szczycie czworobocznego filara. Napis i data zatarły się, figurkę datuje się na II poł. XIX wieku (1860 ?). Ufundowana została w celu upamiętnienia powstań narodowych.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.
Epitafium (z gr. ἐπιτάφιος epi-taphios, "nad grobem", "na kamieniu nagrobnym") – napis umieszczony na nagrobku lub pomniku upamiętniający zmarłego, jak również sam pomnik w postaci ozdobnej płyty lub tablicy z napisem ku czci zmarłego, najczęściej nie w miejscu pochówku, lecz w innym związanym z daną osobą, np. w kościele, na ścianie, filarze lub posadzce.

Figurka Jezusa Frasobliwego, widok ogólny

Figurka Jezusa Frasobliwego

Figurka Jezusa Frasobliwego, widok ogólny

Figurka Jezusa Frasobliwego

Krzyż tzw. Biały Krzyż z XIX wieku

Biały Krzyż znajduje się przy skrzyżowaniu ul. Wiślanej i Wolności oraz ul. Biały Krzyż. Składa się z kamiennej kolumny, na jej szczycie ustawiony jest drewniany krzyż. Napis na kamiennym cokole częściowo nieczytelny, widoczna data 1837 rok, na odwrocie drewnianego krzyża tabliczka z datą 1915 rok.

Potop szwedzki – szwedzki najazd na Polskę w 1655 w czasie II wojny północnej (1655–1660). Formalnie zakończył go pokój w Oliwie zawarty w 1660. Wojna ta, prowadzona była nie tylko przez Szwecję, w czasie wojny zmieniały się zarówno sojusze, jak i siły obu stron. Była ona kontynuacją wcześniejszych wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą, miała także swoje korzenie w sporze o tron Szwecji zapoczątkowanym jeszcze przez króla Zygmunta III Wazę. Potop szwedzki pokazał słabość Rzeczypospolitej, gdyż szwedzkie sukcesy możliwe były m.in. dzięki współpracy samych Polaków, którymi kierowały różne motywy. Choć ostatecznie najeźdźcy zostali wyparci z kraju, to koszt zawartych układów był wysoki, a zniszczenia materialne i kulturowe są widoczne do dziś[potrzebne źródło].
Morowe powietrze - określenie używane w historycznych czasach w celu wyjaśnienia rozprzestrzeniania się epidemii dżumy, czarnej ospy, cholery, tyfusu i innych, ostro zakaźnych chorób o dużym, falowym nasileniu i wielkiej śmiertelności, przed erą odkrycia drobnoustrojów. Pojęcie to powstało na skutek wrażenia odnoszonego przez ówczesnych, iż to właśnie powietrze jest przyczyną moru czy też pomoru tj. właśnie masowego umierania.

Dawniej, na tym skrzyżowaniu dróg, znajdował się ziemny kurhan z poległymi polskimi żołnierzami z okresu Księstwa Warszawskiego, powstania listopadowego i powstania styczniowego. Na szczycie niego ustawiony był Biały Krzyż. Z końcem lat 50. XX wieku przy wykonywaniu prac drogowych, kurhan został zniszczony, a krzyż przestawiono o kilkanaście metrów.

Józef Pawłowski (ur. 9 sierpnia 1890 w Proszowicach, zm. 9 stycznia 1942 w Dachau (KL)) - polski duchowny katolicki, błogosławiony Kościoła rzymskokatolickiego.
Podział administracyjny Polski 1975-1998 – podział administracyjny obowiązujący od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998 (od reformy w 1975 do reformy w 1999). Został wprowadzony ustawą z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych. Utworzono 49 województw, zlikwidowano pośredni szczebel administracyjny, czyli powiaty. Województwo warszawskie miało status województwa stołecznego, a województwa łódzkie i krakowskie były tzw. województwami miejskimi. Początkowo Wrocław stanowił jednostkę podziału administracyjnego stopnia wojewódzkiego w obrębie woj. wrocławskiego.

Tzw. Biały Krzyż, widok ogólny

Tzw. Biały Krzyż

Tzw. Biały Krzyż, drewniany krzyż

Zabytki nie zachowane

Ratusz drewniany, stał na Rynku, istniał w wiekach XV – XIX, wielokrotnie niszczony i przebudowywany. Akt z 1490 roku wymienia ratusz oraz wagę miejską. W XVI wieku musiał być to budynek obszerny i okazały, ponieważ tam przenoszono obrady sejmików szlacheckich, które usuwano z kościoła ze względu na burdy i tumult. Uległ spaleniu w 1651 roku, niedługo ponownie zniszczony czasie wojny ze Szwecją w 1655 roku. Po potopie został odbudowany, też drewniany, zapewne w zmienionej i skromniejszej formie niż dotychczas. Ostatecznie rozebrany około poł. XIX wieku wraz z wagą miejską i jatkami.

Małomiasteczkowa drewniana zabudowa Rynku i innych ulic proszowskich m.in. domy podcieniowe.

Kościół i szpital pw. św. Ducha. Jan Sacranus z Oświęcimia, profesor teologii i kanonik krakowski, w 1502 roku, na otrzymanej od króla Aleksandra Jagiellończyka parceli ufundował drewniany przytułek – szpital dla biednych i kaplice szpitalny pw. św. Ducha. Z dekretu Kazimierskiego z 1595 roku wynika, że na przedmieściu Proszowic stała kaplica pod tytułem św. Ducha, erygowana na prawie patronatu. W poł. XVIII wieku kościółek został rozebrany, a w 1764 roku dzięki nakładom Tomasza Łakomskiego, wójta proszowskiego i Ludwika Choderskiego, prepozyta szpitalnego, wzniesiono nowy, też z drewna, przy której wydzielono miejsce na cmentarz. Wizytatorzy z XVIII wieku mówią już wyraźnie o kościele szpitalnym pod wezwaniem św. Ducha. Tak więc kaplica prawdopodobnie z czasem została przekształcona w kościółek. Szpital i kościół rozebrano zapewne w poł. XIX wieku. Dziś na tym miejscu wznosi się budynek Starostwa i Urzędu Miasta i Gminy.

Dwór i folwark królewski który istniał w wiekach XIV – XIX. Zabudowa drewniana, wielokrotnie niszczony i przebudowywany. Po folwarku nie zachował się żaden ślad.

Cmentarz żydowski w Proszowicach - kirkut mieści się przy ulicy Waryńskiego. Został założony w XIX wieku. Ma powierzchnię 0,36 hektara. W czasie II wojny światowej uległ dewastacji. Obecnie jest nie ogrodzony i nie ma na nim nagrobków.
Portyk (łac. porticus) - budynek na planie prostokąta z jednym lub kilkoma rzędami kolumn, które wspierały dach zamknięty z jednej strony ścianą. Czasami zdarzały się portyki kilkupiętrowe.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)