Wielka Bułgaria i przyległe terytoria, 650 n.e.

Protobułgarzy również Prabułgarzy – lud koczowniczy pochodzenia huńskiego, który pomiędzy V a VII wiekiem zamieszkiwał stepy nadczarnomorskie. Nazwa Bułgar pochodzi od tureckiego bulgha i oznacza "mieszać się".

Pierwotne siedziby Protobułgarów są lokalizowane w centralnej Azji lub na Syberii. Pomiędzy II a IV wiekiem przywędrowali oni na Zakaukazie, skąd po wtargnięciu Hunów do Europy Środkowej pod koniec IV wieku, rozprzestrzenili się na terenach od Kubania po Dniestr. W ciągu V wieku na tych terenach uformowały się dwa silne bułgarskie związki plemienne Utigurów i Kutigurów. Ci ostatni zasłynęli w pierwszej połowie VI wieku z groźnych wypraw przeciw Bizancjum. Ziemie Protobułgarów, nazwane przez historyków bizantyńskich Wielką Bułgarią, pod koniec VI wieku znalazły się przejściowo pod zwierzchnictwem Turkutów i Awarów. Około 630 roku chan bułgarski Kubrat wyzwolił się spod tej podwójnej zależności i zjednoczył na okres jednego pokolenia ziemie zamieszkane przez Bułgarów w jednym ręku. Po śmierci Kubrata około 660 roku jego państwo rozpadło się pod uderzeniem Chazarów. Część Protobułgarów przyjęła zwierzchnictwo chazarskie, a część wywędrowała na północ w rejon środkowej Wołgi, gdzie utworzyła z czasem Bułgarię Kamską, a część pod wodzą Asparucha utworzyła nad Dunajem państwo bułgarskie.

Pochodzenie

Pochodzenie Protobułgarów jest przedmiotem sporów. Pierwotne siedziby Protobułgarów lokalizuje się różnie: u podnóża Ałtaju, na terenie południowego Uralu lub w zachodniej Syberii, w dolinie Irtyszu. Zakłada się, że w okresie pomiędzy II a połową IV wieku Bułgarzy przemieścili się w basen morza Azowskiego i Kaspijskiego, nie wiadomo czy w masie plemion huńskich wędrujących na zachód ku Europie czy też samodzielnie. Zwolennicy tej drugiej koncepcji przyjmują, że dopiero w połowie IV wieku na Zakaukaziu doszło do zetknięcia się Bułgarów z Hunami i przesiedlenia się części z nich pod wodzą Wunda do Armenii. W trakcie trwających kilka stuleci wędrówek niewątpliwie doszło do zmieszania elementów wywodzących się częściowo z centralnej Azji częściowo z Mongolii a częściowo z Iranu z silnymi elementami alańskimi i sarmackimi. Niewątpliwie pod koniec IV wieku Bułgarzy pojawili się na stepach nadczarnomorskich i u boku Hunów w różnych rejonach Europy środkowej.

Wczesne dzieje Bułgarów

Pierwsze wzmianki

Nazwa Bułgar od tureckiego bulgha – „mieszać się” wskazuje na złożoność rasową Protobułgarów stanowiących raczej federację plemion niż jedno plemię. Słowo Bułgar jest nazwą utworzoną przez ludy sąsiadujące z Bułgarami, oni sami nazywali siebie Ogurami. Po raz pierwszy nazwa etniczna Bułgarzy pojawia się w 354 roku

Najstarsze informacje na temat Bułgarów dotyczą Armenii za panowania króla Waharszaka, to jest pod koniec IV wieku. W historii Armenii przypisywanej Mojżeszowi Choreńskiemu (VIII-IX wiek) znajduje się informacja o plemieniu bułgarskim, które osiadło w tym czasie w Armenii. Według autora księgi od imienia wodza bułgarskiego Wkhundura Wunda nadano nazwę regionowi Wanand. Na innym miejscu ten sam autor napisał o zamieszkach plemiennych w północnym Kaukazie, w wyniku których wielu Bułgarów oderwało się od sprzymierzonych z nimi plemion i wyemigrowało na żyźniejsze tereny na południe od Kogh. Wydarzenie to miało miejsce nieco później, za panowania Arszaka, syna Waharszaka.

Pochodząca z VII wieku rozprawa przypisywana ormiańskiemu geografowi Annaniaszowi Szirakaci przynosi informację, że Bułgarzy zamieszkiwali tereny rozciągające się daleko od północnego krańca Nikopsis, położonego na wybrzeżu Morza Czarnego. Szirakaci rozróżnia wśród Bułgarów 4 główne plemiona: Kupi-Bulgar, Duchi-Bulgar, Ogkundur-Bulgar oraz Kidar-Bulgar, z tym że w przypadku tych ostatnich chodzi na pewno o plemię huńskie – Kidarytów. Bizantyńskie źródła z tego okresu wyliczają na terenach położonych na północ od Morza Czarnego i Azowskiego, począwszy od przełomu V wiek i VI wieku, również 3 główne plemiona bułgarskie: Kutigurów, Utigurów i Onogurów.

Wśród badaczy pojawiają się jednak również głosy, uznające Bułgarów za lud całkiem odrębny od trzech wyżej wymienionych.

Bułgarzy w V wieku

Pobyt Protobułgarów na stepach Nadczarnomorza i Zakaukazia stanowił moment przełomowy w ich rozwoju społecznym, gospodarczym i kulturalnym poprzez zetknięcie się koczowniczych plemion ze starą kulturą sarmackich Alanów. W połowie V wieku Bułgarzy przyłączyli się do Hunów i innych koczowników siejących spustoszenie w środkowej i zachodniej Europie. Wedle historyka Pawła Diakona (720-800) zaatakowali i zabili pierwszego króla Longobardów Agelmunda, porwali też jego jedyną córkę. Niewiele później rozgromił ich następca Agelmunda – Lamissio. W 488 roku Teodoryk, król Ostrogotów, podczas najazdu na Italię, starł się krwawo pod Sirmium z wojskami Bułgarów i Gepidów. W bitwie zginął wódz bułgarski Bazan, a Teodoryk sam zabił jednego z dowódców bułgarskich, Libertema. Kasjodor, łaciński sekretarz Teodoryka napisał o nich „Bulgari toto orbe terribiles” (Bułgarzy całemu światu straszni). Wcześniej, w 481 roku, Bułgarzy pojawiają się też po raz pierwszy w dokumentach bizantyjskich, jako najemnicy cesarza wschodniego Zenona w walkach przeciw Teodorykowi.