Protokół besarabski - Polski Serwis Naukowy

Protokół besarabski – popularna nazwa umowy zawartej 28 października 1920 pomiędzy krajami Ententy (Wielka Brytania, Francja, Włochy, Japonia) a Królestwem Rumunii, dotyczącej statusu Besarabii.

Podpisany został w celu uregulowania i uściślenia postanowień traktatu wersalskiego.

Historia

Terytorium Besarabii należało przed I wojną światową do Imperium Rosyjskiego. W 1916 Rumunia, po pewnych wahaniach, dołączyła do I wojny światowej po stronie Ententy. Rumunia wojnę przegrała - niemal cały kraj został zajęty przez wojska niemieckie, austro-węgierskie i bułgarskie. Zmuszona do podpisania traktatu w Bukareszcie, została uratowana przez ogólną klęskę państw centralnych. 10 listopada 1918 roku, Rumunia ponownie przystąpiła do wojny. Wraz z końcem konfliktu, cesarstwa austro-węgierskie i rosyjskie uległy dezintegracji, a organy przedstawicielskie Rumunów z Siedmiogrodu, Besarabii i Bukowiny zadecydowały o utworzeniu unii z Królestwem Rumunii (choć nierzadko trzeba było tłumić niezadowolenie nierumuńskich mieszkańców), czego rezultatem było powstanie Wielkiej Rumunii - ich decyzję potwierdził podpisany w 1920 roku traktat z Trianon.

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Besarabia (rum. Basarabia, tur. Besarabya, ukr. Бесарабія) - kraina historyczna położona we Wschodniej Europie między Dniestrem a Prutem, będąca obecnie częścią Mołdawii i Ukrainy. Obecnie nazwy Besarabia używa się w znaczeniu historycznym, geograficznym i kulturowym, całkowicie pozbawionym sensu politycznego. Stosuje ją jednak w swej terminologii np. Związek Wypędzonych (ziomkostwo besarabskie).

Zawarcie traktatu

Na posiedzeniu komisji pokojowej 3 stycznia 1920 zdecydowano oddać Besarabię Rumunii. 3 marca 1920 David Lloyd George zadeklarował, że ustalenia komisji zostają zawieszone do czasu wyprowadzenia wojsk rumuńskich z Węgier. Wielka Brytania i Francja zażądały również zabezpieczenia swoich praw do żeglugi po Dunaju, jak również do prawa wydobycia ropy naftowej i roszczeń finansowych związanych z utraconymi majątkami swoich obywateli w Besarabii.

Ultimatum – w prawie międzynarodowym żądanie jednego państwa wobec drugiego spełnienia określonych warunków w określonym czasie pod groźbą wojny.

Bukowina (rum. Bucovina, ukr. Буковина) – kraina historyczna położona pomiędzy Karpatami Wschodnimi a środkowym Dniestrem, obecnie, od II wojny światowej dzieli się na:

Konferencja pokojowa zobowiązywała Rumunię również do podpisania umowy o ochronie mniejszości narodowych. Stany Zjednoczone odmówiły 12 czerwca 1920 swojego podpisu i uczestniczenia w pracach komisji, jeżeli nie zostaną uwzględnione interesy Rosji. Wielka Brytania, zabezpieczywszy swoje interesy, nie zgadzała się na propozycje Francji (czekanie na zmianę stanowiska USA, albo zawarcie osobnej umowy pomiędzy Rumunią a Rosją (czy to Radziecką, czy też generałem Piotrem Wranglem), i dążyła do jak najszybszego podpisania porozumienia.

Dniestr (ukr. Дністер, rum. Nistru, w starożytności gr. Tyras lub Nester), rzeka płynąca przez Ukrainę i Mołdawię (a w praktyce będąc granicą mołdawsko-naddniestrzańską). Rzeka należy do zlewiska Morza Czarnego. Długość - 1352 km, powierzchnia zlewni - ok. 68 tys. km².

Traktat w Bukareszcie (1918) – traktat pokojowy zawarty 7 maja 1918 w Bukareszcie pomiędzy Cesarstwem Niemieckim, Monarchią Austro-Węgierską, Carstwem Bułgarii i Imperium Osmańskim a Królestwem Rumunii, kończący udział Rumunii w I wojnie światowej po stronie Ententy (sierpień 1916 - grudzień 1917).

4 października tekst protokołu besarabskiego i związanej z nim umowy ekonomicznej przedstawiono Rumunii, która 14 października 1920 wyraziła zgodę na jego podpisanie. W czasie rozmów ministra spraw zagranicznych Rumunii Take Ionescu w Londynie i Paryżu ustalono ostatecznie treść protokołu. 28 października podpisali go minister Ionescu wraz z przedstawicielami Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch, później podpisał dokument również przedstawiciel Japonii.

Ententa (z , później angielsko-francuskiego (tzw. entente cordiale, 1904) a następnie angielsko-rosyjskiego (1907). Trójporozumienie zaczęło funkcjonować w 1907.

Aneksja (z łac. annexio - przyłączenie) – zagarnięcie, przyłączenie przez jedno państwo całości lub części terytorium innego państwa, najczęściej przy użyciu siły lub w wyniku wygranej wojny. Współcześnie zakazana przez prawo międzynarodowe. Przykładem aneksji jest np. zagarnięcie przez Niemcy w wojnie z Francją w 1871 Alzacji i Lotaryngii, aneksja przez Niemcy zachodnich terenów Polski w październiku 1939 r., czy aneksja przez ZSRR - w październiku 1939 - terenów wschodnich województw II Rzeczypospolitej, a w czerwcu 1940 państw nadbałtyckich: Litwy, Łotwy, Estonii, i rumuńskiej Besarabii.

Według traktatu rumuńską granicę w Besarabii ustalono na Dniestrze od jego ujścia do Morza Czarnego do punktu, w którym przecina on starą granicę Bukowiny z Besarabią.

Podpisując protokół z Rumunią, Ententa zastrzegła, że w przyszłości konieczne będą negocjacje z Rosją, jednak dopiero wtedy, kiedy powstanie tam uznany przez nią rząd. 1 listopada 1920 rząd Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, wraz z rządem Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej złożyły protest przeciw podpisaniu protokołu, nie uwzględniającego ich stanowiska.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Traktat w Trianon – podpisany 4 czerwca 1920 w pałacu Grand Trianon w Wersalu traktat pokojowy między Węgrami a państwami Ententy: USA (które go nigdy nie ratyfikowały), Wielką Brytanią, Francją, Włochami, Rumunią, Królestwem SHS (późniejsza Jugosławia), Czechosłowacją i Polską.

W czerwcu 1940 roku po ultimatum wystosowanym wobec rządu Rumunii Besarabię anektował ZSRR (w konsekwencji ustaleń paktu Ribbentrop-Mołotow). Część terenów włączono do USRR (głównie powiaty: Kaguł, Białogród, Chocim, Izmaił), z reszty zaś utworzono Mołdawską Socjalistyczną Republikę Radziecką ze stolicą w Kiszyniowie.

Morze Czarne (w starożytności: Pontus Euxinus, co znaczy Morze Gościnne) – jest morzem śródlądowym rozciągającym się pomiędzy Azją Mniejszą na południu, Kaukazem na wschodzie, Niziną Wschodnioeuropejską na północy i Półwyspem Bałkańskim na zachodzie. Wchodzi w skład systemu oceanicznego Oceanu Atlantyckiego.

Siedmiogród lub Transylwania (rum. Transilvania lub Ardeal, węg. Erdély, niem. Siebenbürgen) – kraina historyczna położona na Wyżynie Siedmiogrodzkiej w centralnej Rumunii. Główne miasta Siedmiogrodu to Braszów, Kluż-Napoka, Sybin i Târgu Mureş. Zamieszkany jest przez ludność narodowościowo mieszaną, większość stanowią Rumuni, ale zamieszkują ten teren także bardzo liczne mniejszości narodowe, przede wszystkim węgierska, saska (niemiecka), szeklerska i cygańska.

Literatura

Советские Россия–Украина и Румыния: Сборник дипломатических документов и исторических материалов. Х., 1921;

Симоненко Р.Г. Вічно зелені гілки України: Північна Буковина і Південна Бессарабія. К., 1992.