Terminu prowincje używa się obecnie celem uproszczenia dla opisu podziałów geograficznych, kulturalnych, etnologicznych, historycznych, także administracyjnych Francji przed podziałem kraju na departamenty w 1790 r.

W swoim współczesnym sensie słowo pojawiło się w XV w. i odtąd nasilało się jego wykorzystanie zarówno w aktach urzędowych jak i obiegu potocznym. Występowało w tak różnych kontekstach, że odnosząc się do dowolnej epoki czy słownika, znajdziemy zawsze definicje nie do końca precyzyjne. Najbardziej rozpowszechniona pozostaje ta dotycząca jednostki terytorialnej. Kwestionowali ją niektórzy francuscy geografowie, wśród nich Onésime Reclus, wskazując, że pojęcie « prowincja » nie opisuje żadnej konkretnej rzeczywistości. Dlatego też liczne listy i mapy wyliczające prowincje Francji nie będą nigdy idealnie przystające ani dokładnie porównywalne.

Próba definicji: terytorium przeważnie dużej wielkości, którego mieszkańcy dzielą szereg cech charakterystycznych, wspólną historię, kulturę i obyczaje, szczególne tradycje, przywileje i prawa zwyczajowe różne od prowincji sąsiednich, nieraz także odrębny język lub przynależność etniczną, często istniejące uprzednio i niezależnie od całej organizacji administracyjnej. Prowincję tworzy zazwyczaj kilka różnych krain, na jej terenie położona jest większa liczba miast, a jej najczęstszy podział wyróżnia część « górną » (haute) i « dolną » (basse).

I tak, przed rewolucją, na terytorium francuskie składało się wiele obszarów wyodrębnionych geograficznie czy demograficznie, zwłaszcza zaś wyznaczonych przez prawo, różnych wedle kryterium obejmujących je władz, takich jak: metropolie, diecezje, księstwa, baronie, gubernie (gouvernements), kraje stanów (pays d'états), kraje elekcji (pays d'élection), okręgi generalne (généralités), baliwaty (baillages), obszary jurysdykcji parlamentów (parlements) itd. Często po instytucjach tych następowała nazwa regionu, która, choć jednego brzmienia we wszystkich przypadkach, mogła wskazywać na nieprzystające geograficznie terytorium. Przykładowo obszar jurysdykcji parlamentu, gubernia i okręg generalny Artois nie odnosiły się do tego samego terytorium.

Francuska Konstytuanta, zniósłszy w nocy z 4 na 5 sierpnia 1789 r. wszystkie regionalne prawa feudalne, zadecydowała wprowadzić jednolity podział terytorium kraju na departamenty, ten sam dla wszystkich funkcji państwa: wojskowej, religijnej, administracyjnej, sądowniczej, fiskalnej itd. Miasto wybrane stolicą każdego departamentu miało skupiać ośrodki wszystkich tych funkcji, goszcząc jednocześnie prefekturę, trybunał, uniwersytet, jednostkę wojskową, biskupstwo, targ czy szpital. Pełnej realizacji planu stanęły na przeszkodzie protesty miast pozbawionych swojego arsenału, uniwersytetu czy sądu, które dotąd odgrywały ważną rolę w ich życiu.

Plemiona galijskie: najstarsze rozumienie

Galię zamieszkiwało ponad sto plemion (trzysta wedle Józefa Flawiusza), często różnych w zwyczajach. Juliusz Cezar dla określenia każdego z tych niezależnych "państw" używał pojęcia civitas, część z nich dzieląc na pagi. Wiele mniejszych plemion galijskich pozostawało w stosunku zależności i podległości wobec sąsiadów. Wspólnoty plemienne można by opisać jako najwcześniejsze prowincje Francji, istniejące jeszcze przed wkroczeniem alfabetu.

Prowincje rzymskie: organizacja normatywna

Części Galii (58 r. p.n.e.)

Łacińska etymologia terminu wskazuje na jego pierwotny sens: pro vincere, terytorium zdobyte. Wszystkie rzymskie prowincje Galii (provincia) miały precyzyjnie określony status prawny, jasno wytyczone granice i skodyfikowane struktury administracyjne. Liczba, granice i organizacja tych prowincji zmieniały się znacząco na przestrzeni wieków. Każdą zarządzał prokonsul lub propretor. W ciągu czterech wieków rzymskiego panowania liczba prowincji w Galii zwiększyła się od 3 do 11, w związku z ekspansją Cesarstwa i przekształceniami jego podziałów za czasów tetrarchii. Liczba mniejszych jednostek, civitas, wzrosła z 33 do 113.