Przełęcz Jabłonkowska - Polski Serwis Naukowy

Przełęcz Jabłonkowska widziana z południowego-wschodu, ze zboczy Girowej

Przełęcz Jabłonkowska (553 m n.p.m.; czes. Jablunkovský průsmyk) – przełęcz w głównym grzbiecie wododziałowym Karpat, w Beskidach Zachodnich (Czechy), w pobliżu granicy z Polską i Słowacją. Jedna z najniższych przełęczy w całym głównym grzbiecie karpackim, a po Przełęczy Dukielskiej drugi najniższy punkt w głównym wododziale europejskim na obszarze Beskidów.

Habsburgowie – dynastia niemiecka (von Habsburg). Założycielem dynastii był Guntram Bogaty (X wiek). Nazwa rodziny wywodzi się od pierwszej posiadłości rodu, zamku Habsburg (niem. Habichtsburg znaczy Jastrzębi Gród, Zamek Jastrzębia) położonego w kantonie Aargau w Szwajcarii. Przedstawiciele dynastii panowali m.in. w krajach niemieckich i włoskich, Świętym Cesarstwie Rzymskim, Czechach, Hiszpanii, Portugalii, Burgundii, na Węgrzech (a co za tym idzie także w Chorwacji) i w Siedmiogrodzie, w Niderlandach, na Śląsku oraz hiszpańskich i portugalskich koloniach w Azji i obu Amerykach. Dynastia w linii męskiej wygasła w 1740. Ostatnia z rodu Maria Teresa Habsburg wraz z mężem cesarzem Franciszkiem I Lotaryńskim założyła nową dynastię Habsbursko-Lotaryńską.

Śląsk (śl. Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – region i kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Ta historyczna kraina dzieli się na Dolny i Górny Śląsk oraz Śląsk Cieszyński. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.

Położenie

Przełęcz Jabłonkowska oddziela Beskid Śląsko-Morawski na zachodzie od Beskidu Śląskiego na wschodzie. Od zachodu ogranicza ją masyw Skałki (932 m n.p.m.), od wschodu – masyw Girowej. Wody spływającej spod przełęczy na północ Osetnicy należą (poprzez Olzę i Odrę) do zlewiska Morza Bałtyckiego, natomiast wody spływającego ku południu Szlagurowego Potoku (słow. Šlahorov potok) należą (przez Czerniankę, Kisucę, Wag i Dunaj) do zlewiska Morza Czarnego.

Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. Карпати, czes. i słow. Karpaty) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Rumunii i Serbii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.

Beskidy Zachodnie (513.4-5, słow. Západné Beskydy) – makroregion położony w obrębie Zewnętrznych Karpat Zachodnich, którego średnie wysokości nad poziomem morza oscylują pomiędzy 600 a 1400 m (wyjątek to masyw Pilska i masyw Babiej Góry, które przekraczają 1500 m n.p.m.).

Jest to jedno z najważniejszych przejść komunikacyjnych przez główny grzbiet Karpat. Przechodzi przez nią szosa Žilina-Cieszyn, natomiast tunelem pod siodłem przełęczy – linia kolejowa na tej samej trasie.

Historia

Ze względu na korzystne usytuowanie w osi doliny Wagu i Kysucy od południa i bardzo krótkiej doliny Olzy od północy przez Przełęcz Jabłonkowską od dwóch tysięcy lat prowadzi jeden z najważniejszych traktów transkarpackich, a zarazem jeden z głównych szlaków łączących południową i północną część Europy. Jak świadczą o tym znaleziska rzymskich monet w dolinie Olzy, przełęcz i wiodący przez nią szlak znane były już w czasach starożytnych. Być może wiodła tędy jedna z odnóg szlaku bursztynowego z Panonii nad Morze Bałtyckie. Od wczesnego średniowiecza wiódł przez przełęcz szlak, łączący dawne tzw. Górne Węgry (dzisiejsza Słowacja) ze Śląskiem. Pod koniec średniowiecza zyskał on nazwę "Miedzianej Drogi" od miedzi, którą do Wrocławia i dalej, do bogatych miast hanzeatyckich nad Bałtykiem i Morzem Północnym, wozili Fuggerowie z "bani" (kopalń) w dzisiejszej środkowej Słowacji.

Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].

Fuggerowie – ród niemiecki osiadły od roku 1367 w Augsburgu. Linia Fuggerów od Lilii zyskała we wczesnym okresie nowożytnym ogromne znaczenie w handlu światowym, jej członkowie przeszli do historii jako bankierzy ówczesnych papieży oraz cesarzy rzymskich. W roku 1514 Fuggerowie uzyskali tytuł hrabiów Rzeszy, niektóre powstałe później linie boczne uzyskały zaś tytuł książąt (Fürst) Rzeszy (w 1803) i książąt Bawarii (w 1913).

Od XI w. przełęcz wyznaczała południową granicę Śląska, a później – Śląska Cieszyńskiego. W XVI w., gdy księstwo cieszyńskie przeszło pod berło Habsburgów, a środkowe Węgry opanowali Turcy, Przełęcz Jabłonkowska nabrała nowego znaczenia strategicznego jako punkt obronny na granicy cesarstwa. Odtąd aż do połowy XIX w. strzegły jej tzw. szańce jabłonkowskie, usytuowane na południowym przedmurzu przełęczy.

Hanza, Liga Hanzeatycka, Związek Hanzeatycki (z st.-wys.-niem. hansa - grupa) – związek miast handlowych Europy Północnej z czasów Średniowiecza i początku ery nowożytnej. Miasta należące do związku popierały się na polu ekonomicznym, utrudniając pracę kupcom z miast nie należących do związku, jednocześnie zaś stwarzały realną siłę polityczną i, niekiedy, wojskową.

Cieszyn (czes. Těšín, łac. Tessin, niem. Teschen) – miasto powiatowe w województwie śląskim, nad rzeką Olzą, na Pogórzu Śląskim. Historyczna stolica Śląska Cieszyńskiego. Miasto leży na granicy z Republiką Czeską i do czasu wprowadzenia postanowień układu z Schengen (21 grudnia 2007) było tam zlokalizowane największe drogowe przejście graniczne południowej Polski.

Od wybuchu wojny 30-letniej do rozbicia potęgi tureckiej pod Wiedniem przez przełęcz, będącą jedynym zdatnym do tego celu przejściem ze Śląska na Węgry, przemieszczały się wielotysięczne oddziały wojskowe. Tędy również w 1655 r. powracał ze Śląska do wschodniej Małopolski (południową stroną Karpat) wraz z liczącym 2 tys. ludzi orszakiem król polski Jan Kazimierz. Następny okres ożywienia ruchu przez przełęcz przypadł na okres wojen prusko-austriackich w XVIII w.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Kysuca (węg. Kiszuca, niem. Kischütz, pol. Kisuca) - rzeka w zachodniej Słowacji i w północno-wschodnich Czechach, w dorzeczu Dunaju. Długość - 66,3 km, powierzchnia zlewni - 1 038 km² (z tego 988 km² na Słowacji, 50 km² w Czechach), średni roczny przepływ u ujścia - 17,7 m³/s.

Milowymi krokami w rozwoju komunikacji przez przełęcz stały się przebudowa traktu śląsko-węgierskiego w końcu XVIII stulecia, a później budowa Kolei Koszycko-Bogumińskiej.

W nocy z 25 na 26 sierpnia 1939 r. tunel kolejowy pod siodłem przełęczy i pobliska stacja kolejowa w Mostach koło Jabłonkowa były celami ataku niemieckiego oddziału dywersyjnego, zwanego później "Incydentem jabłonkowskim". Zadaniem dywersantów (niezrealizowanym) było opanowanie strategicznego tunelu. Tunel pod Przełęczą Jabłonkowską został wysadzony przez polskich saperów ok. godziny 6.00 rano w dniu 1 września, tuż przed nadejściem tyraliery niemieckich żołnierzy. Komunikacja kolejowa jedną nitką tunelu została przez Niemców uruchomiona w lutym 1940 r., a drugi tunel odbudowano dopiero w 1941 r.

Panonia (łac. Pannonia) – w starożytności prowincja rzymska położona między Sawą a Dunajem; dzisiejsze tereny zachodnich Węgier, wschodniej Austrii, Chorwacji, Słowenii oraz Serbii i Czarnogóry.

Tunel – budowla komunikacyjna w postaci długiego korytarza – podziemna lub podwodna, wykonana metodą odkrywkową lub drążenia, umiejscowiona pod przeszkodą.

Bibliografia

Barański, Mirosław J.: Beskid Śląski. Pasmo Stożka i Czantorii. Przewodnik turystyczny. Wyd. Wydawnictwo PTTK "Kraj", Warszawa 1996, ISBN 83-7005-370-X;