Przedbórz - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: inne miejscowości o tej nazwie.

Przedbórz – miasto w województwie łódzkim, w powiecie radomszczańskim, położone na Wyżynie Przedborskiej, nad rzeką Pilicą. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Przedbórz.

Według danych z 2010 roku miasto liczyło 4076 mieszkańców.

Władysław II Jagiełło, , zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377-1381 i 1382-1392, król Polski i najwyższy książę litewski w latach 1386-1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.
Jolanta Dorota Szymanek-Deresz (ur. 12 lipca 1954 w Przedborzu, zm. 10 kwietnia 2010 w Smoleńsku) – polska prawnik, polityk, posłanka na Sejm V i VI kadencji, były Szef Kancelarii Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego.

Położenie

Od XIII wieku miasto związane było z ziemią sandomierską a od czasu zjednoczenia ziem Polski przez Władysława Łokietka weszło w skład woj. sandomierskiego. Stan taki przetrwał do roku 1795, kiedy to Przedbórz po ostatnim rozbiorze znalazł się w granicach cesarstwa austriackiego. Pilica stała się wtedy rzeką graniczną między państwami Prus i Austrii. Po pierwszej wojnie światowej miasto włączono wraz z powiatem koneckim do woj. kieleckiego. Na krótko przed wybuchem II wojny światowej 1 kwietnia 1939 roku Przedbórz i powiat konecki przyłączono do woj. łódzkiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego, a przed 1975 r. do województwa kieleckiego.

Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID) - do 31 grudnia 2010 roku Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków (KOBiDZ) - z siedzibą w Warszawie przy ul. Szwoleżerów 9 na terenie Łazienek Królewskich – instytucja kultury utworzona w 2002 poprzez połączenie Ośrodka Dokumentacji Zabytków i Ośrodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. NID podlega Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego i posiada Oddziały Terenowe w miastach wojewódzkich (oprócz Bydgoszczy i Gorzowa Wielkopolskiego) oraz Pracownie Terenowe w Trzebinach, Zamościu oraz Park Mużakowski w Łęknicy.
Przedbor, Przedwor – staropolskie imię męskie, złożone z członów Przed- ("przed", ale też "naj" i wiele innych znaczeń) i -bor ("walczyć, zmagać się"). Imię to mogło oznaczać "stawiający wyżej walkę".

Nazwa miasta

Nazwa miasta Przedbórz, może pochodzić od topografii okolicy, albo od imienia założyciela lub dzierżawcy osady.

Pochodzenie topograficzne może wskazywać na naturalne właściwości terenu na którym osada była zakładana. Miejsce ulokowane było przed borami, ponieważ miasto w momencie swego powstawania leżało na granicy z przepastnymi lasami Puszczy Świętokrzyskiej i Puszczy Nadpilickiej. Nie wykluczone jest, że pierwotna nazwa miasta brzmiała Przedborze. Jednak brak potwierdzenia tej nazwy w tekstach źródłowych.

Województwo sandomierskie – województwo, część Małopolski, jednostka administracyjna w okresie I Rzeczypospolitej oraz później, w pierwszym okresie istnienia Królestwa Kongresowego. Na północy graniczyło ono z Mazowszem i Wielkim Księstwem Litewskim (z tą jego częścią, którą zwano Podlasiem – od sąsiedztwa Lachów). Od wschodu sąsiadowało ono z Rusią Czerwoną. Na zachodzie Pilica stanowiła granicę z województwem łęczyckim i sieradzkim, zaś na południowym zachodzie znajdowało się województwo krakowskie.
Przedborski Park Krajobrazowy – park krajobrazowy, utworzony w maju 1988 r. na granicy ówczesnego województwa piotrkowskiego i kieleckiego. Obecnie na terenie województwa świętokrzyskiego i łódzkiego. Rozpościera się od doliny Czarnej Włoszczowskiej na południu po północną część Pasma Przedborsko-Małogoskiego.

Bardziej prawdopodobnym jest pochodzenie nazwy od imienia Przedbor czyli, że nazwa miasta jest nazwą osobową lub dzierżawczą, pochodzącą od imienia założyciela bądź też dzierżawcy osady i ziemi na której owa się znajdowała. Przedbor to imię dość powszechne na terenie Polski w epoce średniowiecza.

Utworzone z członów przed znaczącego też naj oraz wyrazu bor, pochodzącego od starosłowiańskiego boriti, słowa znaczącego tyle co walka lub konkurowanie. Łatwo więc stwierdzić iż imię Przedbor oznaczać miało człowieka walecznego lub też człowieka stawiającego wyżej walkę. Rodem w którym imię to było dość rozpowszechnione i często nadawane był ród Zadorów. Rodzina ta posiadała w swym władaniu wiele posiadłości na zachodnim brzegu Pilicy. Należały do nich m.in. Chełmo, Bąkowa Góra czy Wielgomłyny. Być może jeden z Zadorów – protoplastów rodziny Lanckorońskich – o imieniu Przedbor był założycielem Przedborza, bądź panem ziem na których osada powstała.

Bolesław V Wstydliwy (ur. 21 czerwca 1226 w Starym Korczynie, zm. 7 grudnia 1279) – książę krakowski (od 1243) i sandomierski (od 1232), ostatni przedstawiciel małopolskiej linii Piastów.
Droga krajowa nr 12 – droga krajowa biegnąca równoleżnikowo przez obszar Polski od granicy z Niemcami do granicy z Ukrainą. Przebiega przez 6 województw: lubuskie, dolnośląskie, wielkopolskie, łódzkie, mazowieckie i lubelskie. Przecina dwie autostrady: A1 i A18 na węźle "Królów". Końcowe odcinki trasy są częścią trasy europejskiej E372 (w Polsce od Kurowa do Piask) i E373 (w Polsce od Lublina do granicy z Ukrainą). Całkowita długość drogi nr 12 wynosi 742 km (z uwzględnieniem S12).

Za nazwą osobową przemawiają zapisy Przedborza w dokumentach średniowiecznych, tzw. falsyfikacie trzemeszeńskim noszącym datę 1145 oraz dokumencie wystawionym przez Bolesława Wstydliwego w 1239 roku. W obu tych dokumentach widnieje nazwa Predbor.

Znane są też inne zapisy nazwy Przedbórz w średniowiecznych dokumentach, np. Predbrij z dokumentu wystawionego przez księcia Konrada Mazowieckiego w 1241 r., czy też Pridborz (1388 r.), Przedborzs (1426 r.), z dokumentów króla Władysława Jagiełły. W odpisie aktu nadania praw miejskich (1405 r.) z 1508 roku widnieje nazwa Przedborze. Różne formy zapisu nazwy miasta widnieją też na mapach z wieku XVI czy też XVIII. Spotykamy więc: na mapie z 1525 nazwę Pfedbors, Przedbors na mapie z 1750, Przedhore – na niemieckiej mapie z 1782 r. Jednak, że są to mapy autorstwa cudzoziemców, dowolność w zapisie nazwy miasta wydaje się być jak najbardziej zrozumiała.

Województwo kieleckie – województwo istniejące w okresie II Rzeczypospolitej, PRL oraz III Rzeczypospolitej. Utworzone 2 sierpnia 1919 na mocy ustawy tymczasowej o organizacji władz administracyjnych II instancji. Granice tego województwa zmieniały się w 1938, 1945, 1950 i 1975 roku. W czasie reformy administracyjnej w 1999 zostało zlikwidowane. Po reformie większa część jego obszaru znalazła się w województwie świętokrzyskim.
Rezerwat przyrody Góra Chełmo – rezerwat krajobrazowy i przyrody nieożywionej w miejscowości Chełmo w gminie Masłowice, w powiecie radomszczańskim, w województwie łódzkim.

Historia

Pierwsza historyczna wzmianka o miejscowości nad rzeką Pilicą pochodzi z 1145 roku z tzw. Falsyfikatu Trzemeszeńskiego. W 1239 wymieniany jest tutejszy gród warowny, który w połowie XIV w. Kazimierz Wielki rozbudował na zamek. Ze względu na urodzajność przedborskich lasów częstymi gośćmi zamku byli m.in. Kazimierz Wielki i Władysław Jagiełło. Kazimierz Wielki w 1370 roku nadał miejscowości prawa miejskie, odnowione przez Władysława Jagiełłę w 1405 roku. 29 lipca 1423 roku właśnie tutaj Władysław Jagiełło nadał prawa miejskie wsi Łodzia (obecnie – Łódź).

Cmentarz żydowski w Przedborzu - został założony w XVIII wieku i zajmuje powierzchnię 1,5 ha, na której zachowało się kilkadziesiąt nagrobków (spośród których najstarszy pochodzi z 1794 roku) oraz fragmenty murowanego ogrodzenia.
Henryk Dobrzański, ps. Hubal, wł. Henryk Hubal-Dobrzański z Dobrej h. Leliwa [1] (ur. 22 czerwca 1897 w Jaśle, zm. 30 kwietnia 1940 pod Anielinem k. Opoczna) – major kawalerii Wojska Polskiego, sportowiec, "zagończyk", jeden z pierwszych dowódców partyzanckich w czasie II wojny światowej.

W 1512 roku w mieście istniała szkoła, miasteczko było dużym ośrodkiem piwowarstwa. Koniec pomyślnego okresu w dziejach miasta przypieczętował potop szwedzki, który w 1655 przyniósł zniszczenia miastu i zamkowi.

W wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej od 1793 na Pilicy przebiegała wschodnia granica Prus; w 1795 rzeka stała się granicą prusko-austriacką. W 1807 i 1809 tereny po obu stronach rzeki zostały włączone do Księstwa Warszawskiego, następnie do tzw. Królestwa Kongresowego.

Wiek XIX przyniósł rozwój przemysłu, w 1823 roku Wojciech Lange założył fabrykę sukna; w latach 1838-1840 zbudowany zostaje ratusz. W czasie powstania styczniowego do miasteczka wkroczyły oddziały Jana Jeziorańskiego, 27 czerwca 1863 roku oddział Józefa Oxińskiego stoczył bitwę z wojskami rosyjskimi. Podczas I wojny światowej miasto znalazło się pod bardziej liberalną okupacją austriacką. Przedborzanie mogli wtedy ufundować w parku pomnik Tadeusza Kościuszki.

Spała – wieś wczasowa w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim, w gminie Inowłódz. Przez miejscowość przebiega droga krajowa nr 48 relacji Tomaszów Mazowiecki – Kozienice – Dęblin – Kock.
Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.

W okresie międzywojennym miasto było ośrodkiem handlu dla okolicznych wsi. Wydawany był „Głos Przedborza”. W mieście, podobnie jak w wielu miastach w centrum i na wschodzie kraju, zamieszkiwała ludność żydowska.

Czas II wojny światowej przyniósł straty w ludności i zniszczenia w zabudowie. Wiele ludzi w tym okresie brało czynny udział w walce poprzez działania partyzanckie m.in. w oddziale majora Hubala Dobrzańskiego, któremu mieszkańcy miasteczka i okolicznych wsi pomagali w prowadzeniu działań partyzanckich. Na terenie obwodu Radomsko stacjonował i działał 74 Górnośląski Pułk Piechoty, który przeprowadził liczne akcje dywersyjne. 10 lutego 1944 roku zaatakowano Przedbórz i przeprowadzono akcje w urzędzie gminnym, na poczcie, w mleczarni oraz w magazynach. Dowodził ppor. Skóra-Skoczyński "Robotnik". 10 czerwca w mieście podpalono tartak i stoczono walkę z jego osłoną. Akcją dowodził ppor. Kasza-Kowalski "Alm".

Księstwo Warszawskie (fr. Duché de Varsovie) – istniało w latach 1807-1815, formalnie niepodległe, jednak w rzeczywistości podporządkowane napoleońskiej Francji, było namiastką państwa polskiego. Władcą suwerennym księstwa był król Królestwa Saksonii, które wchodziło w skład Związku Reńskiego, będącego protektoratem pierwszego Cesarstwa Francuskiego.
Łódź – miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, położone na Wzniesieniach Łódzkich, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku. Siedziba władz województwa łódzkiego oraz powiatu łódzkiego wschodniego.

Gospodarka

tkactwo ludowe

kowalstwo artystyczne, galanteria metalowa

turystyka: Przedborski Park Krajobrazowy i Muzeum Ludowe. Wiele gospodarstw agroturystycznych.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)