Przegłos lechicki - Polski Serwis Naukowy

Przegłos lechicki (przegłos polski) – proces (przegłos) spowodowany zmniejszeniem znaczenia opozycji samogłoska przednia – tylna po palatalizacji spółgłosek. Miał miejsce w wieku IX i X, zakończony w wieku XIII (według chronologii bezwzględnej), chronologia względna, oparta na rekonstrukcji sytuuje go około X wieku. Istota przegłosu polega na stwardnieniu (dyspalatalizacji) samogłosek przednich, za jego zasięgiem znalazły się samogłoski wysokie.

Spółgłoska to dźwięk języka mówionego powstający w wyniku całkowitego lub częściowego zablokowania przepływu powietrza przez aparat mowy (kanał głosowy). W czasie wymawiania spółgłosek powstaje szmer, gdy powietrze natrafia na przeszkodę (zwarcie, zbliżenie).

Język kaszubski, dialekt kaszubski (nazwy własne: kaszëbsczi jãzëk, kaszëbskô mòwa) – język zachodniosłowiański o spornym statusie – w zależności od przyjętych kryteriów uznawany za odrębny język lub dialekt języka polskiego. Często przyjmowane jest stanowisko pośrednie, unika się określania go jako "język" lub "dialekt" albo określa się go jako etnolekt. Z prawnego punktu widzenia kaszubski jest w Polsce językiem regionalnym. Kaszubskim posługuje się w Polsce na co dzień ponad 50 tys. Kaszubów. Kaszubski jest jedyną pozostałością słowiańskich dialektów pomorskich. Należy do grupy języków lechickich, w jej centralnej odmianie, bliski standardowemu językowi polskiemu, z wpływami języka połabskiego, dolnoniemieckiego i staropruskiego.

Na skutek przegłosu zniknęła opozycja twarde : miękkie, mająca miejsce między palatalnymi i niepalatalnymi samogłoskami. Przegłos miał miejsce tylko w dialektach lechickich, to jest: polsko-pomorsko-połabskich.

Przegłosowi uległy samogłoski takie jak: e, ę, ě , które przed spółgłoskami przedniojęzykowymi twardymi (t, d, n, s, z, r, ł) przekształciły się w: o, ą, a. Stwardnieniu uległy też sonanty miękkie: l i r. Przykłady: žena > žona, lesь > lasь.

Na skutek wyrównywania tematów w odmianie rzeczowników nastąpił zanik form z przegłosem, mimo że przegłos miał miejsce, np. cena (w staropolskim cana, krzesło - z wcześniejszego krzasło; obie formy regularne w miejscowniku: cenie, krześle). W ten sposób powstały również formy oboczne, np. bieda – biada i wyrównano do form z przegłosem w odmianie, np. krzyczał – krzyczeli. Przyimki, takie jak: bez, przed i przez naprzemiennie ulegały przegłosowi lub nie pozostawały pod jego wpływem i w ostateczności przegłosowi nie uległy. Istnieją również wyrazy, w których przegłos zachodzi nieregularnie, np. macocha lub poziomka (tu przegłos nie powinien zajść, gdyż mamy do czynienia ze spółgłoskami wargowymi).

Język prasłowiański jest to należący do rodziny języków indoeuropejskich wspólny prajęzyk dawnych Słowian, z którego później wykształciły się poszczególne języki słowiańskie. Za koniec istnienia języka prasłowiańskiego uznaje się przełom V i VI wieku n.e.

Języki lechickie to umowna nazwa przyjęta przez niektórych językoznawców na określenie północnej grupy języków zachodniosłowiańskich, posiadających pewne wspólne cechy w zakresie fonetyki.

Konsekwencją przegłosu jest zniesienie prawa korelacji miękkości (po miękkiej spółgłosce mogły się pojawiać samogłoski tylne), np. kwiat [kv´at], las (l jest funkcjonalnie miękkie), wiodę [v´odę], biały [b´ały] oraz powstanie miękkich fonemów spółgłoskowych palatalnych. Na skutek przegłosu powstały alternacje samogłoskowe e:a oraz e:o, które widoczne są w odmianie wyrazów, np. las : lesie, wieźć : wiozę.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Palatalizacja (zmiękczenie) - zjawisko wymowy danej głoski z dodatkową artykulacją środkowopodniebienną (obok głównego zbliżenia narządów mowy pojawia się zbliżenie środkowej części języka do podniebienia), np. w języku polskim spółgłoska /p/ wymawiana jest różnie w zależności od otoczenia - w formie psa /p/ jest twarde, niepalatalne, lecz w pies przechodzi w spalatalizowane, miękkie /p’/, pisane jako: pi. Palatalizacja oznaczana jest w IPA znakiem [ʲ] w indeksie górnym, np. [pʲ, tʲ, sʲ]. Dźwięki spalatalizowane oznacza się również znakiem /’/, np. /g’/, /d’/, /f’/ (zwłaszcza w slawistyce).

Przegłos lechicki i przegłos polski są często opisywane jako jeden proces. W węższym znaczeniu wcześniejszy proces dotyczył grupy polsko-pomorsko-połabskiej (dialektów lechickich) i nosi nazwę przegłos lechicki. Późniejszy proces dotyczy tylko polskiego i nosi nazwę przegłos polski.

Alternacja - w dziedzinie fonetyki oznacza oboczność, wymianę głosek fonetycznie różnych, lecz pokrewnych pod względem etymologicznym, występującą w tematach i rdzeniach wyrazów np: stół - stole; dwór - dworze; grób - grobie.

Język połabski – (po połabsku: wenska rec) grupa dialektów używanych przez ludność zachodniosłowiańską (plemiona Słowian połabskich), zamieszkującą tereny pomiędzy dolną Odrą a dolną Łabą.

Proces zachodził zależnie od otoczenia, więc w polskim pojawiły się alternacje samogłoskowe: prasłowiańskie ě w wyniku przegłosu dało a prasłowiańskie ě bez przegłosu dało e w dzisiejszym polskim alteracja a:e prasłowiańskie * věra, věrě → polskie wiara:wierze

Przegląd

ę + (t, d, n, s, z, r lub ł) → ą + (t, d, n, s, z, r lub ł) np. w Bulli gnieźnieńskiej: Zuantos (= Śv´ãtoś) z rdzenia * svętъ

r´ + (t, d, n, s, z, r lub ł) → r + (t, d, n, s, z, r lub ł) potem → ar + (…) np. * sr´na → * srna → sarna

l´ + (t, d, n, s, z, r lub ł) → l (d.h. ł) + (t, d, n, s, z, r lub ł) potem → eł + (…) np. vl´na → * vlna → vełna

e + (t, d, n, s, z, r lub ł) → o + (t, d, n, s, z, r lub ł) np. * berǫ → biorę

ě + (t, d, n, s, z, r lub ł) → a + (t, d, n, s, z, r lub ł) np. * věra → wiara

Dwie ostatnie przemiany (z * e i * ě) są charakterystyczne tylko dla polskiego.

Źródła

Stanisław Dubisz: Gramatyka historyczna języka polskiego. Wyd. 2. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2001, ISBN 83-235-0137-8.

Stanisław Urbańczyk: Encyklopedia języka polskiego. Wyd. 2. Ossolineum, Wrocław/Kraków/Warszawa 1994, ISBN 83-04-04251-7.