Orzeł Piastowski na rewersie pieczęci majestatycznej Przemysła II z 1295

Przemysł II (ur. 14 października 1257 w Poznaniu, zm. 8 lutego 1296 w Rogoźnie) – władca z dynastii Piastów (ostatni męski przedstawiciel linii wielkopolskiej), książę poznański w latach 1257–1279, książę wielkopolski w latach 1279–1296, książę krakowski w latach 1290–1291, książę pomorski w latach 1294–1296, król Polski w latach 1295–1296.

Pochodził z wielkopolskiej linii dynastii Piastów. Był synem księcia wielkopolskiego Przemysła I i księżniczki śląskiej Elżbiety. Urodził się jako pogrobowiec, z tego powodu wychowywał się na dworze swego stryja Bolesława Pobożnego. Własną dzielnicę – księstwo poznańskie – otrzymał w 1273. Sześć lat później, po śmierci stryja, objął także księstwo kaliskie.

W pierwszym okresie rządów zaangażował się w sprawy śląskie, do 1281 współpracując, a następnie rywalizując, z księciem wrocławskim Henrykiem IV Prawym. Polityka ta doprowadziła do buntu nastawionego prośląsko rodu Zarembów oraz do przejściowej utraty ziemi rudzkiej.

Współpracując z arcybiskupem gnieźnieńskim Jakubem Świnką, dążył do zjednoczenia księstw piastowskich. Nieoczekiwanie w 1290 na mocy testamentu księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego udało mu się objąć księstwo krakowskie. Nie mając jednak dostatecznego poparcia miejscowych możnych w rywalizacji z innym przedstawicielem dynastii piastowskiej, Władysławem Łokietkiem, oraz stojąc w obliczu zwiększającego się zagrożenia ze strony władcy czeskiego Wacława II, ostatecznie zdecydował się ustąpić z Małopolski, która znalazła się wówczas pod panowaniem Przemyślidy.

W 1293 dzięki mediacji arcybiskupa Jakuba Świnki udało mu się wejść w ścisły sojusz z książętami kujawskimi: Władysławem Łokietkiem i Kazimierzem łęczyckim. Sojusz ten miał charakter antyczeski, a jego celem było odzyskanie Krakowa.

Po śmierci księcia gdańskiego Mściwoja II w 1294, zgodnie z ustaleniami układu kępińskiego z 1282, Przemysł II objął Pomorze Gdańskie. Wzmocniło to jego pozycję i umożliwiło koronację na króla Polski. Ceremonia odbyła się 26 czerwca 1295 w Gnieźnie, a przewodził jej arcybiskup Jakub Świnka.

Zaledwie dziewięć miesięcy później, 8 lutego 1296, Przemysł II został zamordowany podczas nieudanej próby porwania dokonanej z inspiracji margrabiów brandenburskich, z którymi współpracowały zapewne wielkopolskie rody Nałęczów i Zarembów.

Pochodzenie, imię i przydomek

Przemysł II był jedynym synem, a jednocześnie piątym i najmłodszym dzieckiem, księcia poznańskiego Przemysła I i jego żony, księżniczki wrocławskiej Elżbiety, córki Henryka II Pobożnego. Siostrami Przemysła II były: Konstancja, Eufrozyna, Anna i Eufemia.

Jak przekazała Kronika wielkopolska, imię otrzymał po ojcu, przedwcześnie zmarłym 4 czerwca 1257. Forma imienia władcy Wielkopolski w czasach mu współczesnych brzmiała z całą pewnością Przemysł (ewentualnie Przemyśl) znaczący tyle co „przemyślny”, „mądry”. Z uwagi jednak na to, że słowo „przemysł” oznacza obecnie dział produkcji materialnej, uzasadnione jest uznać za poprawną formę Przemysław, zwłaszcza że także ta wersja jest bez wątpienia jeszcze średniowieczna (występuje na początku XIV wieku). Innym imieniem, pod którym książę wielkopolski występuje we współczesnym mu Roczniku kołbackim, jest Piotr, co jednak Oswald Balzer uznał za oczywistą pomyłkę. Imię Piotr za autentyczne uznał jedynie K. Górski.

Żadne źródła współczesne władcy nie zachowały informacji o jego przydomku. Jedynie w źródle proweniencji krzyżackiej z 1335 występuje on z przydomkiem Kynast. Obecnie niekiedy przydawany Przemysłowi przydomek Pogrobowiec nie zdobył powszechnego uznania w literaturze.

Przemysł II urodził się 14 października 1257 w Poznaniu. Dzięki Kronice wielkopolskiej wiadomo, że urodził się w godzinach rannych, gdyż zgodnie z tekstem źródłowym, w czasie kiedy księżna Elżbieta powiła syna, kanonicy poznańscy śpiewali pieśni poranne. Na wieść o narodzinach chłopca duchowni radosnym tonem zaintonowali Te Deum laudamus.

Przemysł II urodził się blisko cztery i pół miesiąca po śmierci ojca, był więc pogrobowcem. Niedługo po narodzinach biskup poznański Bogufał z Czerlina oraz kustosz poznański Baszko ponieśli małego księcia do chrztu.

Pod opieką stryja Bolesława Pobożnego (1257–1273)

Dzieciństwo i młodość księcia

W momencie narodzin Przemysł został po ojcu nominalnym władcą księstwa poznańskiego. Opiekę nad nim i nad księstwem, obok zapewne matki Elżbiety, objęli stryj księcia Bolesław Pobożny i jego zaślubiona w 1256 małżonka, królewna węgierska Jolenta Helena. Pomimo opieki księcia kaliskiego Przemysł pozostał na dworze w Poznaniu, gdzie wychowywała go matka. 16 stycznia 1265 w swoich dobrach w Modrzu zmarła matka księcia, Elżbieta wrocławska. Odtąd całkowitą opiekę nad Przemysłem sprawował stryj Bolesław.

O edukacji Przemysła II wiadomo bardzo niewiele. Ze źródeł dyplomatycznych zachowały się wyłącznie imiona dwóch nauczycieli Przemysła II: Dragomira i Przybysława. Przypuszcza się (na co wprawdzie nie ma żadnych bezpośrednich dowodów), że książę zdobył pewne wykształcenie (co najmniej znajomość łaciny w mowie i w piśmie).

Wojna z Brandenburgią. Wyprawa Przemysła II na Nową Marchię

Kolejna wzmianka źródłowa o Przemyśle II pochodzi z 1272, kiedy stryj księcia Bolesław Pobożny ustanowił go nominalnym dowódcą wyprawy zbrojnej przeciwko Brandenburgii. Faktycznymi dowódcami wyprawy zostali wojewoda poznański Przedpełk oraz kasztelan kaliski Janko. Wyprawa rozpoczęta 27 maja miała, oprócz konkretnego celu – zdobycia i zniszczenia nowo wybudowanego grodu w Strzelcach Krajeńskich (lub, w razie gdyby to okazało się niemożliwe, przynajmniej spustoszenia terytorium Nowej Marchii), wdrożyć młodego księcia w arkana sztuki wojennej. Przedsięwzięcie, jak szczegółowo informuje Kronika wielkopolska, powiodło się całkowicie, gdyż Strzelce po krótkiej, aczkolwiek niezwykle zażartej walce, zostały zdobyte przez Wielkopolan. Według słów kronikarza wielkopolskiego podczas zdobywania grodu z polecenia Przemysła miało dojść do rzezi obrońców i tylko życie nielicznych zdołali ocalić towarzyszący księciu rycerze.

Kiedy po zrealizowaniu celu wyprawy część rycerstwa rozjechała się do domów, Przemysł otrzymał poufną wiadomość, że na straży grodu w Drzeniu (Drezdenku) stoi zaledwie kilku niemieckich rycerzy. Młody książę, nie bacząc na to, że ma do dyspozycji tylko część sił, zdecydował się na szybki atak. Zupełne zaskoczony przeciwnik, obawiając się losu załogi Strzelec Krajeńskich, zdecydował się na poddanie grodu w zamian za możliwość swobodnego wyjścia. Przemysł obsadziwszy gród wierną sobie i stryjowi załogą, mógł z triumfem wrócić do domu.

W tym samym roku doszło do zawarcia pierwszego sojuszu z księciem Pomorza Gdańskiego Mściwojem II. Ten, dążąc do politycznego zjednoczenia księstwa w toku walk przeciwko swojemu bratu i stryjom, obiecał margrabiom brandenburskim ziemię gdańską w zamian za pomoc i choć prawdopodobnie chodziło tutaj wyłącznie o zwierzchność lenną na tym terytorium, to władcy z dynastii askańskiej jeszcze w 1271 zajęli grody w tej prowincji z Gdańskiem na czele. Okazało się, że siły pomorskie Mściwoja II są za słabe by samodzielnie usunąć Brandenburczyków. Wtedy też z pomocą zdecydował się przyjść walczący również w tym okresie z Marchią Bolesław Pobożny.

Wspólna pomorsko-wielkopolska wyprawa na Gdańsk zakończyła się odzyskaniem grodu i całkowitym wyparciem wroga z terytorium Pomorza. Wprawdzie wkrótce potem Mściwoj II zdecydował się zawrzeć separatystyczny pokój z Brandenburgią, ale mimo to układ z 1272 pozostał w mocy. Ciągłe zagrożenie ze strony Brandenburgii i niepewność sojuszu z Mściwojem II spowodowały, że Bolesław Pobożny zaczął szukać nowych sojuszników, którzy w razie wojny byliby gotowi udzielić mu daleko idącej pomocy. W tym też celu Bolesław zdecydował się szukać porozumienia z księciem zachodniopomorskim Barnimem I.

Małżeństwo Przemysła II z księżniczką meklemburską Ludgardą

Świeżo zawarty układ postanowiono poprzeć związkiem małżeńskim bratanka Bolesława, księcia Przemysła II, z wnuczką i wychowanicą księcia zachodniopomorskiego Ludgardą (była to córka księcia meklemburskiego Henryka I Pielgrzyma i Anastazji pomorskiej). Przemysł po oblubienicę, jak zaświadcza Kronika wielkopolska udał się na Pomorze.

Przemysł II, grafika Aleksandra Lessera

Po ślubie małżonkowie na krótko się rozstali. Przemysł wrócił do Wielkopolski, gdzie razem ze stryjem przygotowywali uroczysty wjazd księżnej do Poznania. Ostatecznie jeszcze w tym samym roku młody małżonek razem ze stryjem, jego żoną, Jolentą Heleną, oraz biskupem poznańskim Mikołajem i innym dostojnikami wielkopolskimi udali się do granicznego Drezdenka, skąd uroczyście przywiedli Ludgardę do Poznania. Zawarcie przez książąt wielkopolskich sojuszu z Pomorzem Zachodnim skierowanego przeciwko Brandenburgii spowodowało jeszcze w 1274 wyprawę odwetową margrabiów, którzy wobec zaskoczenia Wielkopolan bez większych przeszkód dotarli do Poznania, który spalili, zamku najeźdźcy nawet nie zamierzali zdobywać. Dopiero wówczas naprędce zorganizowane rycerstwo wyparło oddziały brandenburskie z Wielkopolski.

Przemysł II samodzielnym księciem poznańskim (1273–1279)

Bunt Przemysła II przeciwko stryjowi

W 1273 Przemysł stał się samodzielnym księciem poznańskim. Przebieg wydarzeń z przekazaniem ojcowizny młodemu księciu nie jest całkowicie jasny. Na podstawie źródeł wiadomo jedynie, że na wydanym samodzielnie dokumencie datowanym na 1 października 1273 Przemysł II tytułował się „dux Poloniae” (książę (wielko)polski). O wiele więcej wiadomości przekazał dokument wydany 25 sierpnia 1289, w którym władca wielkopolski nadał wójtowi gnieźnieńskiemu Piotrowi Winiarczykowi dwie wsie niedaleko Gniezna: Węgielnice i Łagiewnice z wdzięczności za pomoc w ucieczce z zamku gnieźnieńskiemu (w dokumencie nie wspomniano, kiedy to wydarzenie miało miejsce). Wydarzenia poprzedzające wydanie tego dokumentu według historyków wyglądały więc następująco: Przemysł II niezadowolony przedłużającą się opieką stryja, mając poparcie niektórych możnych wielkopolskich, postanowił, nie bacząc na konsekwencje, dochodzić swoich praw do ojcowizny. Nie wiadomo, czy na tym etapie doszło do jakichś incydentów zbrojnych, w każdym razie zbyt natarczywe żądania Przemysła skończyły się jego uwięzieniem na zamku w Gnieźnie. Można przypuszczać, że nie było to więzienie we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz areszt domowy, podczas którego Przemysł nie był zbyt rygorystycznie pilnowany, skoro księciu udało się wydostać z zamku bez żadnej pomocy z zewnątrz. Świadczyć może o tym dokument wydany dla Piotra Winiarczyka, w którym pisarz użył zwrotu "qui de nocte consurgens", co pozwala się domyślać, że urzędnik spał i był całkowicie zaskoczony przybyciem księcia. W każdym razie Winiarczyk, którego przychylności Przemysł II najwidoczniej był pewien, zgodnie z oczekiwaniami udzielił mu wszelkiej pomocy, wyprowadzając jeszcze tej nocy z Gniezna, jednocześnie wyposażając go dostatecznie w środki do ucieczki.

Sojusz Przemysła II z Henrykiem IV Prawym

Po ucieczce z Gniezna książę udał się zapewne na Dolny Śląsk pod opiekę księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego. Świadczyć może o tym zawarcie w bliżej nieokreślonym momencie sojuszu skierowanego przeciwko „jakiemukolwiek człowiekowi i księciu Polski” z wyjątkiem księcia opolskiego Władysława i króla czeskiego Przemysła Ottokara II.

Zawarcie sojuszu pomiędzy Przemysłem a Henrykiem IV postawiło Bolesława Pobożnego w bardzo niewygodnej sytuacji, gdyż sam będąc członkiem prowęgierskiej koalicji książąt polskich (oprócz Bolesława, w jej skład wchodzili Bolesław V Wstydliwy, Leszek Czarny i Konrad II czerski) nie mógł patrzeć obojętnie na wiązanie się swojego bratanka z Henrykiem, będącym czołowym sojusznikiem (do układu należeli również pozostali książęta śląscy) Przemysła Ottokara II w Polsce.

W tym prawdopodobnie można upatrywać fakt pogodzenia się Bolesława Pobożnego z wydzieleniem dla bratanka dzielnicy poznańskiej jeszcze w 1273. Przemysł II w zamian za to nie tylko przerwał na jakiś czas politykę jawnej współpracy z księciem wrocławskim, lecz zdecydował się wesprzeć stryja w wyprawie przeciwko Władysławowi opolskiemu (sojusznikowi króla czeskiego i Henryka IV Prawego) zakończonej dużym zniszczeniem jego władztwa. Był to odwet za próbę obalenia przez Władysława władzy Bolesława Wstydliwego w Małopolsce w pierwszej połowie 1273. Tak więc z dużym prawdopodobieństwem można uznać, że jeszcze w 1273 konflikt stryja z bratankiem o władzę został zażegnany.

O samodzielnych rządach Przemysła II w dzielnicy poznańskiej wiadomo bardzo niewiele. Z okresu 1273–1279 znane są zaledwie cztery dokumenty księcia, w tym dwa wydane wspólnie ze stryjem Bolesławem Pobożnym.

Porwanie Henryka Prawego przez Bolesława Rogatkę i bitwa pod Stolcem

Książę wrocławski i krakowski Henryk IV Prawy

Więcej wiadomo o polityce zewnętrznej księcia. Przyjazne stosunki Przemysła II z Henrykiem Prawym przetrwały, mimo chwilowego rozluźnienia, także po roku 1273. Nie niosło to jednak żadnych realnych zmian i dopiero w wyniku wydarzeń jakie miały miejsce 18 lutego 1277 w Jelczu koło Wrocławia książę poznański został zmuszony do jawnego opowiedzenia się po stronie wrocławskiego kuzyna. Doszło wtedy do porwania i uwięzienie na zamku w Legnicy księcia wrocławskiego przez jego stryja Bolesława Rogatkę. Powodem porwania Henryka IV Prawego była chęć wyrwania przez Rogatkę z rąk bratanka jak największej części dzielnicy przynależnej mu jego zdaniem jako spadek po wcześniej zmarłych braciach: Henryku III Białym (ojcu Henryka IV) i Władysławie. Bolesław korzystał tutaj z osłabienia międzynarodowego opiekuna Prawego, króla Czech Przemysła Ottokara II, który we wrześniu 1276 został zmuszony do podporządkowania się królowi niemieckiemu Rudolfowi z Habsburga.

Przemysł II wiedziony obowiązkiem udzielenia pomocy bratu ciotecznemu (do czego doszły zapewne układy polityczne) zdecydował się wtedy stanąć na czele rycerstwa z ziemi poznańskiej, wrocławskiej (które na ogół dochowało wierności księciu Henrykowi) oraz głogowskiej (na których czele przybył pan tej ziemi książę Henryk III) i zbrojnie wymusić na księciu legnickim uwolnienie Prawego. Na czele oddziałów legnicko-jaworskich stanęli Bolesław Rogatka i jego najstarszy syn Henryk V. Do spotkania obu wrogich armii doszło 24 kwietnia 1277 pod wsią Stolec niedaleko Ząbkowic Śląskich. Bitwa, według współczesnych relacji, była niezwykle krwawa i trwała niemal cały dzień. Początkowo wydawało się, że starcie zakończy się świetnym zwycięstwem koalicji poznańsko-głogowsko-wrocławskiej. Sytuacja wydawała się na tyle jednoznaczna, że głównodowodzący oddziałami legnicko-jaworskimi Bolesław Rogatka uciekł nawet z częścią wojska z pola bitwy. Nie zdeprymowało to jednak jego syna Henryka, który w beznadziejnej sytuacji tchnął ducha bojowego w swoich rycerzy i przegraną wydawałoby się bitwę zamienił w sukces, tym pełniejszy, że do niewoli mieli trafić Przemysł II i Henryk III. Było to jednak dla książąt legnickich, jak zapisał Jan Długosz w swojej kronice, pyrrusowe zwycięstwo, gdyż "zginęła w tej walce tak niezliczona liczba ludzi, że rycerze legniccy, chociaż zwycięzcy, nie mogli szydzić ze zwyciężonych, bo krwawo zapłacili za zwycięstwo". Uwięzienie, jeżeli miało miejsce, trwało niezwykle krótko. Argumentem przeciwko jest tutaj fakt, że nic nie wiadomo, o jakichkolwiek stratach jakie książę poznański mógł ponieść z tytułu uwolnienia.

Jakkolwiek by było, przed 5 lipca 1277 r. widzimy Przemysła w Lubinie. Henryk IV Prawy na wolność wyszedł prawie miesiąc później, 22 lipca po przekazaniu stryjowi 1/5 swoich ziem ze Środą Śląską na czele. Wmieszanie się Przemysła II w śląskie konflikty stało się niejako wbrew zdaniu księcia kaliskiego Bolesława Pobożnego, który nie tylko nie wsparł militarnie bratanka, ale sam najechał granice księstwa wrocławskiego, próbując dochodzić roszczeń finansowych. Co więcej, w tym właśnie czasie Bolesław wydał swoją córkę Elżbietę za ówczesnego księcia jaworskiego Henryka V.

Dosyć szybkie zakończenie konfliktu na Śląsku spowodowane było osobistą interwencją króla czeskiego Przemysła Ottokara II, który przygotowując się do ostatecznej rozprawy z królem niemieckim Rudolfem z Habsburga potrzebował uspokojenia sytuacji w Polsce.

Współpraca z królem czeskim Przemysłem Ottokarem II

We wrześniu 1277 Przemysł Ottokar II zorganizował w przygranicznej Opawie zjazd z książętami polskimi. Brak źródeł nie pozwala ani na dokładne sprecyzowanie daty tego wydarzenia, ani jego uczestników. Historycy przypuszczają tylko, że mogli to być: Henryk Prawy, Bolesław Wstydliwy, Leszek Czarny, Władysław opolski z synami, Henryk głogowski oraz Przemysł II. Nie są znane również decyzje polityczne, które tam zapadły, choć biorąc pod uwagę późniejsze wydarzenia możemy być pewni, że uzgodniono tam kwestię współpracy militarnej.

Do decydującego starcia i zarazem klęski Przemysła Ottokara II w walce Rudolfem z Habsburga doszło pod Suchymi Krutami, 25 sierpnia 1278. Aż 1/3 armii czeskiej miały stanowić sprzymierzone z nim oddziały polskie. Przemysła II wśród nich nie było, gdyż przebywał wówczas on w Lądzie. Nie przeszkadza to jednak, jak przypuszczają historycy, w wysłaniu czeskiemu sojusznikowi oddziałów posiłkowych.

Polepszenie stosunków z Bolesławem Pobożnym. Zjazd książąt w Lądzie

Zaangażowanie się Przemysła II w sprawy śląskie i czeskie, mimo wyraźnej różnicy interesów, nie spowodowało żadnych nowych zadrażnień pomiędzy młodym księciem a stryjem Bolesławem Kaliskim. Świadczy o tym chociażby wspólne wydawanie dokumentów, np. 6 stycznia 1278.

Innym dowodem na ścisłą współpracę Przemysła ze stryjem w ostatnich latach jego życia są wydarzenia, które rozegrały się w połowie roku 1278 (zapewne w sierpniu). Wtedy to Bolesław, wykorzystując fakt zaangażowania Brandenburgii w wojnę Przemysła Ottokara z Rudolfem z Habsburga, nagłym, krótkim wypadem (trwał tylko osiem dni) zaatakował Nową Marchię, którą zniszczył aż pod Myślibórz, gdzie w bitwie pokonał oddziały margrabiego Ottona V Długiego.

Książę poznański w wyprawie tej nie uczestniczył (wprost o tym pisze Jan Długosz), gdyż przebywał wtedy, jak dowiadujemy się z dokumentu datowanego na 24 sierpnia 1278, w Lądzie. Miał tam, z pewnością z polecenia stryja, rozstrzygnąć toczony od lat spór pomiędzy księciem inowrocławskim Ziemomysłem z jednej a jego poddanymi i rodzonym bratem Leszkiem Czarnym z drugiej.

Spór udało się Przemysłowi po rozmowach z Leszkiem i Ziemomysłem zakończyć definitywnie. Książę inowrocławski musiał zgodzić się na dwa warunki: że nie będzie na swoim dworze i ziemi tolerował rycerzy niemieckich i że bez zgody możnych nie będzie lokował miast i wsi na prawie niemieckim. Dodatkowo Ziemomysł musiał również zaakceptować utratę kasztelanii kruszwickiej i radziejowskiej na rzecz Bolesława Pobożnego oraz wyszogrodzkiej na rzecz Mściwoja II. Zawiązane wówczas przyjazne stosunki Przemysła II z książętami kujawskimi okazały się trwałe i przetrwały do końca panowania wielkopolskiego władcy. Wyprawa Bolesława przeciw Brandenburgii w 1278 była ostatnią w jego życiu. Maximus trumphator de Teutonicis (najwyższy triumfator na Niemcami), zmarł 13 lub 14 kwietnia 1279 w Kaliszu, nie pozostawiając męskich następców. Na krótko przed śmiercią Bolesław wezwał swojego bratanka do siebie i przekazał mu całość swojego dziedzictwa wraz z prośbą o opiekę nad żoną Jolentą Heleną i dwiema młodszymi, nieletnimi córkami: Jadwigą i Anną.

Przemysł II władcą całej Wielkopolski (1279–1290)

Objęcie przez Przemysła II rządów nad zjednoczoną Wielkopolską

Połączenie Wielkopolski przez Przemysła odbyło się bez żadnych przeszkód. Zjednoczenie okazało się trwałe a ukształtowane w tym momencie granice Wielkopolski, z wyjątkiem granicy z księstwem wrocławskim, przetrwały przez cały okres panowania Przemysła II. Jednakże mimo zjednoczenia świadomość podziału Wielkopolski na część poznańską i kalisko-gnieźnieńską przetrwała praktycznie do końca XVIII wieku. W czasach Kazimierza Wielkiego zostało to uwidocznione podziałem dzielnicy na województwa poznańskie i kaliskie.

Współpraca z możnymi i stosunki z sąsiadami

Z analizy wydawanych w tym czasie dokumentów wynika, że w pierwszym okresie swoich rządów nad całą Wielkopolską Przemysł II oparł się na następujących dostojnikach: biskupie poznańskim Janie Gerbiczu, kanclerzu kaliskim (od 1288 po stworzeniu jednego urzędu „cancellerius tocius Polonie”), późniejszym biskupie poznańskim Andrzeju Zarembie oraz pozostałych jego współrodowcach: podkomorzym gnieźnieńskim Sędziwoju, wojewodzie poznańskim Beniaminie i wojewodzie gnieźnieńskim Arkemboldzie. Innymi bliskimi współpracownikami byli: podkomorzy poznański Wojciech Krystanowic z Lubrzy, kasztelan poznański Tomisław Nałęcz, kasztelan kaliski Maciej, kasztelan wieluński Stefan, sędzia poznański Mikołaj Łodzia, kanclerz poznański Wincenty Łodzia oraz notariusze książęcy mieszczańskiego pochodzenia: Tylon, Jaśko i Mikołaj będący rodzonymi braćmi.

 Osobny artykuł: Otoczenie Przemysła II.

W latach 1279–1281 władztwo Przemysła II miało raczej przyjazne stosunki (a przynajmniej neutralne) ze wszystkimi bezpośrednimi sąsiadami.

Spotkanie z Henrykiem Prawym i uwięzienie Przemysła. Strata ziemi rudzkiej

Książę wielkopolski czuł się w miarę bezpiecznie i kiedy dostał zaproszenie na zjazd od księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego, postanowił z niego skorzystać. Do spotkania doszło zapewne 9 lutego 1281 w jednym ze śląskich kościołów. Wówczas wyszły na jaw prawdziwe intencje gospodarza, który łamiąc wszelkie zasady gościnności, uwięził przybyłych książąt: oprócz Przemysła także księcia legnickiego Henryka V Grubego oraz księcia głogowskiego Henryka III, aby wymusić na nich ustępstwa polityczne. Warto zauważyć, że zaledwie cztery lata wcześniej Henryk III i Przemysł II pośpieszyli uwięzionemu Prawemu z ryzykowną pomocą zbrojną, która zakończyła się klęską zadaną przez trzeciego z zaproszonych, Henryka V Grubego. Powodem tak radykalnego kroku Henryka Prawego, jak przypuszczają historycy, była zapewne chęć rozszerzenia wpływów na sąsiednie księstwa w związku z planami koronacyjnymi.

Ostatecznie po krótkim oporze Przemysł II zdecydował się w zamian za uwolnienie oddać Henrykowi ważną strategicznie ziemię wieluńską (zwaną też niekiedy od innego ważnego w tym czasie grodu ziemią rudzką), bowiem Henrykowi zależało na bezpośrednim połączeniu księstwa wrocławskiego z Małopolską. Uwięzienie Przemysła przez Henryka Prawego nie trwało zbyt długo, gdyż 3 marca książę wielkopolski był w Poznaniu. Na znacznie większe ustępstwa musieli przystać obaj uwięzieni Henrykowie. Zgodzili się oni na każde żądanie księcia wrocławskiego udzielić mu pomocy zbrojnej w wysokości trzydziestu kopijników. Był to więc w praktyce układ lenny.

Do szybkiego uwolnienia księcia wielkopolskiego mogła przyczynić się interwencja zorganizowana przez księcia krakowskiego Leszka Czarnego i pomorskiego Mściwoja II. Na czele wyprawy, która spustoszyła część pogranicza księstwa wrocławskiego, stanął ten ostatni. Powodem przybycia Mściwoja II do Wielkopolski, oprócz pomocy uwięzionemu sojusznikowi, była chęć uregulowania sprawy roszczeń krzyżackich względem części Pomorza oraz kwestia sukcesji po jego śmierci, gdyż książę pomorski nie doczekał się męskiego potomstwa: Mściwój z pierwszego małżeństwa miał córki Katarzynę i Eufemię. Sytuację dodatkowo komplikował fakt, że władzę nad całością księstwa pomorskiego zdobył on na skutek zbrojnego wydziedziczając stryjów: Racibora i Sambora II, którzy z zemsty zapisali swoje działy (ziemię białogardzką i gniewską) zakonowi krzyżackiemu około 1278.

Umowa w Kępnie. Przemysł następcą Mściwoja II na Pomorzu Gdańskim

Pamiątkowy głaz w Kępnie upamiętniający przekazanie przez Mściwoja Pomorza Wschodniego Przemysłowi II

Do pierwszych rozmów Mściwoja II z Przemysłem II na temat sukcesji doszło zapewne jeszcze w 1281, prawdopodobnie przy okazji przyjazdu księcia pomorskiego do wielkopolskiego opactwa benedyktyńskiego w Lubinie. Wprawdzie nie ma bezpośrednich dowodów, że w opactwie benedyktynów był w tym samym czasie Przemysł II, lecz obecność w tym miejscu biskupa poznańskiego Jana i innych dostojników wielkopolskich sugeruje takie rozwiązanie. Na początku następnego roku Mściwój II ponownie udał się do południowej Wielkopolski, w celu rozmowy z legatem papieskim Filipem z Fermo, mającym rozstrzygnąć spór Pomorza z zakonem krzyżackim o Gniew i Białogard. Legat przebywał wówczas na dworze biskupów wrocławskich w należącym do księstwa wrocławskiego Miliczu. Z uwagi na niezbyt przyjazne stosunki łączące Przemysła II (a więc i jego sojusznika Mściwoja) z Henrykiem IV książę pomorski zdecydował się zatrzymać w nadgranicznym (przynależnym do diecezji wrocławskiej) Kępnie, gdzie miał oczekiwać na wyrok legata.

W Kępnie na Mściwoja oczekiwał prawdopodobnie książę wielkopolski. Tutaj 15 lutego 1282 doszło do zawarcia układu politycznego, który miał w niedalekiej przyszłości doprowadzić do zjednoczenia Pomorza Gdańskiego z Wielkopolską. Pod sporządzonym tutaj dokumentem podpisali się: wojewoda pomorski Waysil, wojewoda poznański Beniamin, wojewoda gnieźnieński Arkembold, sędzia poznański Mikołaj, sędzia kaliski Andrzej oraz dominikanin Piotr będący zapewne osobą, która redagowała tekst pisma. W Kępnie byli także z pewnością inni ważniejsi urzędnicy obu dzielnic (mało prawdopodobne, aby Mściwojowi towarzyszył tylko wojewoda).

Trwają spory historyków o charakter umowy kępińskiej. Według jednych (Balzer, Wojciechowski) był to klasyczny układ o przeżycie, w którym ten, kto przeżyje partnera umowy, dziedziczy jego terytoria. Przeczyłyby temu późniejsze układy o dziedziczeniu Przemysła z Henrykiem III głogowskim i Władysławem Łokietkiem. Według innych (Kętrzyński, Baszkiewicz, Zielińska, Nowacki, Swieżawski) miał to być układ jednostronny – darowizna za życia Mściwoja II względem Przemysła II (tzw. donatio inter vivos). Z jeszcze innym pomysłem wychodził J. Bieniak. Uważał on mianowicie, że Mściwój II po prostu złożył Przemysłowi hołd lenny. Obecnie dominujące jest raczej drugie stanowisko głównie z uwagi, że zgadza się ono całkowicie z wymową źródeł. Został więc Przemysł II w 1282 formalnie księciem pomorskim, jednak na czas życia swego darczyńcy ustąpił mu swoje prawa.

Jak każdy akt prawny umowa kępieńska wymagała akceptacji społeczeństwa (w praktyce możnowładztwa i rycerstwa) obu dzielnic. Do spotkania elit wielkopolsko-pomorskich doszło 13 lub 15 września 1284 w Nakle, gdzie potwierdzono w pełni prawa Przemysła względem Pomorza Gdańskiego. Integracja Pomorza z Wielkopolską nie była wyłącznie decyzją Przemysła i Mściwoja. Nominacje na urzędy pomorskie dla możnych wielkopolskich świadczą, że także oni byli żywotnie zainteresowani ścisłą integracją obu dzielnic.

Nagła śmierć Ludgardy meklemburskiej, pierwszej żony Przemysła II

W grudniu 1283 w Gnieźnie w wieku 22 lub 23 lat niespodziewanie zmarła żona księcia, Ludgarda. Stosunki między małżonkami na jakiś czas przed zgonem Ludgardy nie były z pewnością najlepsze. Prawdopodobnie doszło nawet do separacji małżonków. Powodem tego stanu rzeczy była domniemana bezpłodność Ludgardy, coraz bardziej widoczna wobec dziesięcioletniego pożycia małżeńskiego. Faktyczny okres współżycia małżeńskiego z powodu małoletniości małżonków mógł być w rzeczywistości krótszy. Na bezpłodność Ludgardy, poza brakiem potomstwa, nie ma żadnych dowodów. W ówczesnych czasach o bezpłodność były zazwyczaj oskarżane kobiety, choć w tym przypadku, z uwagi na narodziny z drugiego małżeństwa córki Przemysła, wydaje się to bardziej prawdopodobne. Nie budzi więc zdziwienia sytuacja, że na księcia wielkopolskiego padło podejrzenie zabójstwa żony. Zaznaczyć trzeba jednak, że żadne współczesne Przemysłowi źródło nie wspomina o tym. Jest to tym bardziej zaskakujące, gdyż księciu nie brakowało zażartych wrogów, którzy z pewnością wykorzystaliby fakt zbrodni Przemysła. Brak również jakiejkolwiek reakcji Kościoła czy też publicznej pokuty księcia.

Jako pierwszy sugestię o tajemniczości śmierci Ludgardy przekazał napisany w połowie XIV wieku Rocznik Traski:

Autor rocznika nie sugeruje więc jednoznacznie nienaturalnego zgonu księżnej, choć dopuszcza jego możliwość. W sposób niebudzący wątpliwości o zamordowaniu Ludgardy wypowiedział się zależny od niego Rocznik małopolski w kodeksie szamotulskim, w którym oprócz informacji o śmierci Ludgardy zamieszczono:

Kolejnym źródłem opisującym śmierć Ludgardy jest Kronika oliwska napisana w połowie XIV wieku przez opata Stanisława. Na kartach swojego dzieła autor jest wyraźnie uprzedzony do panującej w Gdańsku do końca XIII wieku dynastii Sobiesławiców. Niechęć ta przenosi się również na Przemysła II:

Nie wiadomo, dlaczego ewentualne morderstwo Ludgardy mieliby pomścić margrabiowie brandenburscy, dla których zgon księżnej był w rzeczywistości na rękę, gdyż oddalał niebezpieczeństwo trwałego sojuszu Wielkopolski z Pomorzem Zachodnim i Meklemburgią skierowanego właśnie przeciwko nim. Doniesienia kronikarza oliwskiego powtórzone zostały jeszcze w meklemburskiej kronice Ernsta Kircheberga. Ernst Kirchberg był wędrownym bardem wywodzącym się z Turyngii, który około 1378 zjawił się na dworze księcia meklemburskiego Albrechta. Wkrótce po tym Erst chcąc gospodarzowi podziękować za gościnę napisał dosyć długi wierszowany poemat, w którym zawarł również losy Ludgardy. Historia ta według barda wyglądała następująco: Przemysł z namowy swojej matki Elżbiety Wrocławskiej (która jak wiemy ze źródeł zmarła w 1265 r. a więc jeszcze przed ożenkiem syna) miał zażądać od swej małżonki rozwodu i wyjazdu do rodzinnej Meklemburgii. Wobec jej odmowy „Co Bóg złączył, Bóg tylko rozłączyć może” Przemysł zdecydował się na jej uwięzienie w wieży, gdzie usiłował ją namówić do ustąpienia. Ostatecznie wobec trwania Ludgardy w uporze Przemysł miał ją osobiście zabić sztyletem. W czynie tym wspierała władcę również jego służba, która miała dobić konającą Ludgardę dusząc ją ręcznikiem. Ostatnim ważnym źródłem do dziejów Ludgardy są Roczniki Jana Długosza. Jedyną nową informacją jest fakt, że o nienaturalnym zgonie księżnej były śpiewane pieśni aż do czasu współczesnych autorowi kroniki (tj. do około roku 1480). Długosz jako pierwszy wydarzenia lokalizuje nie w Gnieźnie a w Poznaniu. Poza tym jako datę śmierci podaje on 14 grudnia, pod którą to datą wcześniejszy rocznik małopolski wyraźnie pisze, że odbył się pogrzeb zmarłej. Obecnie wśród historyków zdaje się przeważać teza o całkowitej niewinności Przemysła względem nagłej śmierci żony.

Opierając się na ustaleniach Brygidy Kürbis, można uznać, że 10-letnie pożycie małżeńskie Przemysła i Ludgardy nie należało do udanych i w miarę upływu czasu coraz bardziej stawało się dla wszystkich oczywiste, że książęca para nie doczeka się potomka. Nie było to jednak jeszcze całkowicie pewne, gdyż Ludgarda w 1283 miała najwyżej 23 lata. Niemniej można uznać, że w Przemyśle coraz bardziej rosła niechęć do żony uznawanej za bezpłodną, a fakt ten był powszechnie przez wszystkich znany. Kiedy więc w połowie grudnia 1283 Ludgarda zmarła nagle i w osamotnieniu (świadczyć może o tym śmierć w Gnieźnie, z dala od dworu Przemysła w Poznaniu), wśród współczesnych zrodziło się podejrzenie, iż śmierć księżnej była nienaturalna. Nikt nie miał jednak na to żadnych dowodów, choć rodziły się wątpliwości. Do pogłosek przyczyniło się to, że w XIII w. znajomość medycyny była znikoma, w związku z czym często nagły zgon młodego człowieka interpretowano jako nienaturalny. Dodatkowo księciu zaszkodziło odrzucenie w zupełności żałoby, co wobec faktu, że księżna była osobą powszechnie lubianą, zrodziło wrażenie winy Przemysła.

Wybór Jakuba Świnki na stolicę arcybiskupią

Arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka – najbliższy współpracownik Przemysła II

18 grudnia 1283, zaledwie parę dni po pogrzebie Ludgardy władca Wielkopolski stał się świadkiem niezwykle ważnego dla dziejów Polski wydarzenia – konsekracji arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnki. Do wydarzenia doszło w kościele franciszkanów w Kaliszu i było tym ważniejsze, że Polska od dwunastu lat (od śmierci w 1271 arcybiskupa Janusza) nie miała pełnoprawnego duszpasterza. Nominację papieską Jakub Świnka otrzymał 30 lipca 1283, jednakże z uwagi na to, że był on dotychczas tylko diakonem, istniała konieczność nadania mu święceń kapłańskich. Uroczystość ta odbyła się 18 grudnia a dzień później Jakub otrzymał sakrę biskupią. Na uroczystości według źródeł było obecnych pięciu polskich biskupów oraz książę wielkopolski Przemysł II, który nowo kreowanemu arcybiskupowi podarował kosztowny pierścień.

O pochodzeniu i wcześniejszych losach Jakuba Świnki nie wiadomo prawie nic, nie licząc wzmianki w dokumencie o zasługach względem Bolesława Pobożnego. Arcybiskup gnieźnieński był z pewnością dla Przemysła II człowiekiem bardzo dobrze znanym, gdyż współpraca między oboma układała się doskonale. Świadczy o tym m.in. wydanie przez księcia na ręce arcybiskupa aż 14 dyplomów, w tym tak ważnego jak potwierdzenie wszystkich dotychczasowych przywilejów i zezwolenie na bicie własnej monety w Żninie i kasztelanii lądzkiej.

Sojusz z Brandenburgią i wojna z Pomorzem Zachodnim. Zjazd w Sieradzu

W pierwszej połowie 1284 Przemysł II zaangażował się po stronie Danii i Brandenburgii w konflikcie zbrojnym z Pomorzem Zachodnim i Rugią. O tej wojnie i zakresie pomocy Przemysła II dla sojuszników nie wiadomo praktycznie nic, a pokój, jaki został zawarty 13 sierpnia 1284, nie przyniósł Wielkopolsce żadnych realnych korzyści.

O wiele więcej władcy wielkopolskiemu mogły przynieść przyjazne relacje z władcą krakowskim Leszkiem Czarnym, z którym Przemysł spotkał się na zjeździe w Sieradzu 20 lutego 1284. Nie są znane treści rozmów, które wówczas przeprowadzono, ale musiały być one owocne, skoro Przemysł zdecydował się nadać wojewodzie krakowskiemu Żegocie trzy wsie (Nieczajno, Wierzbiczany i Lulin). Dobre stosunki zostały podtrzymane także w późniejszym okresie, skoro pół roku później (6 września) książę wielkopolski pośredniczył w rokowaniach Leszka Czarnego i jego brata Kazimierza z Krzyżakami. Przemysł nie tracił również z oczu spraw pomorskich, spotykając się 13 września tegoż roku w Nakle z Mściwojem II.

Zdrada Sędziwoja Zaremby. Utrata Ołoboku

28 września 1284, jak informuje Rocznik Traski, opierający się prawdopodobnie na starszym obecnie zaginionym roczniku, spłonął Kalisz. Fakt ten uruchomił wkrótce lawinę wydarzeń zagrażających integralności władztwa Przemysła II. Otóż gospodarzem w Kaliszu był przed pożarem Sędziwój Zaremba, który obawiając się konsekwencji, zdecydował się zająć zamek kaliski (najwyraźniej nie uszkodzony w pożarze) i przekazać go księciu wrocławskiemu Henrykowi Prawemu. Na wieść o wydarzeniach kaliskich władca wielkopolski zareagował błyskawicznie. Najpóźniej 6 października był bowiem, jak zaświadcza wydany przez niego dokument, na czele rycerstwa wielkopolskiego pod murami miasta. Wobec odmowy poddania się książę zarządził oblężenie zamku. Nie wiadomo jak długo trwały walki, wkrótce jednak na skutek niechęci do walki w szeregach jego własnych oddziałów (rycerze i możni bali się zapewne, że Przemysł po zdobyciu grodu nie oszczędzi obrońców, a znajdowali się tam ich współrodowcy) książę zgodził się na rokowania. Ostatecznie książę odzyskał zamek kaliski, musiał jednak oddać księciu wrocławskiemu świeżo wybudowany zamek w Ołoboku. Nie ma pewności, czy zdrada Sędziwoja Zaremby była wówczas odosobnionym przypadkiem, czy też częścią szerszego spisku rodu Zarembów. Można jednak przypuszczać, że książę w spisek nie wierzył, gdyż większość współrodowców Sędziwoja pozostała na swoich urzędach, także po roku 1284. Dodatkowym argumentem jest z pewnością fakt występowania jako świadka na dokumencie z 6 października (a więc z okresu oblężenie grodu) wojewody poznańskiego Beniamina Zaremby, który wobec tego musiał pozostać w kręgu zaufanych władcy.

Do zmiany nastawienia Przemysła względem Beniamina doszło w 1285. Z uwagi na niewielką ilość informacji nie wiadomo, co było tego przyczyną. Znany jest tylko podany przez Rocznik Traski fakt, że Przemysł II uwięził przebywającego wówczas w Wielkopolsce Sędziwoja oraz wojewodę poznańskiego Beniamina. Uwięzieni Zarembowie zostali ostatecznie potraktowani bardzo łagodnie, sądzeni przez księcia pomorskiego Mściwoja II utracili wyłącznie sprawowane urzędy i część majątku, która została im skonfiskowana. Beniamin zresztą w 1286 ponownie występował w otoczeniu Przemysła II.

Ślub z Ryksą szwedzką

W 1285 książę wielkopolski postanowił ożenić się powtórnie. Jego wybranką została Ryksa, córka zdetronizowanego króla Szwecji Waldemara i Zofii, córki króla Danii Eryka IV. Małżeństwo to z uwagi na brak większych kontaktów Wielkopolski ze Szwecją zostało zawarte najpewniej dzięki pośrednictwu dynastii askańskiej. Ślub per procura odbył się w szwedzkim Nyköping 11 października 1285. Podczas uroczystości władcę Wielkopolski zastępował notariusz Tylon, któremu rok później Przemysł II z wdzięczności nadał Giecz wraz z prawem lokacji. Nie wiadomo, gdzie i kiedy odbył się właściwy ślub z udziałem Przemysła i Ryksy, ani kto udzielił sakramentu małżeństwa. W rachubę wchodzą tylko Poznań (biskup Jan) i Gniezno (arcybiskup Jakub Świnka).

Synod w Łęczycy, zjazd w Sulejowie i konsekracja nowego biskupa poznańskiego

Rok 1285 przyniósł władcy także inne sukcesy: jeszcze w styczniu arcybiskup Jakub zwołał do Łęczycy synod prowincjonalny, podczas którego obłożono klątwą głównego przeciwnika Przemysła II, księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego, 15 sierpnia zaś spotkał się książę w Sulejowie z księciem brzeskim Władysławem Łokietkiem i inowrocławskim Ziemomysłem. W Sulejowie omawiano zapewne sprawę rebelii części możnych przeciwko Leszkowi Czarnemu i powołania na tron krakowski Konrada II czerskiego.

W maju 1286 po śmierci biskupa poznańskiego Jana Wyszkowica na jego następcę konsekrowany został Jan Gerbicz. Współpraca z nowo kreowanym biskupem odbywała się bez zarzutu, choć część historyków zastanawia fakt obdarzenia Jana przydomkiem „traditor” (zdrajca).

Odzyskanie Ołoboku. Trójstronny sojusz Wielkopolski, Pomorza Gdańskiego i Zachodniego

14 czerwca 1287 według Jana Długosza rycerstwo wielkopolskie, jak sugeruje kronikarz, bez wiedzy swojego pana zaskoczyło śląską załogę w Ołoboku, zdobyło zamek i przyłączyło okręg ołobocki na powrót do Wielkopolski. Henryk Prawy nie zdecydował się wówczas na konflikt zbrojny, akceptując stratę świeżego nabytku, co więcej w tym czasie w bliżej nieznanych okolicznościach Przemysł II odzyskał również ziemię wieluńską (straconą jeszcze w 1281). Można tylko przypuszczać, że tak dalekie ustępstwa księcia wrocławskiego wiązały się z jego planami opanowania tronu krakowskiego, a przez oddanie Przemysłowi swoich wcześniejszych zaborów chciał on zapewnić życzliwą neutralność ze strony władcy Wielkopolski.

W tym samym roku 23 listopada w Słupsku doszło do spotkania trzech książąt: zachodniopomorskiego Bogusława IV, gdańskiego Mściwoja II oraz wielkopolskiego Przemysła II. Książęta zawarli wówczas przymierze skierowane przeciwko każdemu przeciwnikowi, a zwłaszcza przeciwko agresywnej polityce Brandenburgii i władcy rugijskiego Wisława II. Porozumienie gwarantowało Bogusławowi IV i dynastii Gryfitów objęcie Pomorza Gdańskiego w przypadku bezpotomnych zgonów Mściwoja pomorskiego i Przemysła wielkopolskiego. Ponadto w znaczący sposób przyczyniło się do pogorszenia na jakiś czas stosunków z rządzącą w Brandenburgii dynastią askańską. Przymierze to zostało następnie potwierdzone na spotkaniu w Nakle w sierpniu 1291.

Sprawa I koalicji piastowskiej. Stosunki z Leszkiem Czarnym i narodziny córki Ryksy

Rycina ks. Pillatiego zamieszczona w książce Kraszewskiego (1888) przedstawiająca króla Przemysława

Według ostrożnej teorii lwowskiego historyka Oswalda Balzera około 1287 z inspiracji arcybiskupa Jakuba Świnki doszło do politycznego porozumienia pomiędzy księciem krakowskim Leszkiem Czarnym, wrocławskim Henrykiem Prawym, wielkopolskim Przemysłem II oraz głogowskim Henrykiem III w sprawie wzajemnego dziedziczenia. Z początku teoria Oswalda Balzera zdobyła niezwykłą popularność wśród historyków. Pogląd ten obaliły prace: Władysława Karasiewicza i Jana Baszkiewicza. Nie należy jednak zupełnie wykluczyć możliwości zawarcia w tym okresie jakiegoś układu pomiędzy Przemysłem a Henrykiem Prawym, czego dowodem miał być dobrowolny zwrot Przemysłowi ziemi ołobockiej i wieluńskiej a także późniejszy testament księcia wrocławskiego.

14 maja 1288 na zjeździe w Rzepce doszło do dalszego zacieśnienia współpracy Przemysła z Mściwojem II. W lipcu zaś książę odwiedził w Krakowie zapewne ciężko chorego Leszka Czarnego. Treści podjętych tam rozmów nie są znane.

Z małżeństwa z Ryksą 1 września 1288 urodziła się Przemysłowi II córka Ryksa, późniejsza żona Wacława II, króla Czech i Polski, a po jego śmierci – Rudolfa III Habsburga. Wiadomość o narodzinach córki jest zarazem ostatnią wiadomością źródłową o królewnie szwedzkiej Ryksie. Musiała ona umrzeć po tej dacie, a przed 13 kwietnia 1293, kiedy Przemysł ożenił się z Małgorzatą brandenburską. Wydaje się, że Przemysł swoją drugą żonę darzył głębszym uczuciem. Świadczy o tym nie tylko fakt nadania ich córce imienia matki, ale przede wszystkim nadanie 19 kwietnia 1293 biskupstwu poznańskiemu wsi Kobylniki w zamian za palenie wiecznej lampki przy grobie zmarłej.

Śmierć Leszka Czarnego. Walki o Małopolskę i bitwa siewierska

30 września 1288 zmarł bezpotomnie książę krakowski, sandomierski i sieradzki Leszek Czarny. Jego zgon uruchomił w Małopolsce różne uśpione dotąd siły, które w krótkim czasie doprowadziły do wybuchu wojny. Otóż ogół rycerstwa krakowskiego opowiedział się za księciem płockim Bolesławem II (rycerstwo sandomierskie poparło jego brata Konrada II), podczas gdy mieszczaństwo opowiedziało się za księciem wrocławskim Henrykiem IV Prawym.

Na początku 1289 roku na Wawel, dzięki opowiedzeniu się po stronie Henryka kasztelana Sułka z Niedźwiedzia, wkroczyły oddziały śląskie pod dowództwem sprzymierzonych z księciem wrocławskim książąt: opolskiego Bolka I i ścinawskiego Przemka. W odpowiedzi nawiązała się koalicja złożona z księcia płockiego Bolesława II, księcia brzeskiego Władysława Łokietka oraz księcia łęczyckiego Kazimierza II. Niespodziewanie do nawiązanej koalicji przyłączył się również Przemysł II, który złamał tym samym wcześniejsze układy z władcą wrocławskim.

Książęta śląscy zdali sobie wówczas sprawę, że nie dysponują wystarczającymi siłami, by oprzeć się w Krakowie koalicji wielkopolsko-kujawsko-mazowieckiej, i postanowili wycofać się na Śląsk, gdzie mieli zgromadzić większe oddziały. Za wycofującymi się Ślązakami udały się oddziały koalicji i na terenie księstwa bytomskiego, pod Siewierzem 26 lutego doszło do krwawej bitwy zakończonej pełnym zwycięstwem sprzymierzeńców. W bitwie tej z rąk Wielkopolan poległ Przemko ścinawski, a Bolko opolski dostał się do niewoli. Bo bitwie Władysław Łokietek zajął Kraków, a książę wielkopolski wycofał swoje oddziały i zawarł z Henrykiem Prawym rozejm. Korzystając z tego, jeszcze w 1289 Henryk Prawy ponownie zajął zbrojnie Kraków, usuwając Władysława Łokietka do Sandomierza. Stan ten obie strony konfliktu uważały za tymczasowy, gdyż zarówno Prawy, jak i Łokietek używali nadal tytułu księcia krakowskiego i sandomierskiego.

czytaj dalej: [2], [3]