Moneta 100 zł z Przemysławem II z 1985

Koronacja królewska i tragiczna śmierć w Rogoźnie uczyniła Przemysła męczennikiem sprawy zjednoczenia kraju. Z tego też powodu żaden historyk piszący o końcu XIII wieku nie mógł przejść obok tej postaci obojętnie. Niezwykle silnie na późniejsze pokolenia dziejopisów i historyków wpłynęła barwna i obszerna relacja Jana Długosza:

Pomimo wzmianki:

kronikarz ma o królu zdecydowanie pozytywną opinię. Podobnie panowanie Przemysła II w swoich dziełach przedstawili Marcin Bielski, Marcin Kromer i Adam Naruszewicz.

Współcześnie historycy przedstawiają wielkopolskiego Piasta różnie. Bolesław Ulanowski w swojej pracy napisał, że „Przemysł był najwybitniejszym w swoim czasie przedstawicielem rodu Piastów”. Z kolei Jan Baszkiewicz zauważa, że choć „książę (był) arbitralny i jak się zdaje nie pozbawiony cech okrucieństwa”, to jednak był zarazem „pełen wiary w swe siły i swe dalekosiężne plany”.

O głębsze, choć zdecydowanie negatywne, oceny wielkopolskiego Piasta pokusili się również Karol Górski:

i Benedykt Zientara:

O wiele bardziej pozytywny stosunek do odnowiciela korony polskiej miał Oswald Balzer, w opinii którego Przemysł był

W ostatnich latach ukazały się dwie monografie historyczne poświęcone Przemysłowi II. Ich autorzy: Bronisław Nowacki i Aleksander Swieżawski zgodnie podkreślają, że Przemysł był niezwykle ambitny, co dało mu następnie impuls do działań zmierzających do koronacji. Ponadto cechował króla realizm polityczny, który skłonił go z jednej strony do rezygnacji z zagrożonej inwazją czeską Małopolski, a z drugiej do umacniania niezwykle korzystnego sojuszu z Pomorzem Gdańskim. Był też człowiekiem niewątpliwie cierpliwym, umiejącym wiele lat czekać na nadarzającą się sposobność. Z całą pewnością cieszył się również zaufaniem współczesnych, o czym świadczą przykłady powoływania władcy na arbitra sporów międzydzielnicowych. Nie bez znaczenia jest również fakt zapisania Przemysłowi przez Mściwoja II Pomorza Gdańskiego. Przemysł prowadził bardzo rozsądną i dalekowzroczną politykę gospodarczą. Był władcą unikającym konfliktów zbrojnych, czym zdecydowanie pozytywnie wyróżnia się na tle współczesnych mu Piastów. Nie był natomiast zbyt dobrym rycerzem i wodzem, o czym świadczy choćby klęska w bitwie pod Stolcem. Inną wadą Przemysła była jego zbytnia ufność wobec partnerów politycznych, przejawiająca się m.in. w stosunkach z Henrykiem Prawym.

Polityka gospodarcza Przemysła II

Z uwagi na charakter zachowanych źródeł z czasów Przemysła II (dokumenty, oraz teksty narracyjne rejestrujące głównie, jeśli nie wyłącznie wydarzenia polityczne) trudno jest jednoznacznie wskazać jakie były główne zamysły działań władcy na niwie gospodarczej. Najważniejszym partnerem dla księcia był wówczas kościół rzymskokatolicki i z wiadomych względów (osoby piśmienne to w przeważającej większości duchowni) dokumentów ich współpracy dochowało się do naszych czasów najwięcej.

Jednym z najważniejszych sojuszników politycznych Przemysła II był arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka. Już 8 stycznia 1284 wystarał się on o nadanie wsi Polanowa. O wiele ważniejszą zdobyczą Jakuba było otrzymanie 1 sierpnia tegoż roku prawa do bicia monety w Żninie i kasztelanii lądzkiej własnej monety. Co więcej w myśl wydanego przywileju moneta arcybiskupa miała być traktowana na równi z książęcą. Dwa lata później 20 czerwca 1286 udało się dodatkowo arcybiskupowi uzyskać przywilej od księcia mazowieckiego Bolesława II do prawa bicia monety w okręgu łowickim i moneta ta miała być przyjmowana na całym Mazowszu, co stało się się podstawą niezależności ekonomicznej Jakuba i potęgą gospodarczą w kraju. Również biskup poznański otrzymał od Przemysła II kilka nadań np. w 1288 r. miasto Śródka, w 1289 r. zwolnienie z opłat celnych kupców biskupiego miasta Buk, wreszcie w 1290 r. książę zatwierdził zatwierdził nadanie prawa niemieckiego dla Słupcy. Ze względów politycznych brak jest podobnego wsparcia na rzecz innych biskupów – z jednym wyjątkiem – w 1287 r. Przemysł uwolnił dobra biskupa lubuskiego Konrada od powinności prawa polskiego i zezwolił na lokowanie miasta targowego na prawie niemieckim.

Władca Wielkopolski starał się również wspierać zakony. Z zachowanych źródeł wynika, że najbardziej faworyzowany byli cystersi a zwłaszcza ich klasztory w Lądzie (nadania dla klasztoru w latach 1280, 1289, 1291, 1293), Łęknie (1280,1283,1288), oraz Paradyżu (1276, 1277, 1290). Trochę mniejszym poparciem cieszyli się benedyktyni (zwłaszcza klasztor w Lubiniu. który otrzymał przywileje w latach 1277, 1294, 1296), oraz dominikanie (klasztor poznański otrzymał w 1277r. prawo połowu ryb na Warcie, zaś klasztor we Wronkach podstawowe uposażenie). Drobne przywileje otrzymały od Przemysła II również zakony rycerskie: templariusze, joannici, oraz bożogrobcy.

Szczególnymi względami Przemysła II cieszyło się mieszczaństwo, a szczęśliwie do naszych czasów zachowało się wiele dokumentów to potwierdzających. W 1280 r. stołeczny Poznań zakupił od księcia leżące na obszarze miasta nieruchomości i pożytki, oraz otrzymał dochody z kramów i jatek. Trzy lata później władca uwolnił kupców Poznania od płacenia cła w Wielkopolsce. Drugie stołeczne miasto Przemysła Kalisz w 1282 r. otrzymało potwierdzenie prawa średzkiego nadanego jeszcze przez Bolesława Pobożnego. W 1283 r. książę rozszerzył ten przywilej nakazując by wszystkie miasta księstwa kaliskiego wzorowały się na prawie Kalisza (prawo kaliskie). Kolejne przywileje miasto otrzymało w 1287 (Żydzi otrzymali prawo założenia cmentarza we wsi Czaszki, w bezpośrednim sąsiedztwie Kalisza), w 1289 r. (nadanie miastu pięciu aptek i pozwolenie prowadzenia wójtowi szóstej), dwa w 1291 r. (sprzedawcy sukna otrzymali od księcia dochody z cła, a miasto 12 łanów ziemi z przeznaczeniem na pastwiska), 1292 r. (zwolnienie z cła pobieranego w Ołoboku) i 1294 r. (lokacja zagrodników na prawie niemieckim w Starym Mieście).

Oprócz przywilejów dla Poznania i Kalisza znamy jeszcze pojedyncze przywileje dla Pyzdr z 1283 r. (zwolnienie kupców z płacenie ceł w Wielkopolsce), Rogoźna z 1280 r. (lokacja na prawie niemieckim) i Elbląga z 1294 r. (potwierdzenie przywilejów Mściwoja II).

Przemysł II jako bohater ludowy

Niewielu polskich monarchów wywarło tak duże piętno swoimi rządami i postępowaniem, by trwale zapisać się w świadomości zbiorowej prostej, niepiśmiennej ludności. Mowa tutaj oczywiście o świadomości „nieskażonej” wiedzą podręcznikową znaną coraz powszechniej od początku XX wieku. Pamięć „ludu wiejskiego” była selektywna i nie zawsze wiernie przywoływała zaistniałe wydarzenia. Jeszcze w XIX wieku podaniami i legendami wielkopolskimi zajęli się Edward Raczyński, Oskar Kolberg i przede wszystkim Otto Knoop. Zachowało się około dziesięciu legend, historii różniących się w szczegółach.

Przemysł został zapamiętany jako król Polski, który stał się ofiarą brutalnego mordu dokonanego przez Niemców (także dokładniej Brandenburczyków). Szczegóły tego wydarzenia w zależności od wersji różnią się dosyć znacznie. Drugim faktem z życia Przemysła, który został zapamiętany, to domniemane morderstwo pierwszej żony Ludgardy.

Przemysł II w literaturze

Józef Ignacy Kraszewski uczynił Przemysła II bohaterem powieści "Pogrobek". Przemysł II jest również jednym z bohaterów cyklu powieściowego Witolda Jabłońskiego "Gwiazda Wenus, Gwiazda Lucyfer". Z kolei domniemana tragiczna śmierć pierwszej żony Przemysła, Ludgardy stała się inspiracją do napisania przez Franciszka Karpińskiego 28-zwrotkowej dumy. Tego samego zagadnienia dotyczy 5-aktowa tragedia Ludgarda napisana przez Ludwika Kropińskiego, a przetłumaczona na język niemiecki jeszcze w XIX wieku przez Johanna Wolfganga Goethego.

Adnotacje

1. Samodzielnym księciem poznańskim został po osiągnięciu szesnastego roku życia, zob. A. Swieżawski, Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s.95-96.
2. Sporadycznie tytulatury (bez faktycznego panowania w dzielnicy) władca używał jeszcze w latach następnych, np. przy okazji zjazdu w Kaliszu w 1293 r., Codex diplomaticus Maioris Poloniae, wyd. E. Raczynski, Poznań 1840, nr 76; KDW, t. II, nr 692.
3. Zwłaszcza, że z analogicznym przypadkiem mamy do czynienia przy imieniu Władysław, które we wcześniejszych źródłach występuje w formie Włodzisław, ewentualnie Włodko. Por. K. Jasiński, Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica, [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995, s. 39-40.
4. Kronika wielkopolska, Warszawa 1965, ks. 119, s. 260-261: „W tym samym roku (tj. w 1257) urodził się syn Przemysła dobrego księcia Wielkopolski, w Poznaniu, w niedzielny poranek, w uroczystość św. Męczennika Kalista. I gdy kanonicy poznańscy i wikariusze śpiewali modlitwy poranne, pod koniec dziewiątej lekcji przyszedł zwiastun i doniósł o narodzeniu chłopca. Więc natychmiast doniosłym głosem zaczęli śpiewać Te Deum laudamus – tak ze względu na poranne oficjum, jak z radości z powodu narodzin chłopca – by chwalić Boga, że tak wielką łaską raczył pocieszyć Polaków”
5. Nie objęła ona jednak namiestnictwa w księstwie poznańskim, zadowalając się tylko oprawą wdowią wokół podpoznańskiego Modrza. T. Jurek Elżbieta [w:] Piastowie Leksykon Biograficzny, pod red. S. Szczura i K. Ożóga, Kraków 1999, s. 414.
6. Ich imiona widnieją na dokumencie Bolesława Pobożnego z 8 listopada 1267. Dokument ten jest też pierwszą wzmianką źródłową o młodym władcy Wielkopolski. Zob. Codex diplomaticus Poloniae, t. I, nr 52. Por. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 92-93.
7. Dowodem pośrednim może być fakt posiadania tych umiejętności przez ojca Przemysła II, Przemysła I. Por. Kronika wielkopolska, wyd. B. Kürbis, przeł. K. Abgarowicz, wstęp i komentarze B. Kürbisówna, Warszawa 1965, ks. 118, s. 257-260.
8. Część historyków, np. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 93–94, czy Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 19–20, uważa, że część obrońców w rzeczywistości zginęła tylko podczas zdobywania grodu, zaś ocalałych, idąc za sugestią Jana Długosza, uratował właśnie książę wielkopolski.
9. Jest to wersja współczesna tego imienia, źródła zapisywały je w formach Lucardis, Lucartha, Lukeria. Zob. B. Nowacki, Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 54.
10. Nie wiadomo, ile lat miała Ludgarda w chwili ślubu. Historycy na podstawie źródeł pośrednich przyjmują, że mogła urodzić się ok. 1259 (B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 54), w 1260 lub 1261 (K. Jasiński, Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica, [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995, s. 54), czy wreszcie około 1261 (A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 94). Księżniczka meklemburska miała więc 13–15 lat
11. Również literatura historyczna nie jest w tym aspekcie zgodna, a dodatkowe zamieszanie występuje wokół kolejności wydarzeń: K. Jasiński, Przemysł II, [w:] PSB, t. XXVIII, Wrocław 1984–1985, s. 730, oraz K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 154–155, podają, że najpierw Przemysł II otrzymał własną dzielnicę, a potem, zgodnie z wolą Bolesława Pobożnego, pojął za żonę Ludgardę meklemburską. Informacja o buncie Przemysła przeciwko stryjowi (o czym dalej) zdaje się jednak sugerować, że w rzeczywistości było odwrotnie, tzn. najpierw książę pojął za żonę Ludgardę, a następnie, niezadowolony z braku wpływu na rządy, zbuntował się, by w rezultacie otrzymać księstwo poznańskie. Taką kolejność wydarzeń przedstawiają: B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 54–58, i A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 95-96
12. Nie wiadomo, kim oni byli. Można tylko przypuszczać, że z młodym księciem sympatyzowały osoby, które w latach 1273–1279, tj. w okresie samodzielnych rządów w księstwie poznańskim, znalazły się wśród jego najbliższych współpracowników. Byli to: wojewoda poznański Beniamin Zaremba, kanclerz i późniejszy biskup poznański Andrzej Zaremba, stolnik poznański Pietrzyk, podkomorzy poznański Bogusław Domaradzic Grzymała, notariusz księcia Tylon, spowiednik Teodoryk oraz ówczesny biskup poznański Mikołaj. Por. B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 58-59.
13. Pewną wątpliwość może budzić tylko fakt późnego wynagrodzenia (po 16 latach) Piotra Winiarczyka przez księcia. A. Swieżawski,Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s.97-98.
14. KDW, t. VI, nr 25. Przy dokumencie znanym tylko z późniejszego odpisu brak jest daty i miejsca powstania, a z dyplomatycznego rozbioru dokumentu rama chronologiczna jego wydania jest dość szeroka (lata 1273–1278). Z analizy wydarzeń można jednak przypuszczać, że najbardziej możliwą datą jest połowa roku 1273. Por. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 96. Inni historycy (np. B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 59–61) jako datę zawarcia sojuszu przyjmują rok 1276, co pozwala uniknąć konieczności złamania postanowień dokumentu przez Przemysła jeszcze w 1273 w związku z wyprawą łupieżczą księcia przeciwko włościom Władysława opolskiego w październiku 1273
15. Por. S. Zachorowski, Wiek XIII i panowanie Władysława Łokietka, [w:] R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej w dwu tomach, t. I do roku 1333, Kraków 1995, s. 271: Chodzi tutaj o długotrwały konflikt czeskich Przemyślidów i węgierskich Arpadów o spadek o austriackich Babenbergach, zakończony klęską Przemysła Ottokara II w bitwie pod Suchymi Krutami w 1278. Należy jednak pamiętać, że po 1273 książęta polscy stający po stronie węgierskiej nieoczekiwanie (w związku zapewne z niemożnością znalezienia wspólnego języka z regencją sprawującą rządy w imieniu małoletniego króla Władysława IV) przeszli na stronę czeską. Więcej o tym konflikcie zobacz w: A. Barciak, Ideologia polityczna monarchii Przemysła Ottokara II. Studium z dziejów czeskiej polityki zagranicznej w drugiej połowie XIII wieku, Katowice 1982
16. Za tą datą opowiada się m.in.: K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 154, i A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 96-97. Innego zdania są: B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 58, który przyjmuję datę około 1275 jako najbardziej pewną objęcia samodzielnych rządów przez Przemysła w Poznaniu. J. Topolski, Dzieje Wielkopolski, t. I , Poznań 1969, s. 294, i W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 2, opowiadają się za rokiem 1277
17. KDW, t. I, nr 453, 458, 460 i 473. Pierwszym jest wspomniany wcześniej dokument z 1 października 1273 dotyczący pozwolenia lokowania wsi na prawie magdeburskim. Drugi to dokument z 7 kwietnia 1275, w którym książę rozstrzyga spór pomiędzy poddanymi. Ostatnie dwa są wydane wspólnie ze stryjem Bolesławem Pobożnym (27 marca 1276 i 6 stycznia 1278), co dodatkowo świadczy, że wszelkie nieporozumienia między książętami zostały definitywnie zakończone. Nie bez znaczenia jest również fakt, że w pierwszym z tych dokumentów Bolesław zwie swego bratanka „najdroższym synowcem księciem Przemysłem”. A. Swieżawski, Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s. 96.
18. Ojciec Henryka IV Prawego, Henryk III Biały, był rodzonym bratem matki Przemysła II.
19. Większość historiografii (K. Ożóg, Przemysł II [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 155, B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 67–69, A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 99) przyjmuje fakt uwięzienie Przemysła II za prawdopodobny, mimo że o fakcie tym milczą źródła współczesne, a wspomina o tym dopiero Długosz
20. W tym też czasie wydał on odezwę skierowaną do Polaków, w której podkreślał braterstwo obu narodów i wspólne zagrożenie ze strony Niemiec. Por. A. Barciak, Ideologia polityczna monarchii Przemysła Ottokara II. Studium z dziejów czeskiej polityki zagranicznej w drugiej połowie XIII wieku, Katowice 1982, s. 43 i n.
21. Starsza literatura przesuwała wyprawę Bolesława na koniec maja i czerwiec. Por. W. Rybczyński, Wielkopolska pod rządami synów Władysława Odonica (1235–1279), [w:] „Rocznik Filarecki”, I, 1886, s. 316-317
22. Zupełnie inaczej datę zjazdu w swojej pracy usiłuje rozwiązać J. Tęgowski, W sprawie emendacji dokumentu Przemysła II dotyczącego powrotu Siemomysła na Kujawy, „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie”, seria A, 1978, s. 213-219. Zwraca on uwagę na możliwość pomyłki w dacie dokumentu (prawidłowym rokiem wydania miałby być 1279). Brak potwierdzenia w innych źródłach powoduje jednak, że teza Tęgowskiego pozostaje jednak tylko mało prawdopodobną hipotezą
23. Przemysł II miał wówczas tylko niespełna 20 lat. Wydaje się oczywistym, że liczący ponad 35 lat Leszek Czarny i Ziemomysł inowrocławski nie zwrócili się o rozjemstwo bezpośrednio do Przemysła, a raczej do jego stryja Bolesława. Ten, być może z uwagi na zagrożenie ze strony Brandenburgii lub chcąc podnieść prestiżu bratanka, odmówił bezpośredniego uczestnictwa w spotkaniu, wysyłając do Lądu wraz ze swoimi doświadczonymi doradcami Przemysła II. Pomocą dla księcia byli: kasztelan kaliski Maciej, kasztelan lędzki Bodzenta, kasztelan nakielski Andrzej, kasztelan giecki Bodzęta, cześnik lędzki Bierwołt oraz stolnik gnieźnieński Bogumił, KDW, t. III, nr 482, por. A. Swieżawski, Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s. 99.
24. W sporze chodziło o nadmierne otaczanie się i korzystanie z pomocy z rycerzy niemieckich (głównie Krzyżaków) przez Ziemomysła, kosztem miejscowym rodów (Polaków). Ziemomysł w wyniku buntu poddanych w 1271 stracił władzę na księstwem inowrocławskim, nad którym rządy po przejściowym panowaniu Bolesława Pobożnego przejął Leszek Czarny. S. Sroka, Siemomysł [w:] Piastowie Leksykon Biograficzny, Kraków 1999, s. 208-209.
25. Kasztelanię wyszogrodzką syn Ziemomysła, Leszek, odzyskał po śmierci Mściwoja II w 1294 na mocy układu w Rzepce z 1280. Zob. S. Sroka, Siemomysł, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 209
26. Nie uwzględniając przejściowego popsucia stosunków Przemysła II z Władysławem Łokietkiem w okresie jego krótkich rządów w Krakowie. Wstępem do przyjaznych stosunków księcia wielkopolskiego z potomkami Kazimierza kujawskiego było, jak sądzą niektórzy historycy, trzymanie do chrztu średniego syna Ziemomysła, Przemysła, w okresie zjazdu lądzkiego. Por. S. Sroka, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 223
27. Tak Bolesława Pobożnego określił „Rocznik kaliski”. Zob. B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 79.
28. Datację tę przyjmuje K. Jasiński, Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica, [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995, s. 42, i K. Ożóg, Bolesław Pobożny, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 142-147. Do 13 kwietnia datę śmierci zawęża A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 100, O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 232, oraz W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 2
29. Jolenta Helena wkrótce po śmierci męża wyjechała do Krakowa na dwór swojej siostry, późniejszej świętej, Kingi, z którą po śmierci Bolesława Wstydliwego wstąpiła do klasztoru klarysek w Starym Sączu. W klasztorze tym przebywała, według różnych źródeł, albo do najazdu tatarskiego w 1287, albo do śmierci siostry w 1292. Następnie wróciła do Wielkopolski i zamieszkała w hojnie uposażonym przez Przemysła II klasztorze klarysek w Gnieźnie, gdzie zmarła w opinii świętości zapewne w 1304. Por. E. Rudzki, Polskie królowe, t. I, s. 12
30. Do 1278 Wielkopolska była najbardziej skonfliktowana z Brandenburgią. Po tym roku żadna ze stron nie podejmowała kroków wojennych. W latach następnych doszło nawet do ocieplenia wzajemnych stosunków, o czym dalej. Książę wielkopolski wybitnie przyjazne stosunki utrzymywał z Mściwojem II pomorskim, Leszkiem Czarnym i do 1281 z Henrykiem IV Prawym. A. Swieżawski, Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s. 105.
31. Nie ma pewności, gdzie w rzeczywistości zjazd się odbył, gdyż żadne źródło współczesne tym wydarzeniom o tym nie wspomina. Przypuszczenia historyków, że mogło to mieć miejsce w Sądowlu (por. K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 155–156) czy w Baryczy (por. Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 25) są oparte tylko na źródłach pośrednich. Nie jest znany także powód tak licznego spotkania książąt dzielnicowych.
32. O tym, że plany koronacyjne Henryka Prawego były poważne, świadczy dokument wydany w 1280 przez jego teścia, księcia opolskiego Władysława, w którym podkreśla on, że dołoży wszelkich starań, by pomóc w dążeniach koronacyjnych księcia wrocławskiego pod warunkiem ukoronowania w przyszłości jego córki. Por. B. Nowacki, Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 83
33. Sprawa skończyła się niepomyślnie dla Mściwoja, który wyrokiem legata papieża Marcina IV wydanym 18 maja w Miliczu został zmuszony do przekazania Krzyżakom ziemi gniewskiej. Ziemia białogardzka pozostała przy Pomorzu, lecz w zamian książę musiał oddać kilka wsi na Żuławach. K. Zielinska, Zjednoczenie Pomorza Gdańskiego z Wielkopolska pod koniec XIII w. Umowa kępińska 1282 r. Toruń 1968, s. 82-88.
34. Wybór Kępna – nadgranicznej miejscowości, jako miejsca spotkania mogło mieć dwojakie znaczenie: po pierwsze mogło chodzić o ułatwienie kontaktu z przebywającym w Miliczu legatem papieskim Filipem z Fermo (K. Zielińska: Zjednoczenie Pomorza Gdańskiego z Wielkopolską pod koniec XIII wieku. Umowa kępińska 1282 r. Toruń 1968, s. 51), po drugie mogła to być demonstracja polityczna Przemysła II skierowana przeciwko Henrykowi IV (B. Nowacki: Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295. Poznań 1995, s. 88)
35. Chronica Oliviensis auctore Stanislao abbate Olivensi, [w:] MPH, t. VI, s. 315, oraz KDW, t. I, nr 544. Istnieją także inne próby datowania tego wydarzenia. Na lata 1288–1291 zjazd datuje J. Bieniak, Postanowienia układu kępińskiego (15 lutego 1282), „Przegląd Historyczny”, t. LXXXII, 1991, s. 228, zaś na rok 1287 B. Śliwiński, „Rola polityczna możnowładztwa na Pomorzu Gdańskim w czasach Mściwoja II”, Gdańsk 1987, s. 187-191
36. Np. w 1283 Mikołaj Zaremba otrzymał od Mściwoja w podzięce za wierną służbę wieś Krępiechowice. Cztery lata później był on wojewodą tczewskim, KDW, t. II, nr 739, 740.
37. Dokładna data śmierci księżnej wielkopolskiej nie jest znana, wiadomo tylko, że została pochowana 14 grudnia 1283 w katedrze gnieźnieńskiej. Zaświadczają o tym źródła XIV-wieczne: Roznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 849, oraz Rocznik Małopolski, [w:] MPH, t. III, s. 182. Dopiero Jan Długosz w swoim dziele pisze, że Ludgarda zmarła w Poznaniu, a jako datę śmierci podaje właśnie 14 grudnia; J. Długosz: Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. ks. VII, Warszawa 1975, s. 225-226; Por. O. Balzer: Genealogia Piastów. Kraków 1895, s. 246; W. Dworzaczek: Genealogia. Warszawa 1959, tabl. 2; K. Jasiński: Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica. [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995, s. 55.
38. Źródła średniowieczne lubowały się wręcz wynajdowaniem sensacyjnych informacji o nienaturalnych zgonach władców, np. według źródeł śląskiej proweniencji w latach 1266–1290 z powodu trucizny na Śląsku umrzeć miało aż czterech władców (trzej bracia: Henryk III Biały, Władysław i Konrad I) oraz syn pierwszego, (Henryk IV Prawy). Por. B. Nowacki: Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295. Poznań 1995, s. 93
39. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 849. Kronikarz w oczywisty sposób błędnie określił stryja księżnej Henryka jej ojcem. Pomyłkę tę popełnił zapewne z uwagi na pełnienie w tym czasie przez Henryka namiestnictwa w Meklemburgii na czas przebywania w niewoli u Saracenów ojca Ludgardy
40. Za niewinnością Przemysła II, a więc zarazem za naturalnym zgonem Ludgardy opowiadają się: A. Swieżawski: Przemysł. Król Polski. Warszawa 2006, s. 110–111; B. Ulanowski: Kilka słów o małżonkach Przemysła II. [w:] „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Historyczno-Filozoficznego Akademii Umiejętności”, t. XVII, 1884, s. 258; B. Nowacki: Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295. Poznań 1995, s. 93–94 i B. Kürbis: O Ludgardzie, pierwszej żonie Przemysła II, raz jeszcze. [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 257-267. Z kolei winę księcia wielkopolskiego uznaje: K. Ożóg: Przemysł II. [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 156; K. Jasiński: Ludgarda. [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XVIII, 1973, s. 87; J. Wesiołowski: Zabójstwo księżnej Ludgardy w 1283 r. [w:] „Kroniki Miasta Poznania”, Poznań 1993, nr 1–2, s. 19; wreszcie B. Zientara: Przemysł II. [w:] Poczet królów i książąt polskich, Czytelnik, s. 212-217.
41. W 1271 wikariuszem in temporalibus został biskup kujawski Wolimir, który jednak zmarł trzy lata później. Następnie administratorem archidiecezji został kantor gnieźnieński Prokop. Dopiero w 1278 Mikołaj III powołał na tron arcybiskupi Marcina z Opawy. Wyboru tego nie zaakceptowali jednak Bolesław Pobożny i Przemysł II a sprawa rozwiązała się ostatecznie na początku 1279 wraz ze śmiercią Mikołaja. Następni kandydaci: Przemysła II i Leszka Czarnego – Włościbor i papieski – Henryk z Breny nie przyjęli z kolei nominacji. Ostatecznie zgodny wybór kapituły w 1283 Jakuba Świnki i zgoda na ten wybór zarówno Przemysła II, jak i papieża Marcina IV zakończyła wakat. Por. W. Karasiewicz, Jakób Świnka arcybiskup gnieźnieński 1283–1314, Poznań 1948, s. 5-10.
42. Por. również W. Karasiewicz, Jakób Świnka arcybiskup gnieźnieński 1283–1314, Poznań 1948, s. 91, który w swojej pracy zawarł sugestię, że Jakub Świnka oddał jakieś nieznane usługi Przemysłowi w czasie jego uwięzienia po bitwie pod Stolcem. Nie ma na to żadnego bezpośredniego dowodu
43. Fakt zaangażowania się w ten konflikt po stronie Brandenburgii, która tylko czekała na dogodną sytuację by usadowić się na Pomorzu, literatura historyczna ocenia bardzo negatywnie. Por. K. Jasiński, Tragedia Rogozińska 1296 r. na tle rywalizacji wielkopolsko-brandenburskiej o Pomorze Gdańskie, [w:] „Zapiski Historyczne”, t. XXVI, z. 4, Toruń 1961, s. 81–82, oraz A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 113.
44. KDW, t. I, nr 536. Ostatnio B. Nowacki, Zabiegi o zjednoczenie państwa i koronację królewską w latach 1284 i 1285 na tle rywalizacji Przemysła II z Henrykiem Probusem, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 153–160, wysunął teorię, że stosunki łączące Przemysła z Leszkiem Czarnym nie były poprawne i w Sieradzu spotkali się w rzeczywistości Przemysł z wojewodą krakowskim Żegotą z rodu Toporczyków, który miał być przywódcą opozycji skierowanej przeciwko księciu krakowskiemu. Dojść miało wówczas do porozumienia w myśl, którego ród Toporczyków miał obalić władzę bezdzietnego Leszka i powołać na tron krakowski księcia czerskiego Konrada II. Zabieg ten miał uniemożliwić w przyszłości przejęcie tronu krakowskiego przez księcia wrocławskiego Henryka Prawego. Pomysł ten wydaje się jednak nieprawdopodobny, gdyż po pierwsze spotkanie odbyło się w Sieradzu tzn. na terytorium należącym do Leszka, a więc musiał on wiedzieć o szczegółach prowadzonych tam rozmów. Po drugie Bronisław Nowacki przyjmuje, iż o temacie rozmów sieradzkich poinformowany został Henryk Prawy, a więc tym bardziej nieprawdopodobny staje się fakt jawnego spisku przeciwko Leszkowi, zwłaszcza jeżeli Żegota utrzymał się na urzędzie do 1285 r. tj. do faktycznego buntu Toporczyków, który wyraźnie zaskoczył Leszka Czarnego, gdyż tylko tak można tłumaczyć informację Rocznika Traski, iż bunt całkowicie zaskoczył Leszka i tylko dzięki pomocy Węgrów i Kumanów, zdołał pokonać wojska Konrada II w bitwie nad Rabą 3 maja 1285, por. m.in. P. Żmudzki, Studium podzielonego Królestwa. Książę Leszek Czarny, Warszawa 2000, s. 378–380 oraz przypisy 82–84 na s. 379 i przypis 86 na s. 380, także Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 851.
45. Jan Pakulski twierdzi, że mogło to wydarzyć się 30 września. Jest to bardzo prawdopodobne. J. Pakulski, Ród Zarembów w Wielkopolsce w XIII wieku i na początku XIV wieku, „Prace Komisji Historii XI”, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, seria C, nr 16, 1975, s. 128
46. Możliwa jest również następująca wersja wydarzeń: Sędziwój już wcześniej należał do opozycji władcy wielkopolskiego i stronników Henryka Prawego, a pożar miasta w Kaliszu wykorzystał tylko do przysłużenia się księciu wrocławskiemu, A. Swieżawski, Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s. 114-116.
47. Jak świadczy kolejny dokument, 13 października Kalisz znajdował się jeszcze w rękach Sędziwoja. Zob. KDW, t. I nr 546. Kalisz ponownie musiał znaleźć się w rękach Przemysła II przed 28 listopada, gdyż tego dnia książę był w Poznaniu. Por. KDW, t. I nr 549, J. Pakulski, Ród Zarembów w Wielkopolsce w XIII wieku i na początku XIV wieku, „Prace Komisji Historii XI”, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, seria C, nr 16, 1975, s. 127.
48. Powrót Sędziwoja do Wielkopolski jest o tyle zaskakujący, że należałoby się raczej spodziewać, że po zdradzie będzie on przebywać na dworze Henryka Prawego. Być może Sędziwoj przyjechał do Wielkopolski tylko na chwilę, chcąc wciągnąć w Beniamina w jakiś szerszy spisek. O fakcie tym dowiedział się Przemysł II i uwięził Beniamina oraz jego gościa. Por. K. Jasiński, Rola polityczna możnowładztwa wielkopolskiego w latach 1284–1370, RH, XXIX, 1963, s. 221
49. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 115-116. Do łask wielkopolskiego władcy powrócił także Sędziwój. Zob. KDW, t. VI, nr 36
50. Był to odwet za wygnanie z Wrocławia biskupa Tomasza II. Zob. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 851
51. W. Karasiewicz, Jakób Świnka arcybiskup gnieźnieński 1283–1314, Poznań 1948, s. 21. P. Żmudzki, Studium z podzielonego królestwa. Książę Leszek Czarny, Warszawa 2000, s. 416, przypuszcza, że podczas tego spotkania Przemysł II oddał Ziemomysłowi okręg bydgoski. Inni uważają, że stało się to przy okazji spotkania w Lądzie z inspiracji Bolesława Pobożnego. Zob. wcześniej
52. Por. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 121-122. Część historyków określenie tradidor wiąże z udziałem Jana w zbrodni rogozieńskiej. Nie ma jednak na to żadnego dowodu.
53. Wydaje się zupełnie nieprawdopodobne, żeby Przemysł II zupełnie nie wiedział o planowanej wyprawie. Ta niewiedza mogła mieć za to podtekst polityczny, ułatwiający później zawarcie porozumienia z Henrykiem Prawym. A. Swieżawski Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s. 122.
54. O. Balzer, Królestwo Polskie, t. I, Lwów 1919, s. 272-275. Książęta zgodnie z układem mieli dziedziczyć Małopolskę w następujący sposób: po śmierci Leszka, obszar ten miał otrzymać Henryk Prawy, następnie po jego śmierci Przemysł II, po którego z kolei śmierci Małopolskę miał odziedziczyć Henryk III. Porozumienie miał ułatwić fakt, iż wszyscy książęta byli wówczas bezdzietni
55. KDW, t. II, nr 631. W dokumencie tym Przemysł wyraził również chęć jego pochowania przy boku żony
56. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 852. J. Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. VII, Warszawa 1974, s. 310, błędnie wymienia księcia legnickiego Henryka V Brzuchatego, jako sojusznika Prawego w walce o Kraków. Jednakże analiza wydarzeń jednoznacznie wskazuje, że za księciem wrocławskim opowiedział się Bolko I opolski. Por. S. Musiał, Bitwa pod Siewierzem i udział w niej Wielkopolski, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 161-166
57. Niedługo potem, w nieznanym bliżej momencie i z nieznanych powodów przywódcą koalicji został Władysław Łokietek, któremu po rezygnacji Konrada II czerskiego udało się opanować Sandomierszczyznę. R. Grodecki: Dzieje polityczne Ślaska do r. 1290. [w:] Historja Ślaska od najdawniejszych czasów do 1400. pod red. A. Kutrzeby, t. I, Kraków 1933, s. 317.
58. Matka Przemysła, Elżbieta wrocławska, i ojciec Henryka, Henryk III Biały, byli rodzeństwem
59. Dla Oswalda Balzera (O. Balzer, Królestwo Polskie, t. I, Lwów 1919, s. 272–275) testament miał stanowić koronny dowód zawarcia I koalicji piastowskiej. Fakt udziału wojsk wielkopolskich w bitwie siewierskiej świadczy jednak o wrogich stosunkach Przemysła z Prawym także po 1287. Część historyków (por. K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 157) uważa, że książę wielkopolski otrzymał Małopolskę w zamian za poparcie Prawego w staraniach koronacyjnych. Wreszcie funkcjonuje hipoteza Tomasza Jurka (T. Jurek, Testament Henryka Probusa. Autentyk czy falsyfikat?, „Studia Źródłoznawcze”, XXXV, s. 95) jakoby testament był falsyfikatem, zaś prawdziwy dokument miał przekazywać prawa do Małopolski księciu opolskiemu Bolkowi I
60. Wiąże się to zapewne ze stosowaną przez Przemysła zasadą niewysuwania tytułów roszczeniowych. Stało się to pomimo pretensji wysuwanych przez Łokietka względem ziemi krakowskiej. W tym czasie mianował on nawet wojewodę krakowskiego, który oczywiście żadnej realnej władzy nie miał. Por. J. Bieniak, Zjednoczenie Państwa Polskiego, [w:] Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo, Społeczeństwo, Kultura, pod red. A. Gieysztora, Warszawa 1972, ss. 202-278
61. O pieczęciach i monetach zobacz dalej
62. KDW, t. II, nr 657, 658. Wyjazdu z Krakowa z całą pewnością książę nie uważał za rezygnację z tej dzielnicy. Świadczy o tym fakt udania się wraz z Przemysłem II do Wielkopolski kasztelana krakowskiego Żegoty. A. Swieżawski, Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s. 135.
63. Na czele stronnictwa czeskiego stanął wówczas biskup krakowski Paweł z Przemkowa. Por. B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 133–134, T. Nowakowski, Małopolska elita władzy wobec rywalizacji o tron krakowski w latach 1288–1306, Bydgoszcz 1992, s. 46
64. Na synodzie nie zjawił się biskup krakowski Paweł, co stanowi dowód na popieranie przez niego czeskich pretensji. Por. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 142
65. S. Zachorowski, Wiek XIII i panowanie Władysława Łokietka, [w:] R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej w dwu tomach, t. I do roku 1333, Kraków 1995, s. 346, uważał, że Przemysł zobowiązany wcześniejszymi umowami wyruszył pod Sieradz z pomocą dla Wacława. Z kolei O. Balzer, Królestwo Polskie, t. II, Lwów 1919, s. 37, w swoich rozważaniach poszedł nawet jeszcze dalej, uważając, że do pomocy władcy czeskiemu zobowiązał Przemysła układ lenny, jaki złożył w czasie rezygnacji z Krakowa
66. Nie jest znany charakter układu, jednak z uwagi na wycofanie się Przemysła z niego po układzie kaliskim z 1293 można przypuszczać, że chodziło tutaj o klasyczny układ o przeżycie, z którego w związku z urodzeniem się Henrykowi syna (najpóźniej w 1292) Przemysł czuł się zwolniony. Por. T. Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274–1309), Poznań 1993, s. 23
67. Świadczy o tym użycie przez książąt tytułu dziedzica Krakowa. Ze względu na Wacława II jawne posługiwanie się tym tytułem groziłoby wojną. Zob. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 150
68. W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 3. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 252, przesuwa zawarcie małżeństwa na okres przed zgonem Bolesława Pobożnego
69. W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 58, K. Jasiński, Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica, [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995, s. 156. Małgorzata przeżyła męża i wróciła do Brandenburgii, wydana w 1302 za księcia saskiego Albrechta III, owdowiała sześć lat później. Zmarła w 1315
70. Na pewno Przemysł był na Pomorzu 14 października, gdyż tego dnia potwierdził w Gdańsku przywileje gospodarcze Elbląga; KDW, t. II, nr 726
71. Następny (po 14 października) dokument Przemysła nosi datę 6 kwietnia 1295 i został wydany w Świeciu; KDW, t. II, nr 732. Nie ma pewności, co książę robił pomiędzy tymi datami.
72. Zgoda na koronację biskupów: krakowskiego Jana Muskaty oraz wrocławskiego Jana Romki jest przez część historyków odrzucana. Zgoda takowa nie była zresztą wymagana do ważności koronacji. Por. Z. Dalewski, Ceremonia koronacji Przemysła II, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 211
73. W literaturze pojawiają się opinie, że w uroczystościach mogli brać udział: Władysław Łokietek oraz, z mniejszym prawdopodobieństwem, Siemowit dobrzyński i Bolesław II mazowiecki. Zob. J. Bieniak, Znaczenie polityczne koronacji Przemysła II, [w:] Orzeł biały. Herb państwa polskiego, pod. red. S. Kuczyńskiego, Warszawa 1996, s. 51, oraz T. Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274–1309), Poznań 1993, s. 31. Nie wydaje się to jednak możliwe, gdyż, jak pisał w drugiej połowie XIV wieku Janko z Czarnkowa, książęta piastowscy byli bardzo wyczuleni na wszelkie ograniczanie ich wolności. Por. B. Nowacki, Przemysł II 1257–1296. Odnowiciel korony polskiej, Poznań 1997, s. 147
74. Petra Zitavskeho kronika zbraslavska, [w:] Fontes rerum Bohemicarum, t. IV, wyd. J. Emler, Praha, 1884, s. 60. Autor kroniki twierdzi, że Przemysłowi udało się uzyskać koronę na skutek sprzeniewierzenia funduszów przez wysłanego do Rzymu z ramienia Przemyślidów mistrza Aleksego. Por. A. Barciak, Czeskie echa koronacji Przemysła II, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 225
75. Np. nie zachowały się informację by o zgodę papieską starali się Wacław II w 1300 i Ryksa Elżbieta w 1303. Pomimo tego fakt uzyskania zgody papieskiej przez Przemysła II jest niezwykle popularny wśród historyków. Por. K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie, Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 159. Określa on nawet, że członkiem polskiej delegacji w Rzymie był dominikanin Piotr Żyła zwany również Polakiem
76. Być może powodem tego stanu rzeczy jest późniejsze małżeństwo Wacława II z córką Przemysła II, Ryksą Elżbietą. Petra Zitavskeho kronika zbraslavska, [w:] Fontes rerum Bohemicarum, t. IV, wyd. J. Emler, Praha, 1884, s. 60.
77. O wielkopolskim charakterze królestwa pisali: S. Kętrzyński, O królestwie wielkopolskim, PH, VIII 1909, s. 131 i n., J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954, s. 242. Z kolei jego uniwersalny charakter podkreślali: S. Krzyżanowski, Regnum Poloniae, [w:] „Sprawozdanie Akademii Umiejętności, Wydział Historyczno-Filozoficzny”, 1909, nr 5, s. 1, O. Balzer, Królestwo Polskie, t. II, Lwów 1919, s. 321
78. Świadczy o tym zdanie, we wstępie do kroniki: „zwłaszcza panującego obecnie króla Przemysła”, co ściśle określa redakcję pierwszej wersji dzieła na okres pomiędzy 25 czerwca 1295 (koronacja) a 8 lutego 1296 (śmierć), Zob. Kronika wielkopolska, przeł. K. Abgarowicz, oprac. B. Kürbisówna, Warszawa 1965, s. 44
79. Uczynił tak K. Górski, Śmierć Przemysła II, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929
80. Tłumaczenie Karola Górskiego (K. Górski, Śmierć Przemysła II, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929, s. 198), że imię Piotr było imieniem chrzestnym, nie wytrzymuje krytyki, gdyż nie ma potwierdzenia tej informacji w żadnym innym źródle
81. Por. K. Tymieniecki, Odnowienie dawnego królestwa polskiego, [w:] „Kwartalnik Historyczny”, XXXIV, 1920, s. 42n. , gdzie autor zgadza się z wersją katalogu
82. Kronika Marcina Bielskiego, wyd. K. Turowski, Sanok 1856, ks. I, s. 349. Choć wskazuje on także na Wacława II jako zleceniodawcę zbrodni
83. Rocznik kapituły poznańskiej 965–1309, [w:] MPH, SN, t. VI, Warszawa 1962, s. 53. Jest to o tyle zaskakujące, iż wydawałoby się, że właśnie to źródło powinno być poinformowane najlepiej. Być może autor rocznika miał na myśli datę rozpoczęcia zapustów przez Przemysła w Rogoźnie. Por. B. Nowacki, Przemysł II 1257–1296. Odnowiciel korony polskiej, Poznań 1997, s. 157, B. Kürbisówna, Dziejopisarstwo wielkopolskie w XIII i XIV w., Warszawa 1959, s. 74–80.
84. J. Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. VIII, s. 369. Długosz, podając podwójną datację: 8 lutego, czyli w dniu św. Doroty, pomylił się, ponieważ święto przypadało 6 lutego
85. Śmiercią wielkopolskiego Piasta bezpośrednio i pośrednio zajmowali się: B. Ulanowski, Kilka słów o małżonkach Przemysława II, [w:] „Rozprawy Akademii Umiejętności w Krakowie. Wydz. Historyczno-Filozoficzny”, t. XVIII, 1884, s. 271, przyp. 1., A. Semkowicz, Krytyczny rozbiór „Dziejów Polski” Jana Długosza (do roku 1384), Kraków 1887, s. 317–318, S. Kujot, Dzieje Prus Królewskich, [w:] „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, t. XXII, 1915, s. 1171–1174, W. Semkowicz, Ród Awdańców w wiekach średnich, [w:] „Roczniki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk”, t. XLVI, 1920, s. 187, O. Balzer, Królestwo Polskie 1295–1370, Lwów 1919, s. 253, F. Koneczny, Dzieje Polski za Piastów, Kraków 1902, s. 303–304, T. Tyc, Walka o kresy zachodnie, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. I, 1925, s. 49, K. Tymieniecki, Odnowienie dawnego królestwa polskiego, [w:] „Kwartalnik Historyczny”, XXXIV, 1920, s. 42–44, E. Długopolski, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951, s. 32–37, K. Olejnik, Obrona polskiej granicy zachodniej 1138–1385. Okres rozbicia dzielnicowego i monarchii stanowej, Poznań 1970, s. 142, J. Bieniak, Zjednoczenie państwa polskiego, [w:] Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo, społeczeństwo, kultura, pod red. A. Gieysztora, Warszawa 1972, s. 228–229, J. Bieniak, Przemysł II, [w:] „Polski Słownik Biograficzny”, t. XXVIII/1, z. 119, s. 730–731, T. Silnicki i K. Gołąb, Arcybiskup Jakub Świnka i jego epoka, Warszawa 1956, s. 229–230, J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954, s. 263–264, P. Jasienica, Polska Piastów, Warszawa 1996, s. 233–234, A. Jureczko, Testament Krzywoustego, Kraków 1988, s. 76, W. Fenrych, Nowa Marchia – w dziejach politycznych Polski XIII i XIV wieku , Poznań 1959, s. 31–34, H. Łowmiański, Początki Polski, t. VI/2, Warszawa 1985, s. 871, J. Dowiat, Polska państwem średniowiecznej Europy , Warszawa 1968, s. 275, K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny Kraków 1997, s. 160–161, B. Zientara, Przemysł II, [w:] Poczet królów i książąt polskich, Warszawa 1984, s. 217.
86. E. Rymar (Stosunki Przemysła II z margrabiami brandenburskimi ze starszej linii askańskiej w latach 1279–1296, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 142–144) wysunął hipotezę, że bezpośrednim impulsem do podjęcia próby porwania króla stała się niekorzystna dla Brandenburgii decyzja papieża Bonifacego VIII o obsadzeniu biskupstwa kamieńskiego przez przyjaznemu Wielkopolsce Piotra. Dla Askańczyków stało się wówczas jasne, że wszelkie dyplomatyczne naciski na Przemysła II związanego sojuszem z Pomorzem Zachodnim są skazane na niepowodzenie i w związku z tym tracą oni wszelkie szanse na zdobycie Pomorza Gdańskiego
87. Por. E. Długoposki, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951, s. 33–34, K. Jasiński, Rola polityczna możnowładztwa wielkopolskiego w latach 1284–1314, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. 39, 1963, s. 227, H. Łowmiański, Początki Polski, t. VI/2, Warszawa 1985, s. 871. Zagrożenie było tym większe, że zabory brandenburskie nastąpiły za zgodą zamieszkującego tereny nadgraniczne rycerstwa polskiego i niemieckiego. Zob. E. Rymar, Próba identyfikacji Jakuba Kaszuby, zabójcy króla Przemysła II, w powiązaniu z ekspansją brandenburską na północne obszary Wielkopolski, [w:] Niemcy – Polska w średniowieczu. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Historii UAM w dniach 14–16 XI 1983 r., pod red. J. Strzelczyka, Poznań 1986, s. 203–224, E. Rymar, Przynależność polityczna wielkopolskich ziem zanoteckich między dolną Drawą i dolną Gwdą, oraz Wielenia, Czarnkowa i Ujścia w latach 1296–1368, [w:] „Roczniki Historyczne”, L, 1984, s. 39–84, oraz T. Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274–1309), Poznań 1993, s. 33; Starsza literatura sprawę interwencji margrabiów zupełnie pomijała lub uważała wręcz, że zaborów nie było. Zob. K. Górski, Śmierć Przemysła II, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929 s. 189, oraz W. Karasiewicz, Działalność polityczna Andrzeja Zaremby w okresie jednoczenia państwa polskiego na przełomie XIII/XIV wieku, Poznań 1961, s. 19
88. Nie jest znana przyczyna zastosowania na pieczęci łacińskiego skrótu „et Cra(covie)” i to pomimo, iż jest wystarczająco dużo miejsca by zamieścić cały napis. Zob. Z. Piech, O pieczęciach, herbach i monetach Przemysła II (Uwagi dyskusyjne), [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 181-198
89. „Sam Wszechpotężny zwrócił Polakom zwycięskie znaki”. Inne rekonstrukcje napisu dają J. Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, t. VIII, s. 368: „Reddidit Ipse Solus Victricia Signa Polonis”, F. Piekosiński, Pieczęcie polskie w wiekach średnich, Kraków 1899, s. 144-146: „Reddidit Ipse Potens Victricia Signa Polonis”, oraz M. Haisig, Herby dynastyczne Piastów i początki godła państwowego Polski, [w:] Piastowie w dziejach Polski, pod red. R. Hecka, Wrocław 1975, s. 165: „Reddidit Ipse Pronis Victricia Signa Polonis”
90. Chociaż O. Knoop, König Przemyslaus in der Sage, „Rogasener Familenblatt”, 17 sierpnia 1902, R.VI, nr 8, s. 30, zanotował jakoby króla zamordowali Szwedzi, por. W. Łysiak, Przemysł – Bohater ludowy, [w:] Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 71
91. Według jednej wersji legendy Przemysł zgninął w trakcie ucieczki przed pogonią w miejscowości Sierniki koło Rogoźna, w innej wersji legendy zginął w Rogoźnie posiekany przez porywaczy, kolejna wersja legendy podała, że władca zginął podczas kąpieli. Ta ostatnia historia jest zapewne rezultatem pomylenia osoby Przemysła z Leszkiem Białym. Zob. W. Łysiak, Przemysł – Bohater ludowy, [w:] Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, ss. 71-75
92. Według tych opowiadań Przemysł miał zamurować żonę w podziemnym przejściu. Por. W. Łysiak, Przemysł – Bohater ludowy, [w:] Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 71-75.