Przerosty pismowe - Polski Serwis Naukowy

Przerosty pismowe w pegmatycie anatektycznym z Gór Sowich (Michałkowa).

Przerosty pismowe w żyle skaleniowej tnącej masyw granodiorytowy. Kamieniołom Zimnik na Dolnym Śląsku.

Przerosty pismowe – prawidłowo (jednakowo) zorientowane, klinowato wydłużone przerosty kwarcu ze skaleniami potasowymi oraz plagioklazami. Nazwa nawiązuje do ich podobieństwa do pisma hebrajskiego.

Mikroklin to minerał z grupy krzemianów. Jest to jedną z trzech (oprócz sanidynu i ortoklazu) odmian polimorficznych skalenia potasowego. Jest minerałem bardzo pospolitym; stanowi ważny składnik pegmatytów i skał metamorficznych.

Granodioryt to kwaśna skała magmowa typu głębinowego o strukturze drobnokrystalicznej lub średniokrystalicznej i barwie szarej. Na diagramie klasyfikacyjnym QAPF granodioryt zajmuje pole 4.

Występowanie i charakterystyka

Najczęściej przerosty te występują w skaleniach alkalicznych, wykazując przy tym jednakową orientację krystalograficzną wszystkich indywiduów. Skaleniami będącymi najczęściej pismowo poprzerastanymi kwarcem są mikropertyty mikroklinowe, zastępowane częściowo przez albit lub oligoklaz. Występują one głównie w pegmatytach granitoidowych. Tam są widoczne okiem nieuzbrojonym, natomiast te widoczne dopiero pod mikroskopem nazywane są przerostami mikropegmatytowymi.

Krystalografia (od greckich słów κρύσταλλος krystallos – „lód”, które później zaczęło oznaczać także kryształ górski i inne kryształy, oraz γράφω grapho – „piszę”) – dział nauki zajmujący się opisem, klasyfikacją i badaniem kryształów, krystalitów oraz substancji o strukturze częściowo uporządkowanej. Jej zakres pokrywa się częściowo z mineralogią, fizyką ciała stałego, chemią i materiałoznawstwem.

Skalenie – najpospolitsze minerały w skorupie ziemskiej. Skalenie są glinokrzemianami przestrzennymi potasu, sodu, wapnia, rzadziej baru. Zawierają izomorficzne domieszki litu, rubidu, cezu, strontu i żelaza.

Geneza

Uważa się, iż przerosty te są wynikiem jednoczesnej krystalizacji kwarcu i skaleni z eutektycznego stopu obu tych minerałów lub z roztworów magmy resztkowej.

Inne teorie dotyczące powstania przerostów pismowych mówią, iż powstają one w wyniku częściowego zastępowania skalenia kwarcem. Zastępowanie to następuje przypuszczalnie wzdłuż spękań lub defektów sieci krystalicznej skaleni. Wykazano, że położenie przerostów kwarcowych względem przerastanego skalenia jest krystalograficznie prawidłowe: krawędź dwóch sąsiadujących ze sobą płaszczyzn romboedrycznych kwarcu jest często równoległa do krawędzi słupowej skalenia (tzw. prawo trapezoedryczne), czego wynikiem jest równoczesne wygaszanie sąsiadujących ze sobą ziarn kwarcu w tym samym skaleniu.

Pertyty i antypertyty to zrosty mineralne skalenia potasowago (mikroklinu rzadziej ortoklazu) K[AlSi3O8] i sodowego (albitu) Na[AlSi3O8] określanych razem mianem skaleni alkalicznych, o identycznej strukturze. Całkowita ich mieszalność jest możliwa tylko w wyższych temperaturach. Obniżenie temperatury powoduje odmieszanie przeważnej części obu minerałów i powstanie osobnika składającego się z dwóch faz krystalicznych. W przypadku gdy przeważa K-skaleń mówimy o pertycie, natomiast jeśli więcej jest Na-skalenia mówimy o antypertycie.

Dolny Śląsk (niem. Niederschlesien, śl-niem. Niederschläsing, czes. Dolní Slezsko, śl. Dolny Ślůnsk, łac. Silesia Inferior) – część historycznej krainy - Śląska, położona w południowo-zachodniej Polsce nad środkową Odrą. Według tradycji historycznej fragment Dolnego Śląska (południowa część księstwa nyskiego) znajduje się również w Republice Czeskiej. Teren ten pozostał po wojnach śląskich w granicach Monarchii Habsburskiej. Obecnie Dolny Śląsk wchodzi w skład województw dolnośląskiego, lubuskiego i opolskiego (niewielkie skrawki również w województwie wielkopolskim).

Dalsze obserwacje bazujące na badaniach przerostów megaskopowych kwarcu i skalenia w pegmatytach doprowadziły do wniosku, że kwarc w granicie pismowym nie wykazuje stałej orientacji krystalograficznej w stosunku do skalenia. Kwarc występuje wprawdzie często w grupach równoległych pręcików, niemniej jednak takich osobnych grup może być w jednym skaleniu kilka.

Góry Sowie (332.44, niem. Eulengebirge, czes. Soví hory) – pasmo górskie w Polsce w Sudetach Środkowych w południowo-zachodniej części Polski na terenie województwa dolnośląskiego. W Górach Sowich oprócz grzbietu głównego wyróżnia się pasmo Garbu Dzikowca i Wzgórz Wyrębińskich.

Alfabet hebrajski, nazywany też przez badaczy pismem żydowskim lub pismem kwadratowym – alfabet spółgłoskowy stosowany do zapisu języka hebrajskiego, jidysz, ladino i innych języków żydowskich, wywodzący się z alfabetu aramejskiego, a pośrednio z fenickiego i egipskich hieroglifów. Składa się z 22 znaków, a w przeciwieństwie do alfabetu łacińskiego nie rozróżnia się w nim liter małych i wielkich.

Przypisy

J. Żaba: Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów. Chorzów: Wyd. Videograf II, s. 2006. ISBN 978-83-7183-385-7.
A. Manecki, M. Muszyński: Przewodnik do petrografii. Kraków: Uczelniane Wydawnictwo Naukowo-Dydaktyczne AGH, 2008. ISBN 978-83-7464-110-4.
↑ M. Borkowska, K. Smulikowski: Minerały skałotwórcze. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1973.
J. H. L. Vogt. The physical chemistry of the magmatic differentiation of igneous rocks. „Skrifter utgit av Det Norske Videnskaps-Akademi i Oslo”. I Mat.Naturv. Klasse, No. 3, Second Half, 1930 (ang.).
A. Majerowicz, B. Wierzchołowski: Petrologia skał magmowych. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1990. ISBN 83-220 0335-8.
A. E. Fersman. Die Schriftstruktur der Granitopegmatite und ihre Entstehung. „Zeitschr. F. Krist”, s. 77–104, 1929 (niem.).
W. A. Deer, R. A. Howie, J. Zussman: Rock-forming Minerals. T. 1–2. London: 1965. (ang.)

Bibliografia

M. Borkowska, K. Smulikowski: Minerały skałotwórcze. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1973.
A. Majerowicz, B. Wierzchołowski: Petrologia skał magmowych. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1990. ISBN 83-220 0335-8.
A. Manecki, M. Muszyński: Przewodnik do petrografii. Kraków: Uczelniane Wydawnictwo Naukowo-Dydaktyczne AGH, 2008. ISBN 978-83-7464-110-4.
J. Żaba: Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów. Chorzów: Wyd. Videograf II, s. 2006. ISBN 978-83-7183-385-7.

Magma resztkowa – jest to magma będąca ostatnim stadium krystalizacji magm pochodnych. Jest to pozostałość po krystalizacji głównych skał magmowych w komorze magmowej, wzbogacony w składniki lotne jak F, B, Cl oraz w pierwiastki niekompatybilne (niedopasowane), które nie wchodzą w skład minerałów skałotwórczych np.: B, Zn, Hf, Be, Th, U, Ta, Nb, Mo, Ga, Sn, Ti, Ge, Zn, Cu. Z magm resztkowych krystalizują między innymi pegmatyty.

Sieć krystaliczna - sposób wypełnienia atomami przestrzeni tak, że pewna konfiguracja atomów zwana komórką elementarną jest wielokrotnie powtarzana.

Zobacz też

myrmekit