Widok ogólny

Przeworsk (łac. Prevorsc, ukr. Переворськ) – miasto i gmina w województwie podkarpackim, w powiecie przeworskim, na Podgórzu Rzeszowskim, nad Mleczką, przy trasie międzynarodowej E40, dawna siedziba magnaterii polskiej. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa przemyskiego. Jest członkiem Związku Miast Polskich.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 15 733 mieszkańców.

Położenie

Według danych z roku 2009 Przeworsk ma obszar 22,13 km², w tym:

Miasto stanowi 3,17% powierzchni powiatu.

Sąsiaduje z gminami: Zarzecze, Kańczuga, Sieniawa, Adamówka, Gać, Jawornik Polski, Tryńcza. Leży przy międzynarodowej trasie E40 (Drezno-Lwów), nad rzeką Mleczką. Jego herbem jest Leliwa.

Leży na terenie, którego część tworzy dno doliny fluwioglacjalnej, będącej częścią Niziny Sandomierskiej. Krawędź niecki stanowią: od południa – próg karpacki, od północy – wał moreny czołowej za Sanem i Wisłokiem. Kolejna południową część terenu powiatu, tworzy pasmo Pogórza Karpackiego przedzielone przez rzekę Mleczkę, do której prostopadle przylegają wąskie i krótkie doliny.

Demografia

Dane z 14 września 2010 Źródło: Urząd Miasta Przeworsk

Komunikacja

Przeworska Kolej Wąskotorowa

Tranzyt

(Droga krajowa 4 Zgorzelec - Katowice - Kraków - Tarnów - Rzeszów - Przeworsk - Korczowa)

Kolej

Stacja węzłowa łączy linie kolejowe:

Przeworska Kolej Wąskotorowa:

Ruch lotniczy

Najbliższy port lotniczy znajduje się w oddalonej o 40 km Jasionce pod Rzeszowem.

Planowane inwestycje komunikacyjne

Planowana jest budowa ciągów komunikacyjnych:

Gospodarka

Przeworsk jest miejscem działania ponad 1300 podmiotów gospodarczych, wśród jednostek zarejestrowanych w rejestrze REGON przeważającą większość stanowią podmioty działające w sektorze prywatnym. Działające na terenie miasta podmioty gospodarcze to przede wszystkim firmy małe zatrudniające poniżej 50 pracowników, w grupie tej dominują mikroprzedsiębiorstwa zatrudniające do 10 pracowników, na przestrzeni lat w grupie makro zostało zarejestrowanych najwięcej nowych podmiotów. Sieć placówek handlowych w Przeworsku jest rozwinięta w stopniu wystarczającym.

Do najważniejszych firm o znaczącej renomie krajowej i zagranicznej należą:

Dzięki dobrym połączeniom komunikacyjnym, w Przeworsku zlokalizowane zostało centrum logistyczne firmy "Damianex" S.A. - należące do Central European Distribution Corporation - grupy polskich hurtowni alkoholi, notowanej na amerykańskiej giełdzie NASDAQ. Rozwój wymienionych firm oraz wspomniana aktywność gospodarcza mieszkańców Przeworska znacząco wpłyneły na spadek bezrobocia. Miasto zapewnia inwestorom przyjazne otoczenie biznesowe. Funkcjonują tu liczne organizacje i inwestycje ułatwiające prowadzenie działalności gospodarczej. Usługi około biznesowe świadczą ośrodku doradczo - szkoleniowe takie jak: Biuro Terenowe Rzeszowskiej Agencji Rozwoju Regionalnego, regionalne Centrum Informacji Europejskiej, Centrum Współpracy Transgranicznej. W Przeworsku działa także Punkt Konsultacyjno - Doradczy przy Leżajskim Stowarzyszeniu Rozwoju oraz Przeworskie Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Gospodarczych. Inwestorom profesjonalną obsługę zapewniają także liczne oddziały i filie banków, w mieście funkcjonują pozabankowe instytucje finansowe oraz kredytowe.

Środowisko geograficzne

Świat roślinny i zwierzęcy

Świat roślinny i zwierzęcy okolic Przeworska, jest stosunkowo ubogi. Do rzadkości należą większe skupiska leśne, które spotkać można w widłach Wisłoka i Sanu. Spotkać można tutaj piękny modrzew europejski. Na Pogórzu występują lasy mieszane, młode z sosnami, jodłami, świerkami, bukami, brzozami, grabami, dębami i innymi. Wierzby, olchy, osiki i topole rosną głównie nad brzegami rzek. Ziemia przeworska nie posiada bogatej szaty roślinnej. Liczniejsze okazy naturalnych skupisk roślinnych pojawiają się jedynie na łąkach Rynny Podkarpackiej, występują tam takie okazy roślin jak: pełnik europejski, goryczka wąskolistna, kosaciec syberyjski, goździk pyszny, goździk storczykowaty i inne. Świat zwierząt na tym obszarze jest światem małym i niezróżnicowanym, co jest naturalną konsekwencją występowania niewielu zespołów leśnych, a tym samym braku odpowiedniego habitatu dla zwierząt. Żyją tu powszechnie spotykane gatunki ptaków, ryb i owadów, a także sarny, dziki i z rzadka jelenie.

Klimat

Klimat jest bardzo specyficzny, ze względu na następujące, często w bardzo krótkim czasie – zmiany pogodowe. Zimy nadchodzące ze wschodu bywają różne: wyjątkowo surowe, bądź wyjątkowo łagodne. Lato, które przychodzi z południa jest upalne z niewielką ilością burz i opadów, albo chłodne i zachmurzone. Dlatego rozkład opadów jest bardzo niezrównoważony. Wiosna nadchodzi z zachodu, zaś jesień, podobnie jak zima, ze wschodu. Rejon przeworski znajduje się pod wpływem działania pn. – zach. prądów oceanicznych i wiatrów wiejących z pd. – wsch. niosących ze sobą silne i długotrwałe opady, zwłaszcza w letniej porze roku. Cechę charakterystyczną stanowi gwałtowność burz wywoływana silnymi wiatrami wiejącymi od Przełęczy Dukielskiej.

Gleby

Na ziemi przeworskiej gleby są jakościowo zróżnicowane. Wzdłuż koryta Mleczki znajdują się bardzo korzystne dla rolnictwa mady. Na wyższych partiach doliny Mleczki wykorzystuje się je pod uprawę orne, na niższych, bardziej podmokłych pod łąki i pastwiska. Z kolei w okolicach linii kolejowej Łańcut – Przeworsk - Jarosław ciągnie się pas urodzajnych lessów, wyjątkowo dobrych, odpowiednich pod wszystkie uprawy, a szczególnie pod pszenicę i buraki cukrowe. Na północ od pasa lessowego występują głownie iły i mady.

Historia

Początki miejscowości sięgają X w. Pierwsza pisemna wzmianka o Przeworsku pochodzi z 1280 i związana jest ze zwycięstwem Leszka Czarnego pod Koprzywnicą nad wojskami Księcia ruskiego Lwa, po którym Leszek Czarny uderzył na ziemie pogranicza zdobywając m.in. wieś „Pereworesk” która została przez niego spalona.

 Osobny artykuł: Bitwa pod Goźlicami.

W roku 1340 wieś ”Pereworesk” została włączona do Polski przez króla Kazimierza Wielkiego. Za panowania tego króla nastąpił kolejny etap rozwoju osadnictwa na ziemi przeworskiej. Na opustoszałe, wyludnione tereny przybywali Wołosi, Węgrzy, Rusini, osadzono tu również wziętych do niewoli Tatarów. Stopniowo zagęszczała się sieć osad, następował rozwój gospodarczy regionu. W 1387 roku król Władysław Jagiełło aktem z 27 listopada 1387 r. w uznaniu za zasługi nadał osadę i szereg innych włości Janowi z Tarnowa ówczesnemu wojewodzie sandomierskiemu, którego pieczęcią i herbem była Leliwa. Dzięki Tarnowskim Przeworsk umocnił się gospodarczo, co zaowocowało nadaniem mu, 25 lutego 1393 roku, praw miejskich. Rok później król Władysław Jagiełło wydał przywilej poszerzający te prawa. Ustanowił m.in. trzy jarmarki w roku, urząd burmistrza, sąd miejski z „prawem miecza” czyli uprawnieniami do wykonywania publicznie na rynku wyroków śmierci. Mieszczan wyłączono spod władzy urzędników królewskich.

Przeworsk uzyskując liczne przywileje dynamicznie się rozwijał. W 1469 roku król Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu prawo do organizowania corocznego jarmarku. Od 1470 roku miasto było siedzibą ziemskiego sądu szlacheckiego dla zachodnich obszarów ziemi przemyskiej. Przeworsk od XV wieku stał się ważnym ośrodkiem życia gospodarczego, głównie rzemiosła oraz wymiany handlowej. Cechy odgrywały bardzo ważną rolę w życiu miasta, organizowały obowiązkowy udział członków w obronie miasta, bezpieczeństwie przeciwpożarowym, religijnych uroczystościach czy kształtując cechowe towarzystwo. W przeworskich aktach miejskich znajduje się zapisek, iż około 1786 roku mieszkańcy Przeworska wykonywali około 30 zawodów zgrupowanych w 7 cechach: szewski, piekarzy, krawiecki, bednarzy, kowali, kowalski (zbiorowy), sukienników. Z końcem XVI w. płóciennictwo stanowiło podstawę życia ekonomicznego miasta, w okresie rozkwitu zatrudnienie miało tu blisko 1000 tkaczy pracujących w około 600 warsztatach.

Lata 1804–1848 to rządy cesarzy austriackich Franciszka I oraz Ferdynanda I, czasy rządów policyjnych wykonywanych w duchu centralistycznym i germanizacyjnym. Wysokie podatki rujnowały rzemiosło, a ustanowienie nowych granic celnych spowodowało upadek przemysłu tkackiego. W 1859 roku zaborca wydał nową ustawę przemysłową, która pozwalała niecechowym rzemieślnikom tzw. partaczom na wykonywanie zawodu.

Rzemieślnicy idąc śladem większych miast, założyli w 1892 r., Stowarzyszenie Mieszczan „Gwiazda”. Rozwinęło to rzemiosło usługowe, a szczególnie rzeźnictwa, zwiększyło się zapotrzebowanie na nowe sklepy, wzrosło znaczenie handlu. Nowy etap w rozwoju miasta rozpoczęło wybudowanie cukrowni w 1895 roku, z uruchomieniem jej wiąże się budowa kolei szerokotorowej Przeworsk – Rozwadów w 1899 r., a w roku 1902 wąskotorowej do Dynowa – była to 2 tego rodzaju kolej w Galicji. Budowa cukrowni i rozwijający się węzeł kolejowy pociągnął za sobą wzrost zatrudnienia, zwiększył się handel, powstały nowe domy i urządzenia komunalne a miasto zaczęło nabierać nowego wyglądu. W roku 1903 rozpoczęto budowę bazaru, który został zlokalizowany na Rynku. Budowa cukrowni i rozwijający się węzeł kolejowy pociąga za sobą wzrost zatrudnienia, zwiększył się handel, powstały nowe domy i urządzenia komunalne a miasto zaczęło nabierać nowego wyglądu. W roku 1903 rozpoczęto budowę bazaru, który został zlokalizowany w Rynku. Budowa szkoły żeńskiej, dobudowa skrzydła do szkoły męskiej i budowa elektrowni to projekty kilku większych inwestycji w ostatnim dziesięcioleciu przed I wojną światową. Realizację tych zamierzeń przerwała wojna, zahamowała również pomyślnie zapoczątkowany rozwój miasta. Cztery lata wojny cofnęło Przeworsk w rozwoju o kilkanaście lat. Zrujnowane miasto przedstawiało obraz typowego, podupadłego miasteczka galicyjskiego. Po wojnie lata 1925-1933 należały do najpomyślniejszych pod względem przypływu dochodu, wykorzystano je na szereg inwestycji, m.in. budowę elektrowni, szkoły żeńskiej.

W nocy z 25 na 26 kwietnia 1930 r., wybuchł pożar podczas którego spłonęło 38 budynków. To wydarzenie wykazało brak odpowiedniego zabezpieczenia przeciwpożarowego, dlatego też, aby w przyszłości uniknąć tego typu niespodzianek Rada Miejska uchwałą z dnia 11 marca 1931 roku postanowiła rozpocząć budowę wieży wodnej z rurociągami i hydrantami. Kolejnym ważnym wydarzeniem było utworzenie wyczekiwanego przez 35 lat samorządu powiatowego i odłączenie się od Łańcuta 16 marca 1929 r. W 1938 r. zarząd miejski przy współudziale Związku Miast Polskich przystąpił do opracowania planu zagospodarowania przestrzennego na skutek wzmożonego ruchu budowlanego oraz przygotowania terenów dla budownictwa mieszkaniowego i przemysłowego. Przyczyniło się to do rozwoju miasta, które zaczęło nabierać tempa, zahamowanego na długie lata przez wybuch II wojny światowej. Czas ten okrutnie pogorszył sytuacje, ograniczył swobodę obywatelską, a polityka okupanta prowadziła do fizycznego i biologicznego wyniszczenia narodu polskiego. Ważnym osiągnięciem i elementem walki z okupantem było zorganizowanie w 1940 r., tajnego nauczania na poziomie szkoły średniej ogólnokształcącej przez ks. Józefa Stefańskiego, później przez akcje Tajnej Organizacji Nauczycielskiej na czele z Kazimierzem Koczocikiem.

27 lipca 1944 r. 121 dywizja gwardii, 112 rylsko - korosteńska dywizja piechoty oraz 8 gwardyjski korpus pancerny wchodzące w skład 1 Frontu Ukraińskiego oswobodzili Przeworsk. Po wojnie rozpoczął się trudny okres, mieszkańcy przystąpili do usuwania zniszczeń. Dzięki zaangażowaniu ludności Przeworska w szybkim czasie uruchomiono nauczanie w szkołach, powstawały nowe miejsca pracy oraz zakłady. Rozwijało się rolnictwo, gospodarka komunalna, budownictwo mieszkaniowe. Miasto nabrało nowego wyglądu estetycznego, polepszono warunki bytowe i mieszkaniowe, wybudowano elektrownie, rzeźnie, łaźnie i pralnie, wodociągi, kanalizację i gazociągi. Na przełomie lat 70 i 80 XX wieku dzięki inwestycjom prowadzonym na szeroką skalę i ciężkiej pracy mieszkańców miasto otrzymało tytuł Mistrza Gospodarności.

Po kilku latach w Przeworsku zmodernizowano ulice, wyremontowano placówki handlowo – usługowe i gastronomiczne, zbudowano nowe bloki mieszkalne, nowoczesne fabryki m.in. Zakład Przemysłu Odzieżowego „Vistula”, hotel „Leliwa”, dom kultury, basen kąpielowy, szpital. Od roku 1989 rozpoczęły się zmiany ustrojowe i polityczne. Wówczas władze dbały o polepszenie warunków bytowych i mieszkalnych poprzez rozbudowę sieci wodociągowych, kanalizacyjnych i gazowych. Władze miasta rozbudowały także placówki oświatowe – oddając do użytku Gimnazjum z nowoczesną halą sportową. Zmiany gospodarcze spowodowały upadek kilku przeworskich firm i zakładów. W ostatnich latach w Przeworsku rozpoczęto wiele inwestycji, niektóre ze wsparciem unijnych funduszy. Od 2008 roku tworzona jest miejska teleinformatyczna sieć szerokopasmowa. Mieszkańcy Przeworska dzięki temu mają dostęp do darmowego internetu za pomocą technologii Wi-Fi.

Zabytki

Ratusz

Dwór w skansenie

Zespół zabytków miasta Przeworska (XIV-XIX) figuruje w Rejestrze Zabytków (nr rej.: A-712 z 6.12.1972)

Kościoły

Pozostałe