Przewrót 19 maja - Polski Serwis Naukowy

Przewrót 19 maja (bułg. Деветнадесетомайски преврат) - zamach stanu dokonany w Bułgarii w 1934 przez Koło Polityczne "Zweno" i Związek Wojskowy przy pomocy armii.

Sytuacja gospodarcza, społeczna i polityczna w Bułgarii na początku lat 30. XX wieku

Na początku lat 30. XX wieku Carstwo Bułgarii wciąż odczuwało skutki postanowień traktatu pokojowego z Neuilly-sur-Seine z 1919 (określane w Bułgarii mianem "drugiej katastrofy narodowej"), na mocy którego kraj poniósł znaczne straty terytorialne i zmuszony był zapłacić reparacje wojenne swoim sąsiadom. Dodatkowych problemów przysporzyły rzesza uchodźców z utraconych ziem oraz Wielki Kryzys z końca lat 20, który pogorszył sytuację gospodarczą kraju.

International Standard Serial Number, ISSN czyli Międzynarodowy Znormalizowany Numer Wydawnictwa Ciągłego – ośmiocyfrowy niepowtarzalny identyfikator wydawnictw ciągłych tradycyjnych oraz elektronicznych. Jest on oparty na podobnej koncepcji jak identyfikator ISBN dla książek, ISAN dla materiałów audio-wideo. Niektóre publikacje wydawane w seriach mają przyporządkowany zarówno numer ISSN, jak i ISBN.
Pułkownik – stopień oficerski w armii. W WP jest to najwyższy stopień korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – korpusu oficerów sztabowych. W większości armii po stopniu pułkownika (ang. i fr. - colonel, niem. Oberst, ros. полковник) są już stopnie generalskie.

Mimo tych trudności Carstwo Bułgarii było w 1934 jednym z niewielu krajów w Europie i jedynym na Bałkanach z wielopartyjnym systemem rządów. Wybory do Zgromadzenia Narodowego w 1931 przyniosły zwycięstwo koalicji Blok Narodowy. W jej skład wchodzili ludowcy, demokraci, radykałowie oraz liberałowie. Zróżnicowanie polityczne i ideologiczne w obrębie Bloku prowadziło do wielu wewnętrznych napięć oraz przedłużających się sporów przy obsadzie stanowisk ministerialnych. Niezadowolona z tej sytuacji była prawica skupiona w Kole Politycznym "Zweno" oraz armia, w której znaczącą rolę odgrywała organizacja oficerów rezerwy - tzw. Związek Wojskowy. Część działaczy Związku opowiadała się za zorganizowaniem zamachu stanu i odsunięciem nieudolnego rządu od sprawowania władzy. Wojskowi nie byli jedynym ugrupowaniem, które dążyło do przewrotu. W 1934 popularność zyskał opozycyjny Narodowy Ruch Socjalny, na czele którego stał były premier, profesor Aleksandyr Cankow. Organizacja Cankowa otwarcie groziła siłowym przejęciem władzy w kraju i ustanowieniem dyktatury faszystowskiej.

Zgromadzenie Narodowe (bułg. Народно събрание, czyli Narodno sybranie) - jest od 1879 roku najwyższym organem władzy ustawodawczej w Bułgarii.
Gospodarka narodowa - całokształt działalności gospodarczej prowadzonej na terytorium danego państwa. Dzieli się na działy, do których zaliczamy przemysł, rolnictwo, budownictwo, transport, łączność, handel itp. Niektóre działy dzielą się na gałęzie, w których skład wchodzą różne przedsiębiorstwa.

Sytuację polityczną na początku maja 1934 dodatkowo skomplikował poważny kryzys rządowy, w wyniku którego do dymisji podał się premier Nikoła Muszanow, a Zgromadzenie Narodowe zawiesiło swoje obrady. Car Borys III przeprowadził rozmowy z liderami partii tworzącymi Blok Narodowy, które jednak nie zakończyły się porozumieniem. Nie mogąc znaleźć innego rozwiązania Borys III ponownie powierzył misję utworzenia rządu Muszanowowi, zaś funkcję ministra wojny przydzielił liderowi Związku Wojskowego, generałowi Atanasowi Watewowi. Nominując Watewa car miał nadzieję złagodzić buntownicze nastroje w armii i odsunąć groźbę przewrotu.

Generał dywizji Penczo Iwanow Złatew, znany także jako Petko Iwanow Złatew (bułg. odpowiednio Пенчо albo Петко Иванов Златев; ur. 2 listopada 1883 w Elenie, zm. 24 lipca 1948 w Sofii) – bułgarski oficer i polityk, jeden z liderów Związku Wojskowego. Uczestnik zamachu stanu z 19 maja 1934, po którym pełnił funkcję ministra wojny, a następnie, od stycznia do kwietnia 1935, premiera kraju.
Partia Demokratyczna (bułg. Демократическа партия, PD) - bułgarska partia polityczna założona w połowie lat 80. XIX wieku. Współworzyła kilka rządów koalicyjnych (1901-1902, 1918-1919, 1931-1934, 1944, 1991-1992 i 1997-2001) oraz jeden gabinet samodzielny (1908-1911). Po przewrocie majowym w 1934 została zdelegalizowana przez rząd Georgijewa. W 1945 wznowiła działalność. Dwa lata później władze komunistyczne zlikwidowały wszystkie partie opozycyjne i PD przestała istnieć. W 1989, w okresie przemian ustrojowych w Bułgarii, organizacja została reaktywowana i przystąpiła do zjednoczonej koalicji antykomunistycznej nazywanej Związkiem Sił Demokratycznych. Od 1996 PD jest członkinią koalicji Zjednoczone Siły Demokratyczne.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

Czy wiesz że...? beta

Amunicja kulowa - tzw. ostra, w odróżnieniu od amunicji śrutowej, czynnikiem rażącym nie jest obłok śrutu, lecz pojedynczy pocisk strzelecki (dawniej nazywany kulą, najczęściej wykonany ze stopu ołowiu, w pełnym lub częściowym płaszczu).

Bałkany – region Europy, obejmujący w przybliżeniu obszar Półwyspu Bałkańskiego. Jednak nazwa ta mniej odnosi się do geografii, a bardziej do wspólnoty historyczno-kulturowej. Przy takim podejściu o przynależności danego kraju do Bałkanów decydują cechy kulturowe (np. język należący do ligi bałkańskiej, pewne elementy kultury ludowej), społeczne (np. wieloetniczność, współwystępowanie katolicyzmu, prawosławia i islamu) oraz historyczne (np. dawna przynależność do Cesarstwa Bizantyjskiego, zasiedlenie przez Słowian w VI wieku naszej ery, a przede wszystkim doświadczenie panowania tureckiego).

Partia Radykalno-Demokratyczna (bułg. Радикалдемократическа партия, PRD) - bułgarska liberalna partia polityczna założona w 1905 przez grupę działaczy wywodzących się z Partii Demokratycznej. Uczestniczyła w kilku rządach koalicyjnych (1918-1919, 1931-1934, 1991-1992). W latach 1922-1923 współtworzyła Blok Konstytucyjny, a w połowie 1923 zaangażowała się w budowę Porozumienia Demokratycznego. Po zamachu majowym w 1934 została zdelegalizowana przez rząd Georgijewa. W 1945 na krótko wznowiła legalną działalność, lecz dwa lata później władze komunistyczne ją zlikwidowały. Po 1989, w okresie transformacji ustrojowej w Bułgarii, działacze opozycji antykomunistycznej reaktywowali PRD i włączyli ją w struktury Związku Sił Demokratycznych.

Kimon Georgiew Stojanow (bułg. Кимон Георгиев Стоянов; ur. 11 sierpnia 1882 w Pazardżiku, zm. 28 września 1969 w Sofii) – bułgarski wojskowy i polityk, deputowany do Zwyczajnego Zgromadzenia Narodowego 21. (1923-1927), 22. (1927-1931) i 26. (1945-1946) kadencji, do Wielkiego Zgromadzenia Narodowego 6. kadencji (1946-1949) oraz do Zgromadzenia Narodowego 1. (1950-1953), 2. (1954-1957), 3. (1958-1961) i 4. kadencji (1962-1965). Premier Bułgarii w latach 1934-1935 oraz 1944-1946. Od 1946 do 1962 wicepremier i minister w kilku kolejnych rządach. Od 1962 do śmierci członek Prezydium Zgromadzenia Narodowego. Uczestnik trzech zamachów stanu.

Borys III, właśc. Borys Klemens Robert Maria Pius Stanisław Ksawery Sachsen-Coburg-Gotha (ur. 30 stycznia 1894 w Sofii, zm. 28 sierpnia 1943) – car Bułgarii z dynastii Sachsen-Coburg-Gotha

Koło Polityczne "Zweno" (bułg. Политически кръг "Звено"; звено tłum. się jako ogniwo lub sekcja) - społeczno-polityczna organizacja istniejąca w Bułgarii w latach 1927-1949. Poglądy i cele KP "Zweno" kilkakrotnie ulegały zmianom. W 1934 organizacja przeprowadziła wraz ze Związkiem Wojskowym zamachu stanu w kraju i przez rok sprawowała rządy autorytarne. W czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu KP "Zweno" współtworzyło Front Ojczyźniany.

Garnizon – to stałe miejsce stacjonowania danej jednostki wojskowej w czasie pokoju. Funkcje garnizonu pełnią najczęściej miasta, miasteczka, forty, zamki, czy osady. Miasto garnizonowe to powszechne określenie miasta, w którym wybudowano koszary.